شکست در بدر، ننگی بود که غرور قریش نمی‌توانست بی‌پاسخ بگذارد. از این‌رو، انتقام شعار همه‌جای مکه شد. اهل مکه حتی نوحه‌سرایی بر کشته‌شدگان خود و بازخرید اسیرانشان در جنگ بدر را ممنوع کردند، مبادا مسلمانان به شدت اندوه و احساس فاجعه‌ای که آنان تجربه می‌کردند پی ببرند.

The defeat at Badr was an ignominy which the Quraishites pride could not leave unavenged. Revenge was, therefore, the catchword all over Makkah. The Makkans even forbade lamenting over their murdered people, or ransoming their captives at Badr Battle lest the Muslims should realize the grave degree of sadness and feeling of tragedy they were experiencing.

پس از واقعه بدر، قریش به اتفاق آرا تصمیم گرفت و تازه‌ترین آمادگی‌ها را برای آغاز جنگی همه‌جانبه علیه مسلمانان آغاز کرد تا آبروی خدشه‌دار و غرور جریحه‌دارشان را بازیابد. پرشورترین مشرکانی که خواهان ورود به نبردی تازه بودند عبارت بودند از عکرمة بن ابی جهل، صفوان بن امیه، ابوسفیان بن حرب و عبدالله بن ابی ربیعه. آنان مصمم بودند که کیان جامعه اسلامی را یک بار برای همیشه در هم بکوبند. فرستادگانی به سوی همه قبایل گسیل شدند تا علیه آیین نوظهور همدست شوند. در نتیجه، توانستند حمایت دو قبیله معروف، کنانه و تهامه، و همچنین برخی از بادیه‌نشینان احابیش را جلب کنند. همچنین تصمیم گرفته شد که سود کاروان فراری به سرکردگی ابوسفیان، که به هزار شتر و پنجاه هزار دینار می‌رسید، صرف تجهیز لشکر شود. قرآن کریم به این تصمیم آنان در این عبارات اشاره کرده است:

In the wake of Badr event, Quraish was in common consent and started fresh preparations to launch an overall war against the Muslims in order to restore their blemished prestige and wounded pride. The most enthusiastic polytheists desiring to go into a new battle were ‘Ikrimah bin Abi Jahl, Safwan bin Omaiyah, Abu Sufyan bin Harb, and ‘Abdullah bin Abi Rabi‘a. They were determined to crush the commonwealth of Islam once and for all. Emissaries were sent to all the tribes to make common cause against the rising Faith. As a consequence of this, they managed to enlist the support of two well-known tribes Kinana and Tihamah besides some desert bedouins Ahabish. It was also decided that the profits of the escaped caravan headed by Abu Sufyan, which amounted to 1000 camels and 50 thousand Dinars, should be devoted for providing equipment to the army. The Noble Qur’ân has alluded to this decision of theirs in the following words:

• «بی‌گمان، کسانی که کفر ورزیدند، اموال خود را خرج می‌کنند تا (مردم را) از راه خدا بازدارند؛ و همچنان آن را خرج خواهند کرد، ولی سرانجام، مایه حسرت ایشان خواهد شد. سپس مغلوب خواهند شد.» [۸:۳۶]

• “Verily, those who disbelieve spend their wealth to hinder (men) from the path of Allâh, and so will they continue to spend it; but in the end it will become an anguish for them. Then they will be overcomed.” [8:36].

آنان راه‌های دیگری نیز برای جذب نیرو ابداع کردند، از جمله استخدام شاعران برای ترغیب قبایل به جنگ با مسلمانان. صفوان بن امیه، ابوعزه شاعر را با وعده ثروت پس از جنگ یا حمایت از دخترانش در صورت کشته شدن، به این کار ترغیب کرد. این شاعر در جریان رویدادهای بدر به دست مسلمانان اسیر شده بود و پیامبر ﷺ بزرگوارانه او را بدون دریافت فدیه آزاد کرد، به شرط آنکه با او نجنگد. ابوسفیان بیش از همه کینه مسلمانان را در دل داشت، زیرا در یورش سویق بیشتر آذوقه‌اش را از دست داده بود، و افزون بر آن، زیان‌های اقتصادی سنگینی که قریش پس از رویدادهای گروه زید بن حارثه متحمل شده بود.

They also devised other ways of recruitment including hiring poets to entice the tribes into fighting the Muslims. Safwan bin Omaiyah allured Abu ‘Azza, the poet to work in this context in return for riches after the war or supporting his daughters if killed. Incidentally, this poet was prisoner of war (in the context of the Badr events) in the hands of the Muslims and the Prophet (Peace be upon him) was gracious enough to release him unransomed provided he would not engage in fight against him. Abu Sufyan nursed the most grudge against Muslims because he had lost most of his supplies in As-Sawiq invasion, let alone the heavy economic losses that Quraish had sustained in the aftermath of the events that featured the platoon of Zaid bin Harithah.

در پرتو این شکست‌های پی‌درپی، قریش تدارک خود را برای نبردی سرنوشت‌ساز با مسلمانان شتاب بخشید و آن را تسریع کرد. در آغاز سال، همه چیز برای حرکت آماده شد. مکیان همچنین تصمیم گرفتند زنان خود را همراه ببرند، زیرا ممکن بود آنان را به جنگیدن با شجاعت برانگیزند. بدین ترتیب، دسته‌ای از سه هزار جنگاور کارآزموده، که از میان آنان هفتصد سرباز زره‌پوش و دویست سوار خوش‌اسب بودند، با سه هزار شتر و پانزده زن به سوی مدینه روان شدند. فرماندهی کلی با ابوسفیان بن حرب بود، سواره‌نظام به رهبری خالد بن الولید و با یاری عکرمة بن ابی جهل سپرده شد، و بنی عبدالدار مسئولیت پرچم را بر عهده گرفتند.

In the light of these successive failures, Quraish precipitated and accelerated their preparations for a decisive battle with the Muslims. At the turn of the year everything was ready for the move. The Makkans also decided to take their women along with them for they might arouse them to fight manfully. Thus a contingent of three thousand pitched warriors, of whom seven hundred were mailed soldiers and two hundred well-mounted cavalry with three thousand camels and fifteen women marched towards Madinah. The general leader was Abu Sufyan bin Harb, the cavalry under the leadership of Khalid bin Al-Waleed assisted by ‘Ikrimah bin Abi Jahl, and Bani ‘Abd Ad-Dar were entrusted with the flag.

کینه‌های دیرینه و نفرت‌های قلبی‌ای که در دل جای داشت، کل این روند را در بر گرفته بود و نوید نبردی خونین و انتقام‌جویانه را میان دو طرف می‌داد. در این میان، العباس بن عبدالمطلب به دقت حرکات نظامی و آماده‌سازی‌ها برای جنگ را زیر نظر داشت، و همه‌ی این‌ها در پیامی فوری که او برای پیامبر ﷺ فرستاد گنجانده شده بود؛ پیامبر ﷺ آن پیام را هنگامی دریافت کرد که در مسجد قبا بود. أُبَی بن کعب نامه را برای پیامبر ﷺ خواند، و آن حضرت از او خواست که دربارهٔ محتوای جدی آن سکوت کند. او شتابان به مدینه بازگشت، جلسه‌ای با انصار و مهاجران تشکیل داد و درباره‌ی تدابیری که باید اتخاذ شود، با آنان مشورت‌های جدی کرد.

Old deep-seated feelings of hatred, with heart-based grudge enveloped the whole process foreshadowing bitter, bloody revenge-instigated fighting between the two parties. Meanwhile Al-‘Abbas bin ‘Abdul Muttalib, was closely watching the military movements and preparations for war, and these were all included in an urgent message sent by him to Prophet (Peace be upon him) who received it while he was in Qubâ’ Mosque. Ubai bin Ka‘b read the letter to the Prophet (Peace be upon him), who asked him to be reticent with respect to its serious contents. He hurried back to Madinah, convened a meeting with the Helpers and Emigrants and conducted with them serious consultations as regards the measures to be taken.

تمامی مدینه در حالت آماده‌باش قرار گرفت و همه مردان، حتی هنگام نماز، با سلاح سنگین آماده بودند تا برای هر پیش‌آمد اضطراری آمادگی داشته باشند. گروهی از انصار داوطلب شدند تا از پیامبر ﷺ نگهبانی کنند و تمام شب را با هوشیاری در خانه‌اش پاس می‌دادند؛ از جمله سعد بن معاذ، اُسَید بن حُضَیر و سعد بن عُبادَه. برای آنکه غافلگیر نشوند، گروه‌های مسلح مدینه شروع به پاسداری از ورودی‌ها و راه‌های منتهی به شهر کردند. برای شناسایی حرکات مشرکان، دسته‌های مسلمانان نیز در مسیرها به گشت‌زنی پرداختند تا هر حمله احتمالی دشمن را پیش‌بینی کنند. از سوی دیگر، ارتش مکه به راه همیشگی خود، یعنی جاده غربی، ادامه داد. هنگامی که به «ابواء» رسیدند، هند دختر عتبه، همسر ابوسفیان، پیشنهاد کرد که قبر مادر پیامبر ﷺ را بشکافند، اما فرماندهان ارتش به سبب پیامدهای آن از این کار خودداری کردند. سپس ارتش از وادی عَقیق پیروی کرد و به راست پیچید تا در مکانی به نام «عینین» نزدیک کوه اُحد اردو بزند. این روز، جمعه ششم شوال سال سوم هجری بود.

The whole of Madinah was put on the alert and all men were heavily armed even during prayer in anticipation of any emergency. A group of Helpers volunteered to guard the Prophet(Peace be upon him) and kept watchful eye all night at his door, amongst whom there were Sa‘d bin Mu‘adh, Usaid bin Hudair and Sa‘d bin ‘Ubadah. Lest they should be taken by surprise, armed groups of the Madinese began to police the entrances and roads leading to the city. To reconnoitre the movements of the polytheists, Muslim platoons began to patrol the routes for any probable enemy raids. The Makkan army, on the other hand, continued the march along the usual western road. On reaching Al-Abwâ’, Hind bint ‘Utbah, Abu Sufyan’s wife, suggested that they dig up the grave of the Prophet’s mother, but the leaders of the army refused to do so for fear of the consequent results. The army then followed Wadi Al-‘Aqeeq and turned right to encamp themselves at a place called ‘Ainain near Uhud Mountain. That was on Friday, 6th Shawwal, 3 A.H.

مجمع نیروی پیشاهنگ مدینه، خبر لشکر مکه را گام به گام منتقل کرد. سپس رسول خدا ﷺ یک مجلس مشورت نظامی در سطح بالا تشکیل داد تا دربارهٔ وضعیت نظرات خود را تبادل کنند. او دربارهٔ خوابی که دیده بود به آنان گفت. فرمود: «به خدا سوگند، در خواب دیدم - از خدا می‌خواهم که خوابی خیر باشد - که گاوهایی ذبح شده‌اند، و اینکه در نوک تیز شمشیرم شکافی است، و اینکه دستم را در زرهی محکم فرو برده‌ام.» تعبیر «گاوها» این بود که برخی از یارانش کشته خواهند شد، و تعبیر «شکاف در نوک شمشیرش» این بود که فردی از خاندانش آسیب خواهد دید. اما «زره» همان مدینه بود. سپس پیشنهاد کرد که یارانش از مدینه بیرون نروند و در درون شهر مستقر شوند. او بر این عقیده بود که دشمنان در فضای باز رها شوند تا خود را فرسوده کنند و بدین ترتیب مسلمانان خطر جنگ را نپذیرند. اما اگر آنان قصد حمله به مدینه کنند، مردان مسلمان در دهانهٔ کوچه‌ها آماده نبرد با آنان خواهند بود، و زنان مسلمان از بالای بام خانه‌ها یاری خواهند کرد. عبدالله بن ابی بن سلول، سرکردهٔ منافقان، که در آن مجلس به عنوان بزرگ قبیلهٔ خزرج حضور داشت، از طرح پیامبر ﷺ حمایت کرد.

The scouting party of Madinah conveyed the news of the Makkan army step by step. Then the Messenger of Allâh (Peace be upon him) held a head military consultation assembly to exchange views about the situation. He told them about a dream he had. He said: “By Allâh, I have dreamt of — I implore Allâh to be a dream of bounty — cows slaughtered and that there was a groove at the pointed top of my sword, and that I had inserted my hand into an immune armour.”. The interpretation of ‘the cows’ was that some of his men were killed, and ‘the groove at the pointed top of his sword’ was that a member of his House would be hurt. As for ‘the armour’ it was Madinah. Then he offered a suggestion that his Companions should not go out of Madinah and that they should encamp themselves within the city. He was of the opinion that the enemies should be left in the open to exhaust themselves and thus the Muslims would not risk a battle. But if they thought of attacking Madinah, Muslim men would be ready to fight them at the mouths of lanes; whereas Muslim-women would help from over the house roofs.” ‘Abdullah bin Ubai bin Salul — the head of the hypocrites; who attended the meeting as a chief of Al-Khazraj — supported the Prophet ’s plan.

در واقع، موافقت او بر پایه درستیِ این طرح نبود، بلکه بر پایه منفعت شخصی بود. او نمی‌خواست بجنگد. برعکس، پنهانی قصد داشت از جنگ دور بماند. اما مشیّت الهی چنین بود که او برای نخستین بار در برابر همگان رسوا و خوار شود. مشیّت او این بود که پرده‌ای که کفر آنان را پشت خود پنهان کرده بود، کنار زده و فرو افتد. به خواست الله، مسلمانان توانستند حقیقت آن مارهایی را بشناسند که در میان جامه‌ها و در آستین‌های لباسشان می‌خزیدند. به لطف الله، ایشان در یکی از بحرانی‌ترین مقاطع زندگی‌شان آنان را شناختند.

As a matter of fact his agreement was not based on the righteousness of the plan but rather on personal benefit. He did not want to fight. On the contrary he secretly aimed at being far away from fight. However it was Allâh’s Will that he should be disclosed and disgraced in public — for the first time. It was His Will that the curtain which concealed their disbelief behind should be uncovered and pulled down. Allâh’s Will enabled the Muslims to recognize the reality of those snakes that were creeping within their garments and inside the sleeves of their clothes. Thanks to Allâh they recognized them in one of the most critical times of their lives.

هنگامی که پیامبر ﷺ بر منبر نماز جمعه بالا رفت، در خطبهٔ خود مردم را به جنگ با شجاعت ترغیب کرد. فرمود: «اگر پایداری کنید، از قدرت خداوند قادر متعال یاری خواهید شد.» سپس به یارانش فرمان داد که برای نبرد آماده شوند. بیشتر آنان بسیار شادمان شدند. ایشان نماز عصر را با جمعیت زیادی به جا آورد. سپس در حالی که دو یارش ابوبکر و عمر همراهش بودند به خانهٔ خود وارد شد. آنان به او کمک کردند تا لباس بپوشد و عمامهٔ خود را ببندد. ایشان خود را مسلح کرد و دو زره، یکی روی دیگری، پوشید. شمشیر خود را بست و برای دیدار مردم بیرون آمد. مردم با بی‌صبری در انتظار او بودند. سعد بن معاذ و اُسید بن حُضیر، مردم را که پیامبر ﷺ را تحت فشار گذاشته بودند سرزنش کردند و گفتند: «شما پیامبر ﷺ را وادار کردید که با دشمن بیرون از مدینه بجنگد.» از این رو تصمیم گرفتند که کل امر را به پیامبر ﷺ واگذارند و خود را به خاطر کاری که پیش از این کرده بودند سرزنش کردند. وقتی پیامبر ﷺ بیرون آمد، گفتند: «ای فرستادهٔ خداوند، ما نباید با شما مخالفت می‌کردیم. پس هر آنچه می‌خواهید انجام دهید. اگر ترجیح می‌دهید در داخل مدینه بمانید، ما با شما خواهیم ماند.» در این هنگام فرستادهٔ خداوند ﷺ فرمود: «شایستهٔ پیامبر نیست که چون زره بپوشد، آن را از تن بیرون آورد، تا آنکه خداوند میان او و دشمن حکم کند.»

Ascending the pulpit at the Friday congregational prayer, the Prophet (Peace be upon him) urged the people in his sermon to fight courageously. “If you remain steadfast,” he said “you will be helped by the Power of the All- Mighty.” Then he commanded his men to make ready for the battle. Most of them rejoiced greatly. He led the afternoon prwith crowds of people. Then he entered his house accompanied by his two friends Abu Bakr and ‘Umar. They helped him dress and wear his headcloth. He armed himself and wore two armours one over the other. He wore his sword and went out to meet people, People were waiting for him impatiently. Sa‘d bin Mu‘adh and Usaid bin Hudair blamed people for pressing on the Prophet (Peace be upon him). They said: “You have forced the Messenger of Allâh (Peace be upon him) to fight the enemy outside Madinah.” Therefore they were determined to leave the whole matter to the Prophet (Peace be upon him), and blamed themselves for what they had already done. When the Prophet (Peace be upon him) came out, they said: “O Messenger of Allâh, we should have not disagreed with you. So, you are free to do what you desire. If you prefer to stay inside Madinah we will stay with you. Upon this the Messenger of Allâh (Peace be upon him) remarked: “It does not become a Prophet that once he had put on armour, he should take it off, until Allâh has decided between him and the enemy.”

پیامبر ﷺ لشکر خود را به سه دسته تقسیم کرد:

THE PROPHET (Peace be upon him) DIVIDED HIS ARMY INTO THREE BATTALIONS:

گردان المهاجرین، به فرماندهی مصعب بن عمیر العبدری.

1. Al-Muhajireen battalion, under the command of Mus‘ab bin ‘Umair Al-‘Abdari.

۲. گروهِ الانصاری-الأوس را اُسَید بن حُضَیر فرماندهی می‌کرد.

2. Al-Ansari-Aws battalion was commanded by Usaid bin Hudair.

۳. گروهِ انصار و خزرج به فرماندهیِ حباب بن منذر.

3. Al-Ansari-Khazraj battalion with Al-Hubab bin Al-Mundhir to lead it.

لشکر یک هزار جنگجو داشت؛ صد نفر از آنان زرهپوش بودند و پنجاه سوار دیگر. او ابنِ اُمِّ مکتوم را به امامت مردم در مدینه منصوب کرد. حرکت اعلام شد و لشکر به سوی شمال به راه افتاد، و آن دو سعد، که زرهپوش بودند، پیشاپیش لشکر میدویدند.

The army consisted of a thousand fighters; a hundred of them armoured; another fifty horsemen. He appointed Ibn Umm Maktum to lead the people in prayer in Madinah. Departure was announced and the army moved northwards with the two Sa‘ds, who were armoured, running in front of the army.

هنگامی که از راه کوه الوداع می‌گذشت، دسته‌ای کاملاً مسلح را دید که از لشکر اصلی جدا شده بودند. پیامبر ﷺ پرسید که آنان کیستند و به او گفته شد که یهودی‌اند و هم‌پیمانان خزرج هستند. آنان به او گفتند که می‌خواهند در جنگ با مشرکان یاری‌رسان باشند. «آیا اسلام آورده‌اند؟» پیامبر ﷺ پرسید. «نه،» گفتند. پس او پذیرفتن ایشان را رد کرد و فرمود که از کافران برای مقابله با مشرکان یاری نخواهد جست.

Upon passing along Al-Wada‘ mountain trail he saw a well-armed battalion, which were detached from the main body of the army. The Prophet (Peace be upon him) inquired who they were and he was told that they were Jews and were allies of Al-Khazraj. They told him that they wanted to contribute to the fight against the idolaters. “Have they embraced Islam?” The Prophet (Peace be upon him) asked. “No,” they said. So he refused admitting them and said that he would not seek the assistance of disbelievers against the idolaters.

هنگامی که او به مکانی به نام الشیخین رسید، سپاهش را سان دید. کسانی را که معلول یا خیلی جوان بودند و توان ایستادگی در جنگ را نداشتند، مرخص کرد. از جمله آنان عبدالله بن عمر بن الخطاب، اسامة بن زید، أُسَید بن ظهیر، زید بن ثابت، زید بن ارقم، عَرابة بن أوس، عمرو بن حزم، ابو سعید الخدری، زید بن حارثة الأنصاری، سعد بن حبّة و البراء بن عازب بودند. صحیح البخاری تصریح کرده است که او آن روز در جنگ شرکت داشته است.

As soon as he reached a location called Ash-Shaikhan, he paraded his army. He dismissed those whom he considered to be disabled or too young to stand the fight. Among them were ‘Abdullah bin ‘Umar bin Al-Khattab. Usama bin Zaid; Usaid bin Zaheer, Zaid bin Thabit, Zaid bin Arqam. ‘Araba bin Aws, ‘Amr bin Hazm, Abu Sa‘eed Al-Khudri, Zaid bin Haritha Al-Ansari, Sa‘d bin Habba and Al-Barâ’ bin ‘Azib, Sahih Al-Bukhari pointed out that he had shared in the fight that day.

پیامبر خدا ﷺ به رافع بن خدیج و سمرة بن جندب اجازه داد که با وجود کم‌سن‌وسال بودنشان در لشکر شرکت کنند. رافع در تیراندازی مهارت داشت، و سمره با او کشتی گرفت و او را شکست داد. پذیرفته شدن رافع سبب شد که سمره بگوید: «من از او قوی‌ترم و می‌توانم بر او چیره شوم.» وقتی پیامبر ﷺ این سخن را شنید، دستور داد که آن دو با هم کشتی بگیرند. آن‌ها چنین کردند و سمره پیروز شد، پس او نیز پذیرفته شد.

The Messenger of Allâh (Peace be upon him) allowed both Rafi‘ bin Khadaij and Samura bin Jundub to join the army — though they were too young. The former proved to be skillful at shooting arrows; the latter wrestled the former and beat him. The admission of Rafi‘ made Samura say: “I am stronger than him, I can overcome him.” When the Prophet (Peace be upon him) heard this saying he ordered them to wrestle. They did. Samura won so he was also admitted.

هنگامی که شب فرا رسید، همان‌جا نماز مغرب و عشا را خواندند و شب را در آنجا گذراندند. پنجاه نفر برای نگهبانی از اردوگاه و گشت زدن گرد آن برگزیده شدند. محمد بن مسلمه الانصاری، قهرمان گروهان کعب بن الاشرف، مسئولیت نگهبانان را بر عهده داشت، و ذکوان بن عبدقیس نیز ویژه نگهبانی از پیامبر ﷺ مسئولیت گرفت.

As night fell upon them there, they performed both the sunset and the evening prayers and spent the night there as well. Fifty people were chosen to guard the camp and go round it. Muhammad bin Maslama Al-Ansari, the hero of the brigade of Ka‘b bin Al-Ashraf, was in charge of the guards. Whereas Dhakwan bin ‘Abd Qais undertook the responsibility of guarding the Prophet (Peace be upon him), in particular.

در پایان شب و درست پیش از سپیده‌دم، پیامبر ﷺ حرکت کرد و چون به «الشَّوْط» رسید، نماز صبح را گزارد. در آنجا دشمن چنان نزدیک بود که آن‌ها یکدیگر را می‌دیدند. همین‌جا بود که عبدالله بن أُبَیّ — منافق — علیه مسلمانان سر به شورش برداشت. یک‌سوم سپاه همراه او بازگشت، یعنی سیصد جنگجو. او گفت: «ما نمی‌دانیم چرا خود را به کشتن بدهیم.» او ادعا کرد که کنارکشیدنش چیزی جز اعتراض به فرستاده‌ی خدا ﷺ نبود، که نظر او را رد کرده و رأی دیگران را پذیرفته بود. بی‌تردید این، علت واقعی جدایی او نبود. اگر سبب، رد شدن رأی او بود — چنان‌که آن منافق ادعا می‌کرد — هیچ معنایی نداشت که او از آغاز به سپاه پیامبر ﷺ بپیوندد. اگر چنین بود، از همان ابتدای حرکت از همراهی با سپاه سرباز می‌زد. در حقیقت، هدف واقعی این شورش، بازگشت و جدایی‌اش در این موقعیت و زمان حساس و دشوار، ایجاد سرگشتگی، آشفتگی ذهنی و بی‌نظمی در میان مسلمانانی بود که در دید و شنوایی دشمن قرار داشتند؛ دشمنی که خود نیز چشم‌به‌راه دیدن اختلاف بیشتر در صف مسلمانان بود. آنان همچنین قصد داشتند روحیه‌ی بلند مؤمنان را بشکنند. به گمان ایشان، این کار فروپاشی و در نتیجه مرگ محمد ﷺ، یاران وفادارش و اسلام به‌طور کلی را شتاب می‌بخشید. آنگاه راه برای بازپس‌گیری ریاستی که آن منافق با ورود اسلام به مدینه از دست داده بود، هموار می‌شد.

At the end of the night and just before it was daybreak, the Prophet (Peace be upon him) moved and when he got to Ash-Shawt he observed the dawn prayer. There he was close enough to the enemy that they could see one another. It was there that ‘Abdullah bin Ubai — the hypocrite — rebelled against the Muslims. One-third of the army withdrew with him — that is to say three hundred fighters. He said, “We do not know why we shall kill ourselves.” He claimed that his withdrawal was no more than showing protest against the Messenger of Allâh (Peace be upon him) who had already refused his opinion and accepted that of the others.` Undoubtedly that was not the real cause of his detachment. If it had been the refusal of his opinion — as the hypocrite claimed — there would have no sense whatsoever for his joining the Prophetic army. If it had been so, he would have refused to go out with the army from the very beginning of the march. As a matter of fact the real purpose of this rebellion, withdrawal and detachment — at this delicate and awkward position and time — was to produce bewilderment, confusion of mind, and disorder in the Muslims army who were within the sight and hear range of the enemy who were also looking forward to seeing more and more dissension on the side of the Muslims, like themselves. They also aimed at breaking the high morale of the believers. That would accelerate — in their opinion — the breakdown and consequently the death of Muhammad, his faithful Companions and Islam as a whole. The way would then be clear for the reclaim of presidency, which that hypocrite had lost on the advent of Islam into Madinah.

اگر لطف و حفاظت الهی نبود، نقشه‌ی منافق موفق می‌شد. بنی حارثه از قبیله‌ی اوس و بنی سلمه از قبیله‌ی خزرج تا حدی تحت تأثیر رفتار منافق قرار گرفتند. هر دو گروه سخت دچار سرگردانی شدند و نزدیک بود که عقب‌نشینی کنند، اما لطف الهی آنان را از آن رسوایی نجات داد. دربارهٔ این ماجرا خداوند می‌فرماید:

با باقی‌ماندهٔ جنگجویان، رسول خدا ﷺ به سوی دشمن حرکت کرد. پس از شورش و بازگشت منافقان، شمار سربازان تنها به هفتصد نفر کاهش یافت. اردوگاه مشرکان در جایی قرار داشت که راه‌های بسیاری که به سوی احد می‌رفت تقریباً توسط آنان بسته شده بود. پس رسول خدا ﷺ به یارانش فرمود: «کدام یک از شما می‌تواند ما را از راه کوتاهی که از کنار آنان نمی‌گذرد، به جایی که مردم (یعنی مشرکان) در آن هستند، راهنمایی کند؟» ابو خیثمه گفت: «ای رسول خدا ﷺ، من همان کسی هستم که شما به او نیاز دارید.» سپس او راه کوتاهی را برگزید که از طریق حرّهٔ بنی حارثه و مزارعشان به احد می‌رسید و لشکر مشرکان را به سوی غرب واگذاشت.

With the remainder of fighters, the Messenger of Allâh (Peace be upon him) moved towards the enemy. After the rebellion and withdrawal of the hypocrites, the number of soldiers was reduced to seven hundred only. The camp of idolaters was situated in such a place that the many roads leading to Uhud were almost blocked by them. So the Messenger of Allâh (Peace be upon him) said to his men: “Which man of you can lead us to where the people (i.e. the idolaters) are, along a short track that does not pass by them?” Abu Khaithama said: “O Messenger of Allâh (Peace be upon him), I am the man you need.” Then he chose a short track that led to Uhud passing by Harrah Bani Harithah and their farms, leaving the idolaters’ army westwards.

آنان در راه خود از کنار حائط (یعنی باغ) مربع بن قیظی گذشتند که منافقی نابینا بود. هنگامی که مربع احساس کرد و دریافت که آنان لشکر پیامبر هستند، شروع به پاشیدن خاک به صورت ایشان کرد. پس [یارانش] به سوی او شتافتند تا او را بکشند، اما پیامبر ﷺ فرمود:

On their way they passed by Ha’it (i.e. the field) of Marba‘ bin Qaizi, who was a blind hypocrite. When Marba‘ felt and realized that they were the Prophetic army, he started throwing earth at their faces, so they rushed to kill him, but the Prophet (Peace be upon him) said:

«آن را نکشید. او نابینا است؛ هم در دل و هم در چشم.»

• “Do not kill him. He is blind in heart and eyes.”.

رسول خدا ﷺ به راه ادامه داد تا اینکه از تپهٔ کوچک احد در دامنهٔ دره پایین آمد. ایشان با لشکرش رو به مدینه اردو زد، در حالی که پشتشان به کوه‌های کوه احد بود. بدین ترتیب لشکر دشمن میان مسلمانان و مدینه حایل شد.

The Messenger of Allâh (Peace be upon him) went along till climbed down the hillock of Uhud at the slope of the valley. He camped there with his army facing Madinah while their backs were to the hills of Uhud mountain. So the army of the enemy stood a barrier between the Muslims and Madinah.

پیامبر خدا ﷺ لشکر خود را بسیج کرد. آنان را در دو صف آراست تا برای نبرد آماده شوند. پنجاه تیرانداز ماهر را برگزید که یک دسته را تشکیل دادند و آنان را تحت فرماندهی عبدالله بن جبیر بن النعمان الانصاری الأوسی البدری قرار داد. او به آنان دستور داد که در همان جا بمانند؛ بر کوهی در کرانه جنوبی قناة الوادی (یعنی نهر دره)، در جنوب شرقی اردوگاه مسلمانان و در فاصله حدود یکصد و پنجاه متری از لشکر اسلام. بعدها این کوه، کوه تیراندازان نامیده شد.

TheMessenger of Allâh (Peace be upon him) mobilized his army. He arranged them into two rows to prepare them for fight. He selected fifty skillful archers that formed a squad and made them under the command of ‘Abdullah bin Jubair bin An-Nu‘man Al-Ansari Al-Awsi Al-Badri. He issued his orders to them to stay where they were — on a mountain(side) at the south bank of Qanat Al-Wadi (i.e. a canal of the valley), south east of Muslims camp at about one hundred and fifty metres from the Islamic army. Later on this mountain was called the Mountain of Archers.

پیامبر خدا ﷺ ماموریت این گروه را با سخنانی که خطاب به ایشان فرمود روشن ساخت. به فرمانده‌شان فرمود: «با تیر، اسب‌ها را از ما دور کنید تا مبادا از پشت سر به ما حمله کنند. چه پیروز شویم و چه شکست بخوریم، در جایگاه خود استوار بمانید و توجه داشته باشید که از سمت شما به ما حمله نشود.»

The Messenger of Allâh (Peace be upon him) clarified the mission of this squad in words he directed to them. He said to their leader: “Drive off the horses from us by means of arrows, lest they should attack us from behind (the rear). Whether we win the battle or lose it, stand steadily in your position and mind that we are not attacked from your side.”.

او افزود:

He added:

«از پشت ما دفاع کنید! اگر ما را کشته ببینید، برای یاری ما نیایید؛ و اگر ببینید که پیروز می‌شویم، ما را همراهی نکنید.»

• “Defend our backs! If you see us slain. Do not come to assist us; and if you see gaining grounds, do not share us.”.

در روایتی از البخاری، پیامبر ﷺ فرمود: «اگر ببینید که ما را پرندگان ربوده و تکه‌تکه می‌کنند، از این جایگاه خود تکان نخورید تا اینکه برای شما پیام بفرستم. و اگر ببینید که ما دشمن را شکست داده و پایمال کرده‌ایم، باز هم جایگاه خود را ترک نکنید تا اینکه برای شما پیام بفرستم.»

In a version by Al-Bukhâri the Prophet (Peace be upon him) said: • “If you see us snatched into pieces by birds, do not leave this position of yours till I send for you. And if you see that we have defeated the enemy and trodden on them do not desert your position till I send for you.”.

با اختصاص این دسته به این گردنه کوهستانی و صدور آن دستورات نظامی سخت‌گیرانه، رسول خدا ﷺ تنها شکافی را که ممکن بود مشرکان را پنهانی به پشت صفوف مسلمانان برساند و حتی آنان را در محاصره‌ای فراگیر قرار دهد، مسدود کرد.

پیامبر خدا ﷺ مسلمانان را از آغاز جنگ بدون دستور ایشان بازمی‌داشت. سپس ایشان دو زره پوشید: زره جلو و زره پشت. یارانش را به جنگ ترغیب می‌کرد و آنان را به پایداری و استقامت در نبرد برمی‌انگیخت. او در دل‌های ایشان روحیه شجاعت و دلاوری را می‌کاشت. برای برانگیختن و شعله‌ور ساختن یارانش و به‌منظور استواری در جنگ، شمشیر برّنده‌ای برگرفت، آن را در دست گرفت، و خطاب به یارانش فرمود: «چه کسی آماده است این شمشیر را بگیرد و حق آن را ادا کند؟» بسیاری برای گرفتن آن پیش آمدند، از جمله علی بن ابی‌طالب، زبیر بن عوام و عمر بن خطاب، اما شمشیر به هیچ‌کدام داده نشد. ابودجانه سماک بن خرشه پرسید: «ای فرستاده خدا، بهای آن چیست؟» پیامبر ﷺ فرمود: «بهای آن این است که با آن چهره‌های دشمن را بزنی تا خم شود.» ابودجانه گفت: «ای فرستاده خدا، آن را به این بها می‌گیرم.» و شمشیر به او داده شد.

The Messenger of Allâh (Peace be upon him) forbade the Muslims to start the fight without having an order from him. He, then, wore two armours — a front armour and a back one. He urged his Companions to fight and spurred them to show stamina and steadfastness at fight. He started to implant the spirit of boldness and bravery in them. To wage and inflame his Companions and in order to standfast in the fight, he took a sharp sword, held it in his hand and called out unto his Companions and said: “Who is ready to take this sword and give it its proper due?” Many a man set out to take it. Some of them were ‘Ali bin Abi Talib, Az-Zubair bin Al-‘Awwam and ‘Umar bin Al-Khattab. But it was granted to none. Abu Dujana Sammak bin Kharsha inquired: “O Messenger of Allâh, what is its price?” The Prophet (Peace be upon him) said: “It is to strike the enemy’s faces with it till it was bent.” So Abu Dujana said: “O Messenger of Allâh I will take it for that price.” and he was given the sword.

ابو دجانہ دلیر مرد تھے جو جنگ میں اکڑ کر چلا کرتے تھے۔ ان کے سر پر ایک سرخ پٹی بندھی رہتی تھی۔ جب بھی وہ سر پر پٹی باندھ لیتے تو سب جان لیتے کہ وہ موت تک لڑنے کا پختہ ارادہ کر چکے ہیں۔ چنانچہ جیسے ہی ابو دجانہ نے نبی ﷺ کی تلوار لی، انہوں نے سر پر پٹی باندھی اور جنگجوؤں کے درمیان اکڑ کر چلنے لگے۔

Abu Dujana was a man of courage who used to swagger at war. He had a red band which he wore round his head. Whenever he was head-banded everybody knew that he was determined to fight to death. Therefore as soon as Abu Dujana took the Prophet ’s sword, he banded his head and started strutting amongst the fighters.

هنگامی که او را در حال انجام این کار دید، پیامبر خدا ﷺ فرمود: «این گونه راه رفتن نوعی است که خداوند جز در چنین موقعیتی آن را ناپسند می‌دارد.»

Watching him doing that, the Messenger of Allâh (Peace be upon him) said: “This is a sort of walking that Allâh detests except in such a situation.”

مشرکان در آرایش لشکر خود از نظام صف‌بندی استفاده کردند. فرماندهی کلی ارتش بر عهدهٔ ابوسفیان صخر بن حرب بود که در موضع مرکزی لشکر قرار داشت. خالد بن الولید در جناح راست بود و عکرمه، پسر ابوجهل، در جناح چپ. صفوان بن امیه مسئولیت پیادگان را بر عهده داشت. تیراندازان نیز زیر فرمان عبدالله بن ابی ربیعه بودند.

The idolaters applied the rows system in the mobilization of their army. The general leadership of the army was entrusted to Abu Sufyan Sakhr bin Harb, who would be in the centre-position of the army. Khalid bin Al-Waleed was on the right wing; whereas ‘Ikrima, the son of Abu Jahl was on the left. Safwan bin Omaiya was in charge of infantry men. The archers were under the command of ‘Abdullah bin Abi Rabi‘a.

در مورد پرچم، گروهی از بنی عبدالدار مسئول حمل آن بودند. توزیع مناصب لشکر نیز از همان زمان چنین بود، چرا که عبدمناف پیش‌تر آن‌ها را تعیین کرده بود. این واگذاری از قُصی بن کِلاب به ارث رسیده بود، همان‌طور که در مرحله‌ای پیشین از این کتاب به آن اشاره کردیم. هیچ‌کس حق نداشت این جایگاه را با ایشان به رقابت بگیرد. این امر با سنت‌هایی که از نیاکانشان به ارث برده بودند، همخوانی داشت.

As for the standard, a squad of Bani ‘Abd Ad-Dar were in charge to bear it. Thus was the distribution of the posts of the army ever since ‘Abd Munaf had already assigned them. This assignment had been inherited from Qusai bin Kilab — as we have previously alluded to in an early phase of this book. No one had the right to compete them with it. It was consistent with their traditions that they had inherited from their ancestors.

ابوسفیان، فرمانده کل، به یارانش — پرچمداران — یادآوری کرد که در روز بدر (یعنی در نبرد) بر قریش چه گذشت، هنگامی که پرچمدارشان، النضر بن الحارث، اسیر شد. او برای برانگیختن خشم و دشمنی‌شان با مسلمانان گفت: «ای بنی عبدالدار! پرچم ما به شما سپرده شده و می‌دانید که پرچم نخستین چیزی است که دشمن به آن حمله می‌کند. اگر پرچم سقوط کند، ما هم سرنگون می‌شویم. بنابراین می‌گویم یا خودتان امنیت آن را تضمین کنید، یا آن را به ما واگذارید تا قطعاً ما آن وظیفه را برای شما انجام دهیم.»

Abu Sufyan, the general leader, reminded his men — the standard bearers — of what had happened to Quraish on Badr Day (i.e. battle) when their standard bearer, An-Nadr bin Al-Harith, was captured. In an attempt to wage their anger and enmity to the Muslims he said: “O Bani ‘Abd Ad-Dar! You have been assigned bearers of our standard and you know that the standard is the first thing that the enemy attacks. Should it fall, we fall down too. Therefore, I say either you guarantee its safety or leave it for us, and we will certainly suffice you that task.”.

ظاهراً تلاش ابوسفیان نتیجه‌بخش به نظر می‌رسید. زیرا سخنانش بنی عبدالدار را چنان به خشم آورد که او را تهدید کردند و نزدیک بود به او حمله کنند. آنان خطاب به او گفتند: «می‌خواهی پرچم‌داری را به ما بسپاری؟ فردا که با آنان بجنگیم، کردار ما را خواهی دید.» در واقع، آنان دلیرانه جنگیدند و در دفاع از پرچم استوار ایستادند تا اینکه همگی کشته شدند.

قبل از آغاز نبرد، قریش چند تلاش کرد تا بذر تفرقه و اختلاف را میان مسلمانان بکارد. نخست، ابوسفیان پیامی به انصار فرستاد که: «ما را به حال خود بگذارید تا با پسرعموهایمان بجنگیم و دخالت نکنید. اگر کنار بایستید، ما با شما نخواهیم جنگید؛ زیرا جنگ با شما هدف ما نیست.» اما این تلاش بی‌نتیجه ماند. چنین نقشه شومی چه تأثیری می‌توانست بر کسانی داشته باشد که ایمانشان چون کوه‌ها استوار و محکم بود؟! پاسخ انصار بی‌شک ناامیدکننده بود و خلاف انتظار ابوسفیان.

A little time before the break out of the battle, Quraish made some endeavours to sow the seeds of discord and dispute among the Muslims. First, Abu Sufyan sent to the Helpers a message saying: “Leave us alone to fight our cousins and do not interfere. If you stand aside, we will not fight you; for fighting you is not a target of ours.” But that attempt proved to be fruitless. What could such a wicked scheme do to those whose Faith was as solid and firm as mountains?! The Helpers reply was undoubtedly disappointing and contrary to Abu Sufyan’s expectations.

زمانِ وقوعِ حادثه فرا رسیده بود و دو گروه به یکدیگر نزدیک شدند. قریش که از شکستِ نخستین ناامید نشده بود، با همان هدف، بار دیگر تلاش کرد، اما این بار با کمکِ خائنی به نامِ ابو عامر الفاسق که نامش عبدِ عمرو بنِ صیفی بود. او را راهب می‌نامیدند، امّا رسولِ خدا ﷺ او را «الفاسق» (یعنی فاسدِ متجاوز و فاسق) لقب داد. از آنجا که در دورانِ جاهلیت رئیسِ قبیلهٔ اوس بود، هنگامی که اسلام آمد نتوانست آن را تحمل کند. او دشمنیِ خود را با رسولِ خدا ﷺ آشکارا اعلام کرد. او از مدینه به سوی قریشیانِ مکه رفت تا آنان را علیه رسولِ خدا ﷺ گرد آورد و ترغیب کند که با او جنگ را آغاز کنند. او ادعا می‌کرد که قومش از او فرمان می‌برند و به او احترام می‌گذارند و به محضِ آنکه او را ببینند، فوراً به او خواهند پیوست.

The zero-hour was due. The two parties drew nearer. Undespaired by the first failure, Quraish made another attempt, for the same purport but now with the assistance of a traitor called Abu ‘Amir Al-Fasiq, whose name was ‘Abd ‘Amr bin Saifi. He was called a monk, but the Messenger of Allâh (Peace be upon him) nicknamed him Al-Fâsiq (i.e. perverted transgressor; dissolute). As he was the head of Aws in Al-Jahiliya, he could not tolerate Islam when it came. He announced his enmity to the Messenger of Allâh (Peace be upon him) in public. He left Madinah for the Quraishites in Makkah to rally them against the Messenger of Allâh (Peace be upon him) and to urge them to start the fight against him. He claimed that he was obeyed and esteemed by his people and that as soon as they saw him come they would join him immediately.

او نخستین کسی از اوباش و بردگان قریش بود که مقاومت نشان داد. او قوم خود را صدا زد، آنان را شناخت و گفت: «ای خویشاوندان اوس! من ابوعامر هستم.» پاسخشان این بود: «هیچ چشمی با دیدن تو آرام نخواهد گرفت، ای فاسق!» وقتی سخن آنان را شنید، گفت: «گویا پس از رفتن من، قومم به بلایی گرفتار شده‌اند.» از این رو، هنگامی که جنگ درگرفت، سخت با آنان جنگید و حتی به سوی قوم خود سنگ پرتاب کرد.

در این نبرد، زنان قریشی به رهبری همسر ابوسفیان، هند دختر عتبه، شرکت داشتند. آنان میان صفوف مشرکان می‌گشتند، بر دف‌ها می‌کوبیدند، مردان را به جنگ تشویق می‌کردند، و احساسات پهلوانان، نیزه‌داران، شمشیرزنان و جنگاوران دلیر را برمی‌انگیختند. آنان در یکی از لحظات، خطاب به پرچم‌داران سخن گفتند.

Quraishi-women participated in the battle led by the wife of Abu Sufyan, Hind bint ‘Utbah. They wandered among the rows of the idolaters, tapped on tambourines, encouraged men to fight, inflamed the emotions of heroes, lancers, swordsmen and brave fighters. At one time they addressed the standard-bearers:

«ای بنی عبدالدار!»

• “O Bani ‘Abd Ad-Dar!.

ای مدافعان خانه، با شمشیرهای برّان خود ضربه بزنید …

O home defenders, Strike with your sharp swords …”.

و در وقتی دیگر، با خواندن اشعاری، شور و حمیت مردم را برمی‌انگیختند:

And at another time they would wage people’s zeal by singing:

• «اگر تم (شجاعانه) بجنگو، ہم گلے ملیں گے۔»

• “If you fight (bravely), we will embrace.

و فرش‌ها را برای خوش‌آمدگویی به شما گسترده‌اند.

and unfold mats to welcome you.

«ولیکن اگر تم میدانِ جنگ سے فرار ہو جاؤ، تو ہم تمہیں چھوڑ دیں گے، تمہارا ساتھ ترک کر دیں گے اور پھر تم سے محبت نہیں کریں گے۔»

But if you flee from the battlefield, we leave you, Desert you and no more love you.”

دو گروه به یکدیگر نزدیک شدند و بسیار به هم نزدیک گشتند. مراحل جنگ آغاز شد. نخستین مبارز، پرچمدار طلحه بن ابی طلحه العبدری بود که برجسته‌ترین بت‌پرست به شمار می‌رفت. او یکی از دلاورترین جنگجویان قریش بود. مسلمانان او را «قوچ گردان» لقب داده بودند. او سوار بر شتری بیرون آمد و مسلمانان را به نبرد تن‌به‌تن فراخواند. مردم به‌سبب دلاوری‌اش از رویارویی با او خودداری کردند؛ اما زبیر بن العوام برای نبرد پیش آمد. او به «قوچ» فرصت جنگیدن نداد، بلکه همچون شیری بر پشت شترش جست، او را از زین به زمین کشید و با شمشیر خود سرش را برید.

The two parties approached and grew very close to each another. The phases of fight started. The first combatant was the standard-bearer, Talha bin Abi Talha Al-‘Abdari, who was the most distinguished idolater. He was one of the bravest men of Quraish fighters. Muslims nicknamed him ‘the ram of the battalion.’ He came forth riding a camel and challenged the Muslims to a single combat. People refrained from fighting him due to his bravery; but Az-Zubair bin Al-‘Awwam advanced for the fight. He did not give the ‘Ram’ any chance to fight but fell on him like a lion on his camel’s back, pulled him down to the ground and slaughtered him with his sword.

پیامبر خدا ﷺ که آن ماجرای شگفت‌انگیز را تماشا می‌کرد، فریاد برآورد: «اللهُ أَكْبَر» یعنی «خداوند بزرگ‌تر است»، و مسلمانان نیز «اللهُ أَكْبَر» گفتند. ایشان ﷺ زُبیر را ستود، آنگاه که گفت:

The Messenger of Allâh (Peace be upon him) who was watching that wonderful incident exclaimed: Allâhu Akbar that is ‘Allâh is the Greatest’ and the Muslims exclaimed Allâhu Akbar too. He praised Az-Zubair when he said:

«هر پیامبری حواری‌ای دارد و زبیر حواری من است.» ﷺ

• “Every Prophet has a disciple and Az-Zubair is a disciple of mine.”.

پس از آن، نبرد عمومی آغاز شد و جنگ میان دو طرف در همه‌جای میدان نبرد شدت یافت. فشار اصلی جنگ بر حاملان پرچم متمرکز بود. پس از کشته شدن فرمانده‌شان طلحه بن ابی طلحه، بنی عبدالدار یکی پس از دیگری عهده‌دار این مأموریت شدند. برادر طلحه، عثمان، جلو دوید و پرچمی را که در کنار پیکر بی‌جان برادرش افتاده بود برداشت و این شعر را خواند: «پرچم‌دار حق دارد که چوب پرچمش را با خون رنگین کند، تا زمانی که در دستش به زمین بیفتد.» حمزه بن عبدالمطلب حمله کرد و ضربه‌ای بر او فرود آورد که بازو و شانه‌اش را برید و تا ناف فرو رفت و ریه‌اش را آشکار کرد.

Soon the general engagement ensued and the fight of the two parties grew fierce everywhere on the battlefield. The strain of the fight was centred round the carriers of the standard. After the death of their leader Talha bin Abi Talha, Banu ‘Abd Ad-Dar alternated the mission successively. Talha’s brother, ‘Uthman, ran forward and seized the standard which lay by the lifeless body of his brother, chanting: “The standard-bearer has the right to dye its shaft in blood, till it be beaten in his hand.” Hamzah bin ‘Abdul Muttalib attacked and dealt him a blow that cut his arm and shoulder and went down to his navel to uncover his lung.

حمزہ کے قاتل وحشی بن حرب نے بیان کیا کہ اس نے حمزہ کو کیسے قتل کیا۔ اس نے کہا:

Hamzah’s assassin, Wahshi bin Harb, described how he killed Hamzah. He said:

«من بردهای بودم که برای جبیر بن مطعم کار میکردم، عموی پدری او طعیمه بن عدی در جنگ بدر زخمی شده بود. پس وقتی قریش به سوی احد لشکر کشید، جبیر به من گفت: "اگر حمزه، عموی محمد ﷺ را بکشی، در پنهانی آزاد خواهی شد."»

“I was a slave working to Jubair bin Mut‘im, whose paternal uncle Tu‘aimah bin ‘Adi was injured at Badr Battle. So when Quraish marched to Uhud, Jubair said to me: ‘If you kill Hamzah, the uncle of Muhammad, stealthily you shall be manumitted.’ ”.

«پس من با مردم به سوی اُحُد رفتم۔» او خود را چنین توصیف می‌کرد: «من تیرانداز ماهری هستم که در نیزه‌زدن مهارت دارم۔» «پس وقتی دو گروه با هم جنگیدند، من در پی حمزه بیرون رفتم۔ او را میان مردمی که می‌جنگیدند دیدم۔ او مانند شتری سفید و سیاه‌خط بود که با شمشیرش سخت ضربه می‌زد و هیچ‌کس نمی‌توانست در برابرش بایستد۔ به خدا سوگند! هنگامی که آماده می‌شدم و می‌کوشیدم فرصت مناسب برای نیزه‌زدن به او را به دست آورم، گاهی پشت درختی یا سنگی پنهان می‌شدم و امید داشتم که او نزدیک‌تر شود و در برد نیزه‌ام قرار گیرد۔ در همان حال، سباع بن عبدالعزی را دیدم که به سوی او پیش می‌رفت۔ هنگامی که حمزه او را دید، گفت: "بیا! ای پسر زن ختنه‌گر!" — زیرا مادرش ختنه‌گر بود۔ سپس ضربه‌ای قوی زد که تقریباً نمی‌توانست سرش را از دست بدهد۔»

“So I marched with the people to Uhud.” He used to describe himself as, “I am a picaro good at spearing.” “So when the two parties fought, I set out seeking Hamzah. I saw him amidst people fighting. He was like a white and black striped camel, striking severely with his sword and no one could stand on his way. By Allâh! When I was getting ready and trying to seize the fit opportunity to spear him, hiding sometimes behind a tree or a rock hoping that he might draw nearer and be within range — at that moment I caught sight of Siba‘ bin ‘Abd Al-‘Uzza going closer towards him. When Hamzah observed him, he said: ‘Come on! O son of the ‘clitoris-cutter.’ — for his mother used to be a circumciser. Then he struck one strong stroke that could hardly miss his head.”.

وحشی گفت: «سپس نیزه‌ام را متعادل کردم و آن را تکان دادم تا از آن خرسند شدم. سپس آن را بر او فرو بردم و تا شکمش فرو رفت و از میان پاهایش بیرون آمد. او کوشید به سوی من بیاید، اما زخمش او را از پای درآورد. او را با نیزه در احشایش رها کردم تا مرد. سپس به سوی او رفتم، نیزه‌ام را بیرون کشیدم و به اردوگاه بازگشتم. در آنجا ماندم و بیرون نرفتم، زیرا او تنها کسی بود که می‌جستم. من او را تنها برای آزادی خودم کشتم. پس همین که به مکه بازگشتم، آزاد شدم.»

Wahshi said: “Then I balanced my spear and shook it till I was content with it, then I speared him and it went down into his stomach and issued out between his legs. He attempted moving towards me but he was overcome by his wound. I left him there with the spear in his entrails till he died. Then I came to him, pulled out my spear and returned to the encampment place. I stayed there and did not go out, for he was the only one I sought. I only killed him to free myself. So as soon as I got back to Makkah, I became a free man.”

با اینکه شهادت «أسد الله و أسد رسوله» حمزه بن عبدالمطلب ضایعهٔ بزرگی بود، مسلمانان در سراسر میدان نبرد کنترل کامل اوضاع را در دست داشتند. در آن روز ابوبکر، عمر بن خطاب، علی بن ابی طالب، زبیر بن عوام، مصعب بن عمیر، طلحه بن عبیدالله، عبدالله بن جحش، سعد بن ربیع و انس بن نضر و دیگران، همگی چنان سرسختانه، مؤثر و کارآمد جنگیدند که اراده‌ی استوار مشرکان را درهم شکستند و ایشان را پراکنده ساختند.

Although the death of Asad (Lion) of Allâh and His Messenger — Hamzah bin ‘Abdul Muttalib — was a great loss, the Muslims maintained full control over the whole situation on the battlefield. On that day, Abu Bakr, ‘Umar bin Al-Khattab, ‘Ali bin Abi Talib, Az-Zubair bin Al-‘Awwam, Mus‘ab bin ‘Umair, Talha bin ‘Ubaidullâh, ‘Abdullah bin Jahsh, Sa‘d bin Ar-Rabî‘ and Anas bin An-Nadr and others — all of them fought so fiercely, effectively and efficiently that they broke the strong will of the idolaters and scattered them.

آنان که در آن روز از دلاوران بودند، یکی حنظلہ الغسیل بود؛ او حنظلہ بن ابی عامر بود۔ ابو عامر همان راهبی بود که به «الفاسق» (یعنی فاسد و بدکردار) ملقب شده بود، و همان کسی است که اندکی پیش از این از او یاد کردیم۔ حنظلہ که تازه ازدواج کرده بود، بستر همسرش را ترک گفت تا برای الجہاد (جنگ در راه خدا) برود۔ به محض شنیدن ندای الجہاد، راهی شد۔ هنگامی که در میدان نبرد با مشرکان روبرو شد، از میان صفوف ایشان راه گشود تا به رهبرشان ابوسفیان صخر بن حرب رسید و نزدیک بود او را بکشد، اگر مقدر نشده بود که شهید شود؛ زیرا در همان لحظه شدّاد بن الاسود او را دید و با ضربه‌ای او را به شهادت رساند۔

One of the brave adventurers of that day was Hanzala Al-Ghaseel — He was Hanzala bin Abu ‘Amir. Abu ‘Amir was the very monk that was nicknamed ‘Al-Fâsiq’ (i.e. the dissolute, evildoer). He is the very one that we have recently mentioned. Hanzala, who was newly married, left his wife’s bed for Al-Jihâd (Fight in the cause of Allâh). He set out the moment he heard of the call to Al-Jihâd. When he faced the idolaters on the battlefield, he made his way through their ranks till he reached their leader Abu Sufyan Sakhr bin Harb and had almost killed him, if he had not been ordained to be a martyr. For at that moment he was seen by Shaddad bin Al-Aswad who struck him to death.

تیراندازانی که فرستادهٔ خدا ﷺ ایشان را بر کوه تیراندازان مستقر کرده بود، در اداره‌ی عملیات جنگی این امتیاز را داشتند که به سود ارتش مسلمانان پیش برود. سواره‌نظام مکی — به فرماندهی خالد بن ولید و با پشتیبانی ابوعامر الفاسق — سه بار به جناح چپ ارتش مسلمانان حمله کرد، با این هدف که آن را درهم بشکنند و سپس به پشت جبهه نفوذ کنند تا نوعی آشفتگی و بی‌نظمی در صفوف مسلمانان پدید آورند و در نهایت شکست سنگینی بر ایشان وارد سازند. اما به لطف مهارت و تلاش بزرگ تیراندازان، هر سه حمله ناکام ماند.

The archers squad whom the Messenger of Allâh (Peace be upon him) located on the Archers Mountain, had the upper hand in administering the war activities to go in favour of the Muslim army. The Makkan horsemen — commanded by Khalid bin Al-Waleed, supported by Abu ‘Amir Al-Fâsiq — had for three times attacked the left wing of the Muslim army with the aim of crushing it and then infiltrating into the rear to create a sort of confusion and disorder in the ranks of the Muslims and subsequently inflict heavy defeat on them. But thanks to the dexterity and great efforts of the archers, the three assaults were thwarted.

جنگ همچنان با شدت ادامه یافت و مسلمانان کاملاً بر تمامی تحولات نظامی مسلط بودند، تا آنکه مشرکان سرانجام تلوتلوخوران عقب نشستند و هرگونه انگیزه غرور ادعایی و شأن ساختگی را به فراموشی سپردند؛ و پرچمشان زیر پای جنگجویان لگدمال شد، بی آنکه هیچ‌کس دلیرِ آن باشد که به آن نزدیک شود. گویی سه هزار مشرک با سی هزار مسلمان می‌جنگیدند، نه تنها با چند صد نفر.

War activities went on and on fierecly with the Muslims in full command of the whole military developments until the idolaters finally staggered and retreated, leaving all motives of alleged pride, and affected dignity in oblivion, and their standard trodden by the feet of the fighters with none ever courageous enough to approach it. It seemed as if the three thousand idolaters had been fighting thirty thousand Muslims and not merely several hundreds.

ابن اسحاق گفت: «سپس الله یاری خود را بر مسلمانان فرو فرستاد و وعدهٔ خود را به آنان محقق ساخت. ایشان مشرکان را تعقیب کردند و آنان را از اردوگاهشان بیرون راندند. بی‌گمان، این شکستی قطعی بود.» و در روایتی از عبدالله بن زبیر آمده است که پدرش گفته بود: «به خدا سوگند، من خدمتکاران هند دختر عتبه و زنان همراهش را می‌دیدم که با جامه‌های برچیده‌شده می‌گریختند. کسی نبود که ما را از اسیر گرفتنشان بازدارد.»

Ibn Ishaq said: “Then Allâh sent down His Help unto the Muslims and verified His Promise to them. They chased the idolaters and evacuated them from their camp. No doubt it was a certain defeat.” In a version by ‘Abdullah bin Az-Zubair that his father had said: “By Allâh, I was watching the servants of Hind bint ‘Utbah and her women friends fleeing with their garments gathered up. No one was there to prevent us from capturing them.”.

در حالی که لشکر کوچک اسلام دومین پیروزی قاطع و آشکار بر اهل مکه را ثبت می‌کرد — پیروزی‌ای که از نظر شکوه و عظمت کمتر از نخستین پیروزی در بدر نبود — اکثریت تیراندازان بر دامنه کوه اشتباه مرگباری مرتکب شدند که کل اوضاع را واژگونه ساخت و منشأ تلفات سنگین در میان مسلمانان شد. این اشتباه نزدیک بود به قتل پیامبر ﷺ منجر شود و تأثیر بسیار بدی بر آوازه و شرافتی گذاشت که مسلمانان به حق در جنگ بدر به دست آورده بودند.

While the small army of Islam were recording the second absolute and clear victory over the Makkans — which was no less in splendour and glory than the first one at Badr — the majority of the archers on the mountainside committed a fatal mistake that turned the whole situation upside down, and constituted a source of heavy losses amongst the Muslims. It has almost brought about the murder of the Prophet (Peace be upon him), and left a very bad impression on the fame and dignity they deservedly earned at Badr Battle.

پیش از این درباره دستورهای مؤکدی که به تیراندازان داده شده بود سخن گفتیم، مبنی بر اینکه در جای خود بمانند، هر چه پیش آید و هر طور که جریان اصلی نبرد پیش رود. با وجود آن دستورهای سخت و هشدار فرمانده ایشان، عبدالله بن جبیر، چهل تن از تیراندازان به سبب طمع دنیا و غنیمت جنگی و نیز به سبب شتاب در فریاد پیروزی، پست خود را ترک کردند. اما دیگران که نه نفر بودند، به همراه عبدالله که فرمانده ایشان بود، تصمیم گرفتند به فرمان پیامبر ﷺ عمل کنند و در جای خود بمانند تا اجازه دهند یا تا آخرین نفر کشته شوند. در نتیجه، آن گردنه به شکل ناکافی حفاظت شد. خالد بن ولید زیرک این فرصت طلایی را غنیمت شمرد و به سرعت به پشت سپاه مسلمانان رفت و آنان را در میان گرفت. ابن جبیر و گروهش را از میان برداشت و بی درنگ به پشت مسلمانان یورش آورد، و سواران او فریادی برآوردند که نشانه تحولات تازه نظامی بود. مشرکان بار دیگر بازگشتند تا به مسلمانان حمله متقابل کنند. زنی مشرک به نام عمره بنت علقمه الحارثیه به سوی پرچمی که بر زمین افتاده بود شتافت، آن را برداشت و برافراشت. مشرکان گرد پرچم جمع شدند و یکدیگر را فرا خواندند تا مسلمانان را محاصره کردند و برای نبرد دوباره استوار ایستادند.

We have already spoken about the positive orders given to the archers to hold on to their position whatever the course of the main engagement. In spite of those strict orders, and their leader’s — ‘Abdullah bin Jubair — warning, forty archers deserted their posts, enticed by the too soon roar of victory as well as worldly avarice for the spoils of war. The others, however, nine in number and ‘Abdullah, their leader, decided to abide by the Prophet ’s order and stay where they were until they were given leave or killed to the last. Consequently the cleft was left inadequately defended . The shrewd Khalid bin Al-Waleed seized this golden opportunity to turn swiftly round to the rear of the Muslim army and encompass them. Exterminating Ibn Jubair and his group, they fell promptly upon the rear of the Muslims and his horsemen uttered a shout that signalled the new military developments. The polytheists returned once again to counterattack the Muslims. An idolist woman — called ‘Umra bint ‘Alqama Al-Harithiyah — rushed to the lying-on-earth standard, picked it up and hoisted it. The idolaters gathered together around the standard and called out unto one another till they encircled the Muslims and stoodfast to fight again.

پس از سقوط ابن سکن، پیامبر خدا ﷺ تنها با آن دو قریشی باقی ماند. در روایتی از ابو عثمان — که در صحیحین تأیید شده — آمده است که گفت: «در آن زمان، جز طلحة بن عبیدالله و سعد بن ابی وقاص، کسی با پیامبر ﷺ نبود. آن ساعت، برای پیامبر ﷺ دشوارترین و خطرناک‌ترین لحظه بود، اما برای مشرکان فرصتی طلایی بود که به‌سرعت از آن بهره بردند. آنان حملهٔ خود را بر پیامبر ﷺ متمرکز کردند و در انتظار کشتن او بودند.

After the fall of Ibn Sakan, the Messenger of Allâh (Peace be upon him) remained alone with only those two Quraishites. In a version by Abu ‘Uthman — authorized in As-Sahihain— he said: “At that time, there were none with the Prophet (Peace be upon him) except Talha bin ‘Ubaidullâh and Sa‘d bin Abi Waqqas. That was the most awkward and dangerous hour for the Prophet (Peace be upon him), but it was a golden opportunity for the idolaters who promptly took advantage of it. They concentrated their attack on the Prophet (Peace be upon him) and looked forward to killing him.

عُتْبَة بن أبي وقّاص به سنگ زد. یکی از سنگ‌ها به صورت او خورد. دندان ثنیهٔ پایین سمت راستش، یعنی دندانی که میان نیش و دندان پیشین است (رُباعیه)، آسیب دید. لب پایینش زخمی شد. عبدالله بن شِهاب الزُّهری نیز به او حمله کرد و پیشانی‌اش را شکافت. عبدالله بن قَمِئَه (قَمِئَه به معنای زنی خوارشده است)، که سوارکاری سرسخت و نیرومند بود، با شمشیرش به شدت بر شانهٔ او کوبید؛ و آن ضربه رسول خدا ﷺ را بیش از یک ماه آزرد، هرچند آنقدر قوی نبود که دو زره او را بشکند. او ضربهٔ سنگینی بر گونهٔ او وارد کرد. چنان شدید بود که دو حلقه از کلاهخود حلقه‌دار آهنی‌اش به گونهٔ مقدس او فرو رفت. «این ضربه را از من بگیر، من ابن قَمِئَه هستم.» او این را گفت و همزمان با شمشیرش به پیامبر ﷺ ضربه زد. پیامبر ﷺ، در حالی که خونی را که بر صورتش جاری بود پاک می‌کرد، پاسخ داد: «از خداوند می‌خواهم که تو را خوار گرداند.» (یعنی: أقمأك الله). در صحیح بخاری آمده است که دندان ثنیه‌اش شکست، سرش شکافته شد، و او شروع به پاک کردن خون از آن کرد و می‌گفت: «(شگفتا) چگونه قومی رستگار می‌شوند که صورت پیامبرشان ﷺ را زخمی کرده و دندانش را شکسته‌اند، در حالی که او ایشان را به پرستش خداوند فرا می‌خواند؟» دربارهٔ آن واقعه، خداوند، منزّه است او، آیه‌ای از قرآن نازل کرد که می‌فرماید:

‘Utbah bin Abi Waqqas pelted him with stones. One of the stones fell on his face. His lower right incisor Ruba‘iya (i.e. the tooth that is between a canine and a front tooth) was injured. His lower lip was wounded. He was also attacked by ‘Abdullah bin Shihab Az-Zuhri who cleaved his forehead. ‘Abdullah bin Qami’a (Qami’a means ‘a humiliated woman’), who was an obstinate strong horseman, struck him violently on his shoulder with his sword; and that stroke hurt the Messenger of Allâh (Peace be upon him) for over a month — though it was not strong enough to break his two armours. He dealt a heavy blow on his cheek. It was so strong that two rings of his iron-ringed helmet penetrated into his holy cheek. “Take this stroke from me, I am Ibn Qami’a.” He said while striking the Messenger with his sword. The Messenger of Allâh (Peace be upon him) replied — while he was wiping the blood flowing on his face: “I implore Allâh to humiliate you.” (i.e. Aqma’aka Allâh). In Al-Bukhâri it is stated his incisor broke, his head was cleaved, and that he started wiping the blood off it and saying: “(I wonder) how can peopwho cut the face of their Prophet (Peace be upon him) and break the incisor of his — he who calls them to worship Allâh. How can such people thrive or be successful?” About that incident, Allâh, Glory is to Him, sent down a Qur’ânic verse saying:

«وقتی روز أُحُد بود و در زمانی که پیامبر ﷺ تنها گذاشته شده بود، من نخستین کسی بودم که به سوی او بازگشتم و او را دیدم. پیش از او مردی را دیدم که می‌جنگید تا او را از دشمنان محافظت کند. با خود گفتم: "ای کاش او طلحه بود. پدر و مادرم فدای تو باد. (ای الله) بگذار او طلحه باشد! پدر و مادرم فدای تو باد!" در راه، ابوعبیده بن الجراح به من رسید که آن‌گاه چون پرنده‌ای سریع می‌رفت. هر دو شتافتیم تا زخم‌های پیامبر ﷺ را پانسمان کنیم.»

“When it was Uhud Day and at the time that the Prophet (Peace be upon him) was left behind, I was the first to go back and see him. Before him I saw a man fighting to shield him from the enemies. I said to myself: ‘I wish he were Talha. Let my father and mother be sacrificed for you. (O Allâh) Let him be Talha! Let my parents be sacrificed for you!’ On the way, I was overtaken by Abu ‘Ubaidah bin Al-Jarrah, who was then moving as swiftly as a bird. We both rushed to dress the Prophet ’s wounds.

آنجا طلحه را دیدیم که زخم‌های سختی برداشته بود، در حضور رسول خدا ﷺ. پیامبر ﷺ فرمود: «به برادرتان برسید. عملش او را شایستهٔ جایگاهی در بهشت کرده است.» دیدم که دو حلقهٔ کلاهخود آهنین به گونهٔ او فرو رفته است. پس برای بیرون کشیدن آن‌ها اقدام کردم، اما ابوعبیده گفت: «به خدا سوگند، ای ابوبکر، تو را به خدا قسم می‌دهم، بگذار خودم این کار را بکنم.» از اینکه به پیامبر ﷺ آسیبی برسد بیمناک بود، پس یکی از آن دو حلقه را بسیار آرام و با دقت با دهانش بیرون کشید. سپس تیر را نیز با دهانش بیرون آورد. در نتیجه، دندان پیشین او افتاد. سپس من برای بیرون کشیدن حلقهٔ دوم پیش رفتم، اما ابوعبیده از من خواست که آن را رها کنم: «ای ابوبکر، تو را به خدا سوگند می‌دهم که بگذار من این کار را بکنم.» حلقهٔ دوم را نیز بسیار آرام و با دقت با دهانش کشید تا بیرون آمد. رسول خدا ﷺ فرمود: «به برادرتان برسید. او شایستگی آن را نشان داده که در بهشت جای گیرد.» به سوی طلحه رفتیم تا درمانش کنیم، اما دریافتیم که حدود ده ضربهٔ شمشیر بر بدنش بوده است. (این نشان می‌دهد که طلحه در آن روز چقدر کارآمد جنگیده و تلاش کرده بود.)

There we found Talha suffering from serious wounds before the Messenger of Allâh (Peace be upon him). The Prophet (Peace be upon him) said: ‘See to your brother. His deed entitled him for an abode in Paradise.’ I noticed that two rings of the iron-ringed helmet had penetrated his cheek. So I set out to take them out; but Abu ‘Ubaidah demanded: ‘By Allâh, O Abu Bakr — I beseech you, let me do it myself.’ Fearing to hurt the Prophet (Peace be upon him) he started pulling one of the two rings out very slowly and carefully with his mouth. Then he pulled the arrow out by his mouth, too. Consequently, his front tooth fell. Then I proceeded to pull the second out; but Abu ‘Ubaidah besought me to leave it: ‘O, Abu Bakr, I adjure you by Allâh to let me do it.’ He pulled the second ring very slowly and carefully with his mouth — till it came out. The Messenger of Allâh (Peace be upon him) said: ‘See to your brother. He has proved to be worthy of being housed in Paradise.’ We approached Talha to cure him but found out that he had had some ten sword-strokes in his body. (This showed how efficiently Talha had fought and struggled on that day).”.

اما بعداً سواری دیگر از مکیان به نام عبدالله بن جابر به الحارث بن الصمّه حمله کرد و با شمشیر به شانهٔ او زد، و او با زخمهای سنگین به اردوگاه مسلمانان برده شد. با این حال، آن مشرک از مرگ رهایی نیافت، زیرا ابو دجانه — آن قهرمان و ماجراجوی سرخ‌عمامه — ضربهٔ سختی به او زد و سرش را از تن جدا کرد.

But later on another Makkan horseman, called ‘Abdullah bin Jabir, attacked Al-Harith bin As-Simma, and struck him on the shoulder with his sword and he was carried to the camp of the Muslims suffering from serious wounds. Anyway that very idolater did not escape death, for Abu Dujana — the red head-banded hero and adventurer — struck him heavily and cut his head off.

در میانهٔ این نبرد سخت، خواب بر مسلمانان چیره شد؛ و این خود آرامش و امنیتی بود که خداوند به بندگان مؤمنش ارزانی داشت، همچنان که قرآن در این زمینه سخن گفته است. ابوطلحه گفت: «در روز اُحد من از کسانی بودم که خواب بر آنان چیره شده بود. در آن روز شمشیرم چندین بار از دستم افتاد؛ باز و باز می‌افتاد و باز آن را برمی‌داشتم.»

During this bitter fight, a desire to sleep overwhelmed the Muslims — that was a security and tranquillity to help His slave Muslims as the Qur’ân spoke in this context. Abu Talhah said: “I was one of those who were possessed by a desire to sleep on Uhud Day. On that day my sword fell off my hand several times. Again and again it fell down and again and again I picked it up.”.

با یک عقب‌نشینی منظم و با شجاعت و جسارت فراوان، سرانجام مسلمانان به پناه کوه احد رسیدند. سپس بقیهٔ لشکر نیز به آن موضع امن به دنبالشان آمد. بدین ترتیب، نبوغِ محمدﷺ نقشهٔ خالد بن الولید را نقش بر آب کرد.

In a regular withdrawal and with great bravery and boldness, the Muslims finally retreated to the cover of Mountain Uhud. Then, the rest of the army followed them to that safe position. In this manner, the genius of Muhammad (Peace be upon him) foiled that of Khalid bin Al-Waleed.

ابن اسحاق روایت کرده است که: «هنگامی که رسول‌الله ﷺ از تپه‌ای بالا می‌رفت، أُبَیّ بن خَلَف او را دنبال می‌کرد و می‌گفت: "محمد ﷺ کجاست؟ یا من او را می‌کشم یا خودم کشته می‌شوم." یاران محمد ﷺ گفتند: "ای رسول خدا، اگر یکی از ما با او بجنگد، شما ناراحت می‌شوید؟" اما رسول‌الله ﷺ فرمود: "رهایش کنید!" پس چون او نزدیک شد، رسول‌الله ﷺ نیزه را از حارث بن صِمَّه گرفت. او چنان به شدت لرزید که همه آنان به سختی و با شتاب به هر سو پراکنده شدند. سپس رو به او کرد، از شکاف میان گشادگی زره و بخشی از گردن که با آن پوشیده شده بود، استخوان ترقوه‌اش را دید و او را در همان نقطه نیزه زد. ضربه چنان شدید بود که او را بارها از اسبش به زیر انداخت. وقتی به قریش بازگشت، دیدند که تنها خراشی کوچک در گردنش است. اما چون خون در بدنش بسته شد، گفت: "به خدا سوگند، محمد مرا کشته است." قریش با شنیدن این سخن گفتند: "به خدا سوگند، تو از مرگ می‌ترسی. به خدا سوگند، شیطانی بر تو چیره شده است." او پاسخ داد: "او وقتی در مکه بودیم، به من گفته بود: من تو را خواهم کشت. به خدا سوگند، اگر فقط بر من تف می‌کرد، مرا می‌کشت." سرانجام، دشمن خدا در جایی به نام سَرِف، در حالی که او را به سوی مکه بازمی‌گرداندند، جان داد.» و در روایتی از أبوالأسود، از قول عُروه: او مانند گاو نعره می‌زد و می‌گفت: "سوگند به آن که جان من در دست اوست، اگر این دردی را که اکنون دارم میان مردم مَجاز تقسیم کنند، آنان را هلاک خواهد کرد."

آخرین حمله‌ای که مشرکان علیه پیامبر ﷺ انجام دادند همین بود. مشرکان که تقریباً مطمئن بودند پیامبر ﷺ کشته شده است، به اردوگاه خود بازگشتند و برای بازگشت به مکه آماده شدند. برخی از آنان به مُثله کردن مسلمانان کشته‌شده پرداختند و زنانشان نیز همین کار را کردند. زنان و مردان گوش، بینی و اندام تناسلی شهیدان را بریدند. حتی شکم آنان را شکافتند. برای نمونه، هند بنت عتبه جگر حمزه را درید و جوید، اما چون آن را ناخوشایند یافت، بیرونش انداخت. او حتی گوش‌ها و بینی‌های مسلمانان را به صورت خلخال و گردنبند درآورد. در آخرین ساعات جنگ دو واقعه رخ داد که به‌یقین آشکار ساخت مسلمانان تا چه اندازه آماده جنگیدن و جانفشانی در راه الله بودند:

That was the last attack made by the idolaters against the Prophet (Peace be upon him). Being almost certain of his death, the idolaters returned to their camp and started preparations to go back to Makkah. Some of them involved themselves in mutilating the killed Muslims, and so did their women. Women and men cut off the ears, the noses, the genitals of the martyrs. They even cut open their bellies. Hind bin ‘Utbah — for instance — ripped open the liver of Hamzah and chewed it; but finding it unpleasant, she spat it out. She even made the ears and noses of Muslims into anklets and necklaces. Two incidents occurred during the last hours of the fight. Which revealed for certain how far the Muslims were ready to fight and sacrifice in the way of Allâh:

۱. کعب بن مالک نقل کرد: من از آن مسلمانانی بودم که در جنگ احد شرکت داشتند و شاهد رفتار وحشیانهٔ مشرکان در مُثله کردن اجساد بودم، اما از کنار آنها گذشتم چون تحمل دیدنش را نداشتم. سپس دیدم مشرکی تنومند و مسلح از میان مسلمانان گذشت و گفت: «آنها را جمع کنید و همچون گوسفندانی که جمع و ذبح می‌شوند، یکجا گردآورید.» همچنین دیدم مسلمانی مسلح منتظر او ایستاده است. به سوی آن دو رفتم تا اینکه پشت سر آن مسلمان ایستادم. وقتی آن دو را با هم مقایسه کردم، دیدم که آن کافر از نظر سلاح و هیکل از دیگری برتر است. همچنان آنها را تماشا می‌کردم تا اینکه به نبرد تن به تن پرداختند. آن مسلمان با شمشیرش به کافر حمله کرد که از زیر کمرش فرو رفت و او را به دو نیم کرد. وقتی آن مسلمان صورتش را از زیر نقاب بیرون آورد، گفت: «این را ببین، کعب! من ابودجانه هستم.»

1. Ka‘b bin Malik said: I was one of those Muslims who fought in Uhud and witnessed the polytheists’ act of barbarity in mutilating the dead bodies, but I passed them because I couldn’t stand it. Then I saw an armed stout idolater pass through the Muslims and say: “Gather them up and combine them in the way that sheep are gathered and slaughtered.” Similarly I saw an armed Muslim waiting for him. I walked towards them till I stood behind him. Comparing both of them, I found that the disbeliever was better than the other in arms and figure. I kept on watching them till they were engaged in single combat. The Muslim thrust at the disbeliever with his sword that went down his hip and split it into two. When the Muslim unveiled his face, he said: “What about that, Ka‘b. I am Abu Dujana.".

پیامبر خدا ﷺ بر دفن شهیدان نظارت کرد و فرمود: «گواهی می‌دهم که هر کس در راه خدا زخمی شود، خداوند او را در حالی برمی‌انگیزد که زخمش خون‌آلود است؛ رنگش رنگ خون و بویش بوی مشک است.»

The Messenger of Allâh (Peace be upon him) supervised the martyrs’ burial and said: “I bear witness that anyone who is wounded in the way of Allâh, Allâh will resurrect him with his wound bleeding a liquid which is blood-like in colour but musk-like in scent.”.

برخی از صحابه شهدای جنگ را به مدینه می‌بردند، اما رسول خدا ﷺ دستور داد که آنان را بازگردانند تا در همان جایی که کشته شده‌اند دفن شوند. ایشان فرمود که آنان را غسل ندهند، بلکه پس از آن‌که زره‌ها و جامه‌های چرمی‌شان را از تنشان درآوردند، همان‌گونه که هستند دفن کنند. پیامبر ﷺ هر دو یا سه شهید را در یک گور دفن می‌کرد و حتی دو مرد را در یک جامه می‌پیچید و می‌فرمود: «کدام‌یک از اینان بیشتر از قرآن آگاه است؟» و آن‌که را به آگاهی بیشتر نشان می‌داد نخست به خاک می‌سپرد. ایشان می‌فرمود: «روز قیامت من بر اینان گواهی می‌دهم.» عبدالله بن عمرو بن حرام و عمرو بن جموح را به سبب محبتی که به یکدیگر داشتند، در یک گور دفن کرد.

Some of the Companions carried their men killed in the war to Madinah, but the Messenger of Allâh (Peace be upon him) ordered that they should be sent back in order to be buried where they were killed. He ordered that they should not be washed but buried as they were after stripping them off their armours and leather clothes. He used to bury every two or three martyrs together in one grave and even join two men in one garment while saying: “Who is the more learned of the Qur’ân?” and he would commit him to earth first. He would say: “I bear witness to those on the Day of Resurrection.” He buried both ‘Abdullah bin ‘Amr bin Haram and ‘Amr bin Al-Jamuh in one grave due to the affection they used to possess to each other.

آن‌ها تابوت حنظلة را از دست دادند، جستجو کردند و دیدند که در جایی نزدیک قرار دارد و آب از آن می‌چکد. رسول خدا ﷺ به یارانش فرمود که فرشتگان او را می‌شویند و گفت: «از همسرش بپرسید». از او پرسیدند و او تأیید کرد که حنظله در حالت جنابت بوده است. به همین سبب حنظله «غسیل الملائکة» (یعنی کسی که فرشتگان او را شسته‌اند) نامیده شد.

They missed the coffin of Hanzalah, they sought it and found that it was on a spot nearby with water dripping off it. The Messenger of Allâh (Peace be upon him) told his Companions that the angels were washing him and said: “Ask his wife”. They asked her and she confirmed that he had been in a state of ceremonial impurity. That was why Hanzalah was called ‘Ghaseel Al-Malâ’ikah’ (i.e. the one washed by the angels).

هنگامی که پیامبر خدا ﷺ دید که عمویش و برادر رضاعی‌اش، حمزه، مُثله شده است، بسیار اندوهگین شد. وقتی عمه‌اش صفیه برای دیدن برادرش حمزه آمد، پیامبر خدا ﷺ به پسرش زبیر دستور داد که او را برگرداند تا آنچه بر برادرش رفته است نبیند. او نپذیرفت و گفت: «چرا بروم؟ به من خبر داده‌اند که او را مُثله کرده‌اند. اما تا زمانی که این در راه خدا باشد، آنچه بر او رفته است ما را خشنود می‌کند. می‌گویم: خدا بس است و اگر خدا بخواهد صبر خواهم کرد.» او نزدیک آمد، به او نگریست، برایش از خدا طلب آمرزش کرد و گفت: «ما همه از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.» و از خدا خواست که او را ببخشاید. سپس پیامبر خدا ﷺ دستور داد که او را همراه با عبدالله بن جحش، که هم برادرزاده و هم برادر رضاعی او بود، دفن کنند. ابن مسعود گفت: هرگز پیامبر خدا ﷺ را ندیدیم که به اندازه‌ای که برای حمزه بن عبدالمطلب گریست، گریسته باشد. او را رو به قبله قرار داد، سپس بر جنازه‌اش ایستاد و از ته دل هق‌هق کرد.

پیامبر خدا ﷺ در آن شب درباره وضعیت به تفکر پرداخت. ایشان نگران بود که مشرکان، هنوز در راه بازگشت به مکه، ممکن است پس از آنکه دریافتند از آن پیروزی سودی نبرده‌اند، بیندیشند که راه خود را برگردانند و به سوی مدینه منحرف شوند. ممکن بود پشیمان شوند و برای جبران، تصمیم به حمله به مدینه بگیرند. از این رو پیامبر خدا ﷺ مصمم شد که به تعقیب سپاه مکه بیرون رود.

The Messenger of Allâh (Peace be upon him) on his part, spent the night pondering over the situation. He feared that the idolaters might think — while they were still on their way to Makkah — of reversing their way and diverting to Madinah after they had realized that they had availed nothing of that victory. They might regret and decide to invade Madinah as a compensation. Therefore the Messenger of Allâh (Peace be upon him) was determined to go out in pursuit of the Makkan army.

پیامبر ﷺ مردم را فراخواند و دستور داد برای رویارویی با دشمن اسلام حرکت کنند. این در صبح یکشنبه بود — روز بعد به سوی احد — روز هشتم شوال. ایشان فرمودند: «هیچ‌کس به جنگ نخواهد رفت جز کسانی که پیش‌تر در جنگ احد شرکت داشته‌اند.» عبدالله بن أُبیّ گفت: «من با شما بیرون خواهم آمد.» پیامبر ﷺ فرمود: «نه.»

The Prophet (Peace be upon him) called out unto people and ordered them to march to encounter the enemy of Islam. That was on Sunday morning — next day to Uhud — the eighth of Shawwal. He said: “Nobody will march to the fight except those who have already participated in Uhud fight.” ‘Abdullah bin Ubai said: “I will march out with you.” “No,” said the Prophet (Peace be upon him).

در حالی که مسلمانان از دردهای سخت و اضطراب عمیق بسیار رنج می‌بردند، آنان به فراخوان او پاسخ مثبت دادند. جابر بن عبدالله از پیامبر ﷺ خواست که به او اجازه دهد در آن یورش تازه همراه ایشان باشد، به این دلیل که همواره علاقه داشت در همه نبردهایی که پیامبر ﷺ در آن شرکت داشت حضور داشته باشد. او در احد شرکت نکرده بود، زیرا پدرش از او خواسته بود که در مدینه با خواهرانش بماند. و خواسته‌اش برآورده شد.

Whilst the Muslims were suffering a lot from painful pains and deep anxiety, they responded to his call positively. Jabir bin ‘Abdullah implored the Prophet (Peace be upon him) to allow him join them in that fresh invasion on account that he always had a liking to witness all the battles that the Prophet (Peace be upon him) was involved in. He had not participated in Uhud because his father asked him to stay in Madinah with his sisters . And he was granted his wish.

مسلمانان حرکت کردند تا به مکانی به نام حمراء الأسد رسیدند که حدود هشت مایلی مدینه بود. او در آنجا اردو زد. در آن مکان، معبد بن ابی معبد نزد پیامبر خدا ﷺ آمد و اسلام آورد. برخی گفتند که او همچنان بت‌پرست باقی ماند و تنها می‌خواست به‌خاطر پایبندی به پیمانی که میان خزاعه (قبیله‌اش) و بنی هاشم بود، به پیامبر ﷺ اندرزی بدهد. او گفت: «ای محمد ﷺ! به خدا سوگند که ما از آنچه بر شما و یارانتان گذشته سخت اندوهگینیم. امیدواریم که دیگر آسیبی به شما نرسد.» پس پیامبر خدا ﷺ به او پیشنهاد کرد که به ابوسفیان برسد و او را از پیگیری نیات شومش بازدارد.

یک جاسوس مکّی به نام معاویة بن المغیرة بن ابی العاص نیز به مرگ محکوم شد. این جاسوس پدربزرگ مادری عبدالملک بن مروان بود. هنگامی که مشرکان پس از احد بازگشتند، معاویه نزد پسرعموی پدریاش عثمان بن عفان (رضی الله عنه) آمد. عثمان با کسب اجازه از پیامبر ﷺ به او پناه داد، به این شرط که اگر پس از سه روز در آنجا دستگیر شود، کشته خواهد شد. اما او به این شرط پایبند نماند، و چون لشکر مسلمانان مدینه را ترک کرد، بیش از سه روز در آنجا ماند و در این مدت برای قریش جاسوسی می‌کرد. پس وقتی لشکر بازگشت، معاویه از مدینه گریخت. پیامبر ﷺ به همین سبب، زید بن حارثه و عمار بن یاسر را فرمان داد که او را تعقیب کرده و بکشند. پس او کشته شد.

A Makkan spy, called Mu‘awiyah bin Al-Mugheerah bin Abi Al-‘As, was sentenced to death too. This spy was the grandfather of ‘Abdul Malik bin Marwan on his mother side. When the idolaters went back after Uhud, Mu‘awiyah came to his paternal cousin ‘Uthman bin ‘Affan (May Allah be pleased with him) ‘Uthman gave him shelter — after securing the Prophet ’s permission — on condition that if he was caught there after three days, he would be killed. But he did not comply with it, so when the Muslim army left Madinah, he stayed there for more than three days during which he was spying for Quraish. So when the army returned, Mu‘awiyah fled out of Madinah. The Messenger of Allâh (Peace be upon him), on this account, ordered Zaid bin Harithah and ‘Ammar bin Yasir to pursue him and kill him. So he was killed.

بی‌شک، غزوه حمراءالأسد غزوه‌ای مستقل نیست، بلکه بخشی از غزوه احد، یا به‌طور دقیق‌تر، ادامه و پیامد آن است.

Undoubtedly, the invasion of Hamrâ’ Al-Asad is not a separate invasion, but rather a part, or more specifically, a sequel to Uhud.

آن غزوۂ اُحد تھی، با تمام مراحل و تفصیلات۔ علما و محققین کے درمیان یہ بات طویل عرصے سے زیرِ بحث رہی ہے کہ آیا یہ شکست تھی یا نہیں۔ بلاشبہ جنگ کے دوسرے مرحلے میں فوجی برتری مشرکین کے ہاتھ میں تھی، جنہوں نے جنگ کی باگ ڈور کامیابی سے سنبھالی اور مسلمانوں کو جانی نقصان کا شدید صدمہ پہنچایا۔ یہ تسلیم کرنا ہوگا کہ مومنین کا ایک حصہ واضح طور پر شکست خوردہ ہوا، لیکن اسے کبھی بھی مکہ والوں کی فتح نہیں سمجھا جا سکتا۔

That was Uhud Invasion with all its stages and details. It has for long been discussed by scholars and men of research. Was it a defeat or not? Doubtlessly, the military superiority in the second phase of the battle was in favour of the polytheists who could successfully direct the steering mechanism of hostilities and inflict heavy losses in lives on the Muslims. Admittedly, a part of the believers were clearly defeated, but this could never be considered a Makkan victory.

لشکر مکه نتوانست اردوگاه مسلمانان را تصرف کند. بیشتر لشکر مدینه، با وجود آشفتگی و سردرگمی، نگریختند؛ برعکس، مقاومتی بی‌نظیر و قهرمانانه نشان دادند و توانستند دوباره گرد فرماندهی‌شان جمع شوند و با شجاعت و دلاوری بجنگند. افزون بر این، اجازه ندادند مکیان آنان را تعقیب کنند. مکیان نه اسیری از مسلمانان گرفتند و نه غنیمتی به دست آوردند. دشمنان اسلام نیز آنقدر ترسو بودند که مرحلهٔ سوم جنگ را انجام ندهند و برتری خود را در میدان نبرد به نمایش نگذارند؛ برعکس، با شتاب بسیار حتی پیش از مسلمانان میدان را ترک کردند. خود مدینه، پایتخت مسلمانان، تنها در فاصلهٔ یک تیراندازی سنگ از خطوط دشمن و در معرض آسیب بود، با این حال مشرکان آنقدر جسارت نداشتند که به آن یورش ببرند تا اموالش را غارت کنند یا زنان مسلمان آن‌جا را به اسارت بگیرند.

برخی از آیات قرآن کریم در پی یکدیگر نازل شدند تا مراحل تعیین‌کننده‌ی این نبرد را روشن سازند، علت آن شکست سنگین را به‌روشنی بیان کنند، و نقاط آسیب‌پذیری را که هنوز در جان برخی مؤمنان باقی مانده بود آشکار سازند؛ نقاطی که مانع از آن می‌شد که آنان در راه تحقق اهداف بزرگی که امت مسلمان برای آن آفریده شده و باید آن‌ها را به انجام برساند، موضعی قاطع اتخاذ کنند. قرآن کریم همچنین از رفتار مدعیان ایمان سخن گفت و دشمنی و کینه‌ای را که آنان نسبت به خداوند و پیامبرش ﷺ در دل داشتند آشکار ساخت. کلام خداوند همچنین توانست هرگونه ابهام و شبهه‌ای را که منافقان و هم‌پیمانانشان، یعنی یهودیان، که پایه‌گذار توطئه و دسیسه‌چینی بودند، مطرح کرده بودند و هنوز در دل‌های برخی مسلمانان سست‌عنصر فعال بود، از میان بردارد.

Some Qur’ânic verses were revealed to shed light on the most decisive phases of the battle successively, adduce quite clearly the cause that led to that heavy loss, and illustrate the vulnerable areas that were still persisting in the souls of some believers as regards their duties in forging a decisive attitude with respect to the noble objectives for which the Muslim Community, was created and was supposed to accomplish. The Noble Qur’ân also spoke about the attitude of the pretenders to Faith and made clear the hostility and hatred that they harboured against Allâh and His Messenger. The Words of Allâh managed as well to erase all traces of ambiguities and insinuations, raised by the hypocrites and their allies, the Jews — the authors of conspiracy and intrigue hatching — and which were still in active operation in the hearts of some weak-of-heart Muslims.

حکمتِ ستودنی و اهدافِ دیرینه‌ای که به جنگِ احد نسبت داده می‌شد، موضوع دیگری بود که قرآنِ کریم به تفصیل به آن پرداخت. شصت آیه مربوط به این جنگ نازل شد که شرحی کامل از مرحلهٔ نخستِ نبرد ارائه می‌دهد:

The laudable judgement and long-sought objectives that were attributable to the battle of Uhud, were also another topic for the Noble Qur’ân to dwell on at length. Sixty verses relevant to the battle were revealed giving full account of the first phase of the battle:

«و» یادکن آنگاه را که [ای محمد ﷺ] صبحگاه از خانواده‌ات بیرون آمدی تا مؤمنان را در جایگاه‌هایشان برای نبرد (احد) مستقر کنی.» [۳:۱۲۱].

• “And (remember) when you [Muhammad Peace be upon him) ] left your household in the morning to post the believers at their stations for the battle (of Uhud).” [3:121].

و در پایان، شرحی جامع درباره نتایج و درس‌های اخلاقی آن ارائه می‌شود:

And to end in a comprehensive commentary on its results and moralities:

• «خداوند مؤمنان را بر آن حالی که اکنون در آن هستید رها نخواهد کرد، تا اینکه ناپاک را از پاک جدا سازد. و خداوند شما را از غیب آگاه نخواهد ساخت، لیکن خداوند از میان پیامبرانش هر که را بخواهد برمی‌گزیند. پس به خداوند و پیامبرانش ایمان آورید. و اگر ایمان آورید و از خداوند پروا کنید، برای شما پاداشی بزرگ است.» [آل‌عمران: ۱۷۹].

ابن القیم به جنگ احد اشاره‌ای قابل توجه کرده و حکمت‌ها و فوایدِ الهیِ ناشی از آن را به‌طور کامل روشن ساخته است. برخی از عالمان مسلمان، به نقل از ابن حجر، گفته‌اند: شکست در احد ناشی از نافرمانی تیراندازان از فرمان صریح پیامبر ﷺ بود و از جایی که مأمور به حفظ آن بودند، تا پایان، دست کشیدند. به بیان دیگر، پیروزی مسلمانان وابسته به فرمان‌برداری‌شان از پیامبر ﷺ است. تا وقتی دستورهای او را اجرا کنند، خداوند در برابر انواع دشواری‌ها یاری‌شان خواهد داد، اما هرگاه در پی دنیاطلبی، فرمان‌های او را کنار بگذارند، ناگزیر به سختی و زیان دچار خواهند شد. نکته مهم دیگری که مرتبط با این موضوع است این است که رسم پیامبران چنین بوده که با سختی‌های گوناگون آزموده شوند، اما سرانجام کار به سود ایشان است. اگر مسلمانان همواره پیروز می‌شدند، شمار زیادی از مدعیان ایمان به جمع مسلمانان می‌پیوستند و در نتیجه مرز روشن میان مؤمنان راستین و منافقان کم‌رنگ می‌شد. برعکس، اگر مسلمانان همواره شکست می‌خوردند، هدف نهایی رسالت پیامبران تحقق نمی‌یافت. از این رو حکمت اقتضا می‌کند که پیروزی و شکست با هم جمع شوند تا جداسازی میان مسلمانان راستین و منافقان به انجام برسد. پس از جنگ احد، منافقان نیت واقعی خود را در گفتار و کردار آشکار کردند و در نتیجه مسلمانان به وجود آن عناصر تبهکار که پنهانی در میان خودشان فعالیت می‌کردند پی بردند؛ و البته تدابیر مناسب نیز در وقت خود اتخاذ می‌شد.

Ibn Al-Qaiyim has made a pointed reference to the battle of Uhud and given full elucidation of the Divine benefits and moralities that resulted from it. Some Muslim scholars, on the authority of Ibn Hajar, said: The reverse in Uhud resulted from the neglect on the part of the archers of the explicit command of the Prophet (Peace be upon him), and leaving the spot which they were ordered to safeguard to the end. In other words, the success of the Muslims depends upon their obedience to the Prophet (Peace be upon him). As long as they carry out his behests, Allâh will help them in facing all kinds of odds. But when they will set aside his commands in their pursuit of worldly riches, they are bound to come to grief. Another relevant issue of great significance says that it is customary for Prophets to be tried with different adversities; nevertheless, the final outcome is positively in their favour. Should the Muslims be victorious all the time, great many pretenders to Faith will enter the fold of Islam, and consequently the clear line of demarcation between true believers and hypocrites will become blurred. Contrarily, if the Muslims were to be defeated all the time, the final objective of the ministry of Prophets will not be effected. It is wise then to combine both success and failure so that sifting between true Muslims and hypocrites could be realized. In the aftermath of the battle of Uhud, the hypocrites disclosed their real intentions in words and in deeds, consequently, the Muslims got to realize the existence of those wicked elements working secretly in their own homeland; and of course there would be appropriate measures to be taken in due course of time.

نکتهٔ سومی که در این زمینه مطرح است، به تأخیر انداختنِ عمدیِ پیروزی در برخی عرصه‌ها است تا غرورِ نفس مهار شود و به مؤمنان آموخته شود که در روزگار سختی، صبرِ کامل را چگونه رعایت کنند. آزمایش‌ها و امتحان‌ها از سوی الله فراهم می‌آید تا مؤمنانِ راستین شایستگیِ جای گرفتن در سرای پربرکت آخرت را پیدا کنند. شهادت که والاترین درجاتی است که دوستانِ راستینِ الله می‌توانند به آن برسند، از سوی الله چونان گذرنامه‌ای که از جانب پروردگار صادر می‌شود و به بهشت می‌انجامد، فراهم گشته است. خلاصه آنکه جهاد در راه الله برای مؤمنانِ راستین فرصتی زرین است تا گناهانشان زدوده شود، و برای کافران و دشمنانِ الله رویدادی است که به تدبیر الهی رقم خورده تا در برابر کفر، ستم و تجاوزشان به نابودی و نیستی دچار شوند.