پس از بیعت عقبه دوم و تأسیس یک دولت کوچک مسلمان در صحرای وسیعی که مملو از کفر و جهالت بود — که از نظر اسلام مهم‌ترین دستاورد به شمار می‌رفت — پیامبر ﷺ به مسلمانان اجازه داد که به مدینه، دولت نوپای مسلمانان، هجرت کنند.

After the endorsement of the Second ‘Aqabah Pledge and the establishment of a petite Muslim state in a vast desert surging with disbelief and ignorance — the most serious gain in terms of Islam —, the Prophet (Peace be upon him) gave his leave for the Muslims to migrate to Madinah, the nascent Muslim state.

از نظر منافع شخصی، هجرت به مدینه چیزی جز اتلاف مال و فدا کردن ثروت نبود، آن هم فقط در ازای امنیت شخصی. حتی در این صورت، مهاجر نمی‌توانست امنیت کامل را انتظار داشته باشد؛ او در آغاز یا پایان سفرش، احتمال داشت که مورد غارت یا حتی قتل قرار گیرد. آینده مبهم بود و آبستن انواع گوناگون غم‌ها و بحران‌های پیش‌بینی‌نашدنی. با در نظر گرفتن همه این‌ها، مسلمانان به هجرت آغاز کردند، در حالی که مشرکان هیچ تلاشی را در بازداشتن و منع کردن آنان فروگذار نمی‌کردند، زیرا از پیش می‌دانستند که چنین اقدامی تهدیدهای غیرقابل تصور و خطرهای ویرانگر نامتصور را برای کل جامعه‌شان در پی دارد:

Migration to Madinah, in terms of personal interests, was no more than material waste and sacrifice of wealth, all in return for personal safety only. Even here, the migrant could not expect full security; he was liable to be robbed or even killed either at the beginning or end of his departure. The future was foggy, pregnant with various unpredictable sorts of sorrows and crises. Bearing all this in mind, the Muslims began to migrate, while the polytheists spared no effort in hindering and debarring them, knowing beforehand that such a move implied unimaginable threats and unthinkable destructive dangers to their whole society:

۱. نخستین کسی که هجرت کرد ابوسلمه بود، یک سال پیش از بیعت عقبه بزرگ. هنگامی که تصمیم گرفت مکه را ترک کند، خویشاوندان همسرش، در تلاشی ناامیدانه برای ایجاد مانع، همسرش را بازداشتند، پسرش را ربودند و دست او را از جا درآوردند. ام سلمه پس از رفتن شوهرش و از دست دادن پسرش، یک سال را تنها سپری کرد و گریه و زاری می‌کرد. سرانجام یکی از خویشاوندانش به او رحم کرد و دیگران را به آزاد کردن پسرش و اجازه دادن به او برای پیوستن به شوهرش ترغیب کرد. سپس او سفری پانصد کیلومتری را بدون هیچ کمکی آغاز کرد. در مکانی به نام التنعیم، عثمان بن طلحه به او برخورد و پیشنهاد کرد که او را تا مدینه سوار کند. او همراه با پسرش در روستای قباء، حومه‌ای از مدینه، به ابوسلمه پیوست.

1. The first one to migrate was Abu Salamah, a year before the Great ‘Aqabah Pledge. When he had made up his mind to leave Makkah, his in-laws, in a desperate attempt to raise obstacles, detained his wife and snatched his son and dislocated his hand. Umm Salamah, after the departure of her husband and the loss of her son spent a year by herself weeping and lamenting. A relative of hers eventually had pity on her and exhorted the others to release her son and let her join her husband. She then set out on a journey of 500 kilometres with no help whatsoever. At a spot called At-Tan‘im, ‘Uthman bin Talhah came across her and offered to give her a ride to Madinah. She, along with her son, joined Abu Salamah in the village of Quba’, a suburb of Madinah.

۲. نمونهٔ دیگری از ستمهای مشرکان مکه، در مورد هجرت، صُهیب است. این مرد آرزوی هجرت کرد و البته این موضوع خشم کافران را برانگیخت. آنان شروع به توهین به او کردند و ادعا کردند که او به مکه آمده بود در حالی که مردی بیارزش و آواره بود، اما شهر آنان به قدری بزرگوار بود و به برکت ایشان او توانست ثروت زیادی به دست آورد و ثروتمند شود. دستور دادند که او اجازهٔ ترک شهر را نداشته باشد. او با دیدن این وضع پیشنهاد کرد که تمام ثروتش را به آنان ببخشد. سرانجام آنان بر این شرط موافقت کردند که او را آزاد کنند. پیامبر ﷺ این داستان را شنید و درباره آن چنین فرمود:

2. Another instance of the atrocities of the polytheist Makkans, as regards migration, is Suhaib. This man expressed his wish to migrate and of course this was a source of indignation to the disbelievers. They began to insult him claiming that he had come into Makkah as a worthless tramp, but their town was gracious enough and thanks to them he managed to make a lot of money and become wealthy. They gave orders that he would not leave. Seeing this, he offered to give away all his wealth to them. They eventually agreed to release him on that condition. The Prophet heard this story and commented on it saying:

«صهیب، پس از همه چیز، برنده است.»

• “Suhaib is the winner, after all.”.

۳. سپس، داستان عمر بن خطاب، عیاش بن ابی ربیعه و هشام بن عاص را داریم که توافق کردند یک صبح در مکانی معین یکدیگر را ملاقات کنند تا به سوی مدینه حرکت کنند؛ عمر و عیاش آمدند، اما هشام توسط مشرکان مکه بازداشت شد.

3. Then, there was the story of ‘Umar bin Al-Khattab, ‘Ayyash bin Abi Rabi‘a and Hisham bin Al-‘Asi, who agreed to meet at a certain place one morning in order to leave for Madinah; ‘Umar and ‘Ayyash came but Hisham was detained by the Makkans.

تھوڑی ہی دیر بعد ابو جہل اور اس کا بھائی الحارث مدینہ آئے تاکہ اپنے تیسرے بھائی عیاش سے ملاقات کریں۔ انہوں نے چالاکی سے انسان کی سب سے حساس جگہ یعنی اس کے ماں کے ساتھ تعلق کو چھونے کی کوشش کی۔ انہوں نے عیاش سے کہا کہ اس کی ماں نے قسم کھائی ہے کہ جب تک وہ اسے دیکھ نہ لے، نہ اپنے بال کنگھی کرے گی اور نہ دھوپ سے اپنے آپ کو بچائے گی۔ عیاش کو اپنی ماں پر رحم آ گیا، لیکن عمر اتنے ذہین تھے کہ وہ سمجھ گئے کہ وہ عیاش کو اسلام سے ہٹانے کے لیے لالچ دینا چاہتے ہیں، چنانچہ انہوں نے عیاش کو ان کی چالوں سے خبردار کیا اور مزید کہا: "تمہاری ماں اپنے بال اس وقت بھی کنگھی کرتی جب اسے جوئیں ستاتیں، اور وہ اپنے آپ کو اس وقت بھی دھوپ سے بچاتی جب مکہ کا سورج اس کے لیے زیادہ گرم ہو جاتا۔" ان باتوں کے باوجود عیاش اپنی ماں سے ملنے جانے پر بضد رہے، چنانچہ عمر نے انہیں اپنا سدھایا ہوا، فرمانبردار اونٹ دیا اور نصیحت کی کہ اس کی پیٹھ پر جمے رہنا، کیونکہ اگر انہیں ان کی طرف سے کوئی مشکوک بات محسوس ہو تو یہ اونٹ ان کے بچاؤ کا ذریعہ بنے گا۔ پھر یہ تینوں افراد مکہ کی طرف روانہ ہوئے۔ جیسے ہی انہوں نے کچھ فاصلہ طے کیا، ابو جہل نے اپنے اونٹ کی شکایت کی اور عیاش سے درخواست کی کہ اسے اپنے اونٹ پر ان کے پیچھے سوار ہونے کی اجازت دیں۔ جب اونٹ زمین کی سطح تک بیٹھ گیا تو دونوں مشرکوں نے عیاش پر حملہ کیا اور انہیں باندھ دیا۔ پھر وہ مکہ میں داخل ہوئے اور لوگوں کو پکار پکار کر کہنے لگے کہ وہ ان کی مثال پر چلیں اور "بیوقوفوں" کے ساتھ ایسا ہی کریں۔

Shortly afterwards Abu Jahl, and his brother Al-Harith came to Madinah to see their third brother ‘Ayyash. They cunningly tried to touch the most sensitive area in man, i.e. his relation with his mother. They addressed him claiming that his mother had sworn she would never comb her hair, nor shade herself off the sun unless she had seen him. ‘Ayyash took pity on his mother, but ‘Umar was intelligent enough to understand that they wanted to entice ‘Ayyash away from Islam so he cautioned him against their tricks, and added “your mother would comb her hair if lice pestered her, and would shade herself off if the sun of Makkah got too hot for her.” These words notwithstanding, ‘Ayyash was determined to go and see his mother, so ‘Umar gave him his manageable docile camel advising him to stick to its back because it would provide rescue for him if he perceived anything suspicious on their part. The party of three then set forth towards Makkah. As soon as they covered part of the distance, Abu Jahl complained about his camel and requested ‘Ayyash to allow him to ride behind him on his camel. When they knelt down to the level of the ground, the two polytheists fell upon ‘Ayyash and tied him. They rode on into Makkah shouting at people to follow their example with respect to ‘fools’.

این سه الگو فقط نمونه‌هایی گویا از واکنش مشرکان مکه نسبت به هر کسی است که قصد هجرت داشت. با این حال، مؤمنان همچنان توانستند در گروه‌های پی‌در‌پی بگریزند، و چنان سریع که ظرف دو ماه پس از بیعت دوم عقبه، محله‌های کاملی از مکه خالی از سکنه شدند. تقریباً همه پیروان محمد ﷺ به سرزمین جدید خود هجرت کرده بودند، جز ابوبکر، علی، خود پیامبر ﷺ، و آن جان‌های بزرگوار و درمانده‌ای که در زندان بند بودند یا توان گریختن نداشتند. پیامبر ﷺ همراه ابوبکر و علی همه آمادگی‌های لازم برای هجرت را فراهم کرده بود، اما منتظر اجازه‌ی پروردگارش بود.

These are just three self-explanatory models of the Makkans’ reaction towards anyone intending to migrate. Nevertheless, the believers still managed to escape in successive groups and so rapidly that within two months of the Second ‘Aqabah Pledge, entire quarters of Makkah were deserted. Almost all the followers of Muhammad had migrated to their new abode, except Abu Bakr, ‘Ali, the Prophet (Peace be upon him) himself, and those helpless noble souls who had been detained in confinement or were unable to escape. The Prophet (Peace be upon him) , together with Abu Bakr and ‘Ali, had made all the necessary preparations for migration but was waiting for leave from his Lord.

قابل توجه است که بیشتر کسانی که به حبشه (اتیوپی) هجرت کرده بودند، به مدینه بازگشتند تا به سایر مسلمانانی که در آنجا بودند بپیوندند.

It is noteworthy that most of the Mwho had migrated to Abyssinia (Ethiopia), came back to Madinah to join the rest of the Muslims there.

بی‌شک وضعیت در مکه بحرانی بود، اما محمد ﷺ (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) به هیچ وجه نگران نبود. اما ابوبکر پیامبر ﷺ را تشویق می‌کرد که آن شهر را ترک کند. او همچنین مشتاقانه منتظر فرصتی بود تا در این سفر پرحادثه همراه محمد ﷺ باشد. اما پیامبر ﷺ به او گفت که هنوز زمان آن فرا نرسیده است؛ پروردگار به او فرمان هجرت نداده بود. ابوبکر در انتظار فرمان الله، برای سفر آماده شده بود. او دو شتر تندرو خریده بود و آن‌ها را چهار ماه به خوبی تغذیه کرده بود تا بتوانند سختی‌های سفر طولانی در بیابان را پیاپی تحمل کنند.

The situation was no doubt critical in Makkah but Muhammad (Peace be upon him) was not at all perturbed. Abu Bakr was, however, urging the Prophet to depart from that town. He was also eagerly waiting for an opportunity to accompany Muhammad (Peace be upon him) on this eventful journey. But the Prophet told him that the time had not yet come; the Lord had not given him the command to migrate. In anticipation of the Command of Allâh, Abu Bakr had made preparations for the journey. He had purchased two swift camels and had fed them properly for four months so that they could successively stand the ordeals of the long desert journey.

مشرکان از حرکت دقیق و سریع پیروان محمد ﷺ به سوی سرزمین جدیدشان، مدینه، مبهوت شده بودند. آنان دچار اضطرابی بی‌سابقه شدند و نسبت به کل نظام بت‌پرستانه و اقتصادی خود سخت نگران گشتند. آنان پیش‌تر محمد ﷺ را به‌عنوان رهبری پرنفوذ می‌شناختند و پیروانش را افرادی مصمم، شریف و همواره آماده فداکردن هرآنچه داشتند در راه پیامبر خدا ﷺ. قبیله‌های اوس و خزرج، میزبانان احتمالی مسلمانان مکه، نیز در عربستان به قدرت و توان جنگی و رویکرد خردمندانه و معقول در صلح شهرت داشتند. آنان از کینه‌توزی و تعصب نیز دوری می‌جستند، زیرا خود روزگار تلخ جنگ‌های قبیله‌ای را تجربه کرده بودند. مدینه، که مرکز آینده دعوت همواره در حال گسترش اسلامی بود، از حساس‌ترین موقعیت راهبردی برخوردار بود. این شهر بر مسیرهای تجاری منتهی به مکه مشرف بود، مردمی که سالانه کالاهایی به ارزش حدود یک‌صد هزار دینار طلا را معامله می‌کردند. امنیت مسیرهای کاروان‌رو برای تداوم زندگی اقتصادی پررونق حیاتی بود. با در نظر گرفتن همه این عوامل، مشرکان احساس کردند در چنگال تهدیدی جدی گرفتار شده‌اند. از این رو به جستجوی مؤثرترین راه برای دفع این خطر قریب‌الوقوع پرداختند. آنان در روز پنجشنبه، بیست‌وششم صفر، سال چهاردهم بعثت، برابر با دوازدهم سپتامبر ۶۲۲ میلادی، یعنی دو ماه و نیم پس از بیعت بزرگ عقبه، جلسه‌ای تشکیل دادند. در آن روز «مجلس مشورتی مکه» جدی‌ترین نشست خود را برگزار کرد، با یک موضوع در دستور کار: چگونه می‌توان تدابیر مؤثری برای توقف آن موج خروشان اندیشید. نمایندگان همه قبایل قریش در این نشست حضور یافتند که مهم‌ترین آنان عبارت بودند از:

The polytheists were paralysed by the carefully planned and speedy movement of Muhammad’s followers towards their new abode in Madinah. They were caught in unprecedented anxiety and got deeply worried over their whole pagan and economic entity. They already experienced Muhammad (Peace be upon him) as an influential leader; and his followers as determined, decent and always ready to sacrifice all they had for the sake of the Messenger of Allâh (Peace be upon him). Al-Aws and Al-Khazraj tribes, the would-be-hosts of the Makkan Muslims, were also known in Arabia for their might and power in war, and judicious and sensible approach in peace. They were also averse to rancour and prejudice for they themselves had had bitter days of inter-tribal warfare. Madinah , itself, the prospective headquarters of the ever-growing Islamic Call, enjoyed the most serious strategic position. It commanded the commercial routes leading to Makkah whose people used to deal in about a quarter of a million gold dinar-worth commodities every year. Security of the caravan routes was crucial for the perpetuity of prosperous economic life. All those factors borne in mind, the polytheists felt they were in the grip of a serious threat. They, therefore, began to seek the most effective method that could avert this imminent danger. They convened a meeting on Thursday, 26th Safar, the year fourteen of Prophethood / 12th September 622 A.D., i.e. two and a half months after the Great ‘Aqabah Pledge. On that day, “the Parliament of Makkah” held the most serious meeting ever, with one item on the agenda: How to take effective measures with a view to stopping that tidal wave. Delegates representing all the Quraishite tribes attended the meeting, the most significant of whom were: