بی‌هیچ تردیدی، زندگی‌نامه‌ی پیامبر محمد (درود خدا بر او) آشکارا تجسمی جامع از پیام الهیِ والایی است که او برای رهانیدن نوع بشر از باتلاق تاریکی و شرک به بهشت نور و توحید ابلاغ کرد. بنابراین، تصویری راستین و در عین حال فراگیر از این پیام تنها از راه مطالعه‌ی دقیق و تحلیل ژرف زمینه‌ها و مسائل چنین زندگی‌نامه‌ای به دست می‌آید. با توجه به این امر، در این‌جا فصلی کامل درباره‌ی ماهیت و سیر تحول قبایل عرب پیش از اسلام، و نیز محیط پیرامونی‌ای که رسالت پیامبر را در بر گرفته بود، معرفی می‌شود.

Beyond a shadow of doubt, the biography of Prophet Muhammad (Peace be upon him) manifestedly represents an exhaustive embodiment of the sublime Divine Message that he communicated in order to deliver the human race from the swamp of darkness and polytheism to the paradise of light and monotheism. An image, authentic as well as comprehensive, of this Message is therefore only attainable through careful study and profound analysis of both backgrounds and issues of such a biography. In view of this, a whole chapter is here introduced about the nature and development of Arab tribes prior to Islam as well as the circumstantial environment that enwrapped the Prophet’s mission.

از نظر لغوی، واژه «عرب» به بیابان‌ها و زمین‌های خشک و بایرِ تقریباً بی‌آب و بی‌درخت اطلاق می‌شود. از آغاز تاریخ، شبه‌جزیره عربستان و مردمانش با این نام خوانده شده‌اند. شبه‌جزیره عربستان از غرب به دریای سرخ و صحرای سینا، از شرق به خلیج فارس، از جنوب به دریای عرب که شاخه‌ای از اقیانوس هند است، و از شمال به سوریه قدیم و بخشی از عراق محدود می‌شود. مساحت این منطقه حدود یک میلیون تا یک میلیون و یک‌چهارم مایل مربع برآورد شده است.

Linguistically, the word “Arab” means deserts and waste barren land well-nigh waterless and treeless. Ever since the dawn of history, the Arabian Peninsula and its people have been called as such. The Arabian Peninsula is enclosed in the west by the Red Sea and Sinai, in the east by the Arabian Gulf, in the south by the Arabian Sea, which is an extension of the Indian Ocean, and in the north by old Syria and part of Iraq. The area is estimated between a million and a million and a quarter square miles.

به‌سبب موقعیت جغرافیایی‌اش، این شبه‌جزیره همواره از اهمیت بزرگی برخوردار بوده است. با در نظر گرفتن ساختار داخلی آن، بیشتر آن را بیابان‌ها و نقاط شنی تشکیل می‌دهد، که این امر آن را برای بیگانگان و مهاجمان دست‌نیافتنی کرده و در طول اعصار به مردمش آزادی و استقلال کامل داده است، با وجود حضور دو امپراتوری بزرگ همسایه.

Thanks to its geographical position, the peninsula has always maintained great importance.. Considering its internal setting, it is mostly deserts and sandy places, which has rendered it inaccessible to foreigners and invaders, and allowed its people complete liberty and independence through the ages, despite the presence of two neighbouring great empires.

از سوی دیگر، موقعیت بیرونی آن سبب شد که این سرزمین مرکز جهان قدیم باشد و پیوندهای دریایی و زمینی با بیشتر ملتهای آن روزگار برقرار سازد. به سبب این موقعیت راهبردی، شبه جزیره عربستان به کانون تجارت، فرهنگ، دین و هنر تبدیل شده بود.

Its external setting, on the other hand, caused it to be the centre of the old world and provided it with sea and land links with most nations at the time. Thanks to this strategic position the Arabian Peninsula had become the centre for trade, culture, religion and art.

عرب‌ها از نظر نسب به سه گروه تقسیم شده‌اند: عرب‌های نابودشده: عرب‌های باستان که از تاریخ‌شان اطلاع اندکی در دست است و از جمله آن‌ها عاد، ثمود، طسم، جدیس، عملاق و دیگران بوده‌اند.

Arab kinfolks have been divided according to lineage into three groups: Perishing Arabs: The ancient Arabs, of whose history little is known, and of whom were ‘Ad, Thamûd, Tasam, Jadis, Emlaq, and others.

عرب خالص: کسانی که از نسل یعرب بن یشجب بن قحطان بودند. ایشان را عرب قحطانی نیز می‌نامیدند.

Pure Arabs: Who originated from the progeny of Ya‘rub bin Yashjub bin Qahtan. They were also called Qahtanian Arabs.

عرب‌های عربی‌شده: کسانی که از نسل اسماعیل بودند. ایشان را عرب‌های عدنانی نیز می‌نامیدند. عرب‌های خالص، یعنی مردم قحطان، در اصل در یمن زندگی می‌کردند و از قبایل بسیاری تشکیل می‌شدند که دو قبیله از آن‌ها بسیار مشهور بودند:

Arabized Arabs: Who originated from the progeny of Ishmael. They were also called ‘Adnanian Arabs. The pure Arabs – the people of Qahtan – originally lived in Yemen and comprised many tribes, two of which were very famous:

۱. حمیر: مشہور ترین قبائل میں زید الجمہور، قضاعہ اور سکاسک شامل ہیں۔

1. Himyar: The most famous of whose septs were Zaid Al-Jamhur, Quda‘a and Sakasic.

2. کهلان: که مشهورترین قبایل آن عبارت بودند از همدان، انمار، طیء، مذحج، کنده، لخم، جذام، ازد، اوس، خزرج و فرزندان جفنه — پادشاهان سوریه باستان.

2. Kahlan: The most famous of whose septs were Hamdan, Anmar, Tai’, Mudhhij, Kinda, Lakhm, Judham, Azd, Aws, Khazraj and the descendants of Jafna — the kings of old Syria.

قبایل کَهلان پیش از سیل بزرگ (سیل عَرِم مأرِب) از یمن به بخش‌های گوناگون شبه‌جزیرهٔ عربستان کوچ کردند؛ این کوچ در پی شکست تجارت بر اثر فشار و سلطهٔ رومیان بر راه‌های تجاری دریایی و زمینی، پس از اشغال مصر و شام توسط آنان، رخ داد. طبیعی است که رقابت میان کَهلان و حِمیَر به تخلیهٔ قبیلهٔ نخست و استقرار دومی در یمن انجامید.

Kahlan septs emigrated from Yemen to dwell in the different parts of the Arabian Peninsula prior to the Great Flood (Sail Al-‘Arim of Ma’rib Dam), due to the failure of trade under the Roman pressure and domain on both sea and land trade routes following Roman occupation of Egypt and Syria. Naturally enough, the competition between Kahlan and Himyar led to the evacuation of the first and the settlement of the second in Yemen.

۱. ازد: کسانی که به رهبری عمران بن عمرو مُزَیقْیا در یمن سرگردان بودند، پیشاهنگانی فرستادند و سرانجام به سوی شمال حرکت کردند. جزئیات هجرت آنان را می‌توان چنین خلاصه کرد:

1. Azd: Who, under the leadership of ‘Imran bin ‘Amr Muzaiqbâ’, wandered in Yemen, sent pioneers and finally headed northwards. Details of their emigration can be summed up as follows:

ثعلبة بن عمرو از قبیله‌اش ازد به حجاز رفت و میان ثعلبیه و ذی قار ساکن شد.

2. Tha‘labah bin ‘Amr left his tribe Al-Azd for Hijaz and dwelt between Tha‘labiyah and Dhi Qar.

هنگامی که قدرتش فزونی گرفت، به سوی مدینه رهسپار شد و در آنجا ماند. از نسل او اَوس و خَزرج، پسران حارثة بن ثعلبه، هستند. حارثة بن عمرو، که به خُزاعه معروف است، همراه قومش در حجاز سرگردان شد تا به مَرّ الظَّهران رسیدند. سپس حرم را تصرف کردند و پس از آنکه مردمش، یعنی قبیلهٔ جُرهم، را رانده بودند، در مکه ساکن شدند.

When he gained strength, he headed for Madinah where he stayed. Of his seed are Aws and Khazraj, sons of Haritha bin Tha‘labah. Haritha bin ‘Amr, known as Khuza‘a, wandered with his folks in Hijaz until they came to Mar Az-Zahran. Later, they conquered the Haram, and settled in Makkah after having driven away its people, the tribe of Jurhum.

عمران بن عمرو و خاندانش به عُمان رفتند و در آنجا قبیله‌ی ازد را بنا نهادند. فرزندانِ آنان در تِهامه سکونت گزیدند و به «ازدِ شَنُوءه» معروف شدند.

‘Imran bin ‘Amr and his folks went to ‘Oman where they established the tribe of Azd whose children inhabited Tihama and were known as Azd-of-Shanu’a.

جفنہ بن عمرو و خاندانش به سوی شام حرکت کردند، جایی که او ساکن شد و پادشاهی غسان را بنیان نهاد؛ این پادشاهی به نام چشمه‌ای آب که در حجاز بود و در راه شام در آنجا توقف کردند، نامگذاری شده است.

Jafna bin ‘Amr and his family, headed for Syria where he settled and initiated the kingdom of Ghassan who was so named after a spring of water, in Hijaz, where they stopped on their way to Syria.

۲. لخم و جذام: نصر بن ربیعه، پدر منذرها، پادشاهان حیره، از کدام قبیله بود؟

2. Lakhm and Judham: Of whom was Nasr bin Rabi‘a, father of Manadhira, Kings of Heerah.

۳. بنو طیّئ: که آنان نیز به سوی شمال مهاجرت کردند و در کنار کوه‌های موسوم به أجأ و سلمی ساکن شدند، و در نتیجه آن کوه‌ها به کوه‌های طیّئ نامیده شدند.

3. Banu Tai’: Who also emigrated northwards to settle by the so- called Aja and Salma Mountains which were consequently named as Tai’ Mountains.

اعراب عربی‌شده نسب خود را به جدّ بزرگشان ابراهیم (علیه‌السلام) می‌رسانند، که از شهری به نام «اور» در نزدیکی کوفه، بر کرانهٔ غربی رود فرات در عراق برخاسته بود. کاوش‌های باستان‌شناسی جزئیات گسترده‌ای از آن شهر، خاندان ابراهیم، و ادیان و اوضاع اجتماعی رایج در آن را آشکار ساخته است.

The Arabized Arabs go back in ancestry to their great grandfather Abraham (Peace be upon him) from a town called “Ar” near Kufa on the west bank of the Euphrates in Iraq. Excavations brought to light great details of the town, Abraham’s family, and the prevalent religions and social circumstances.

معروف است که ابراهیم (علیه السلام) از اور به سوی حاران و سپس به سوی فلسطین هجرت کرد، و آن را مرکز دعوت خود قرار داد. او در تمام آن منطقه سرگردان گشت. هنگامی که به مصر رفت، فرعون قصد بدی نسبت به همسرش سارَه کرد، اما الله او را نجات داد و نیرنگ شوم فرعون به خودش بازگشت. بدین ترتیب فرعون به وابستگی عمیق سارَه به الله پی برد، و از سر قدردانی نسبت به این لطف، دخترش هاجَر را در خدمت سارَه گذاشت، اما سارَه هاجَر را به عنوان همسر به ابراهیم بخشید.

It is known that Abrahaml (Peace be upon him) eft Ar for Harran and then for Palestine, which he made headquarters for his Message. He wandered all over the area. When he went to Egypt, the Pharaoh tried to do evil to his wife Sarah, but Allâh saved her and the Pharaoh’s wicked scheme recoiled on him. He thus came to realize her strong attachment to Allâh, and, in acknowledgment of her grace, the Pharaoh rendered his daughter Hagar at Sarah’s service, but Sarah gave Hagar to Abraham as a wife.

ابراهیم به فلسطین بازگشت و هاجر در آنجا اسماعیل را به دنیا آورد. ساره چنان بر هاجر رشک برد که ابراهیم را واداشت هاجر و نوزادش را به دره‌ای بی‌گیاه در تپه‌ای کوچک در حجاز، کنار خانهٔ مقدس، بفرستد؛ جایی که در معرض سیل‌هایی بود که از راست و چپ جاری می‌شدند. او برای آنان جایی زیر درختی بلند، بالای زمزم و نزدیک بخش بالایی مسجد در مکه برگزید، جایی که نه مردمی بود و نه آبی، و همسر و نوزادش را با مشکی چرمی حاوی چند خرما و کوزه‌ای آب رها کرد و به فلسطین بازگشت. اندکی نگذشت که هم غذا و هم آب‌شان تمام شد، اما به لطف الله، آب جوشید و برای مدتی آنان را سیراب کرد. داستان کامل چشمهٔ زمزم را همه پیش‌تر می‌دانند.

Abraham returned to Palestine where Hagar gave birth to Ishmael. Sarah became so jealous of Hagar that she forced Abraham to send Hagar and her baby away to a plantless valley on a small hill in Hijaz, by the Sacred House, exposed to the wearing of floods coming right and left. He chose for them a place under a lofty tree above Zamzam near the upper side of the Mosque in Makkah where neither people nor water was available, and went back to Palestine leaving with his wife and baby a leather case with some dates and a pot of water. Not before long, they ran out of both food and water, but thanks to Allâh’s favour water gushed forth to sustain them for sometime. The whole story of Zamzam spring is already known to everybody.

• l «پس چون هر دو تسلیم فرمان الهی شدند و او (ابراهیم) پیشانی او (اسماعیل) را بر زمین نهاد (یا بر یک طرف پیشانی برای ذبح)؛ و ما او را ندا دادیم که: ای ابراهیم! تو خوابت را تحقق بخشیدی! یقیناً ما نیکوکاران (محسنون) را اینچنین پاداش می‌دهیم (نیکوکارانی که کارهای نیک را کاملاً برای رضای الله انجام می‌دهند، بدون ریا یا طلب ستایش و شهرت و غیره، و آنها را مطابق فرمان‌های الله به جا می‌آورند). به یقین، این امتحانی آشکار بود — و ما او را با قربانی بزرگی (یعنی قوچی) فدا دادیم» [سورۀ الصافات: ۱۰۳–۱۰۷].

• l “Then, when they had both submitted themselves (to the Will of Allâh), and he had laid him prostrate on his forehead (or on the side of his forehead for slaughtering); and We called out to him: “O Abraham! You have fulfilled the dream (vision)!” Verily! Thus do we reward the Muhsinûn (good-doers, who perform good deeds totally for Allâh’s sake only, without any show off or to gain praise or fame, etc. and do them in accordance to Allâh’s Orders). Verily, that indeed was a manifest trial — and We ransomed him with a great sacrifice (i.e. a ram)” [37:103- 107].

در تورات (سفر پیدایش) آمده است که اسماعیل سیزده سال از برادرش اسحاق بزرگ‌تر بود. ترتیب وقایع داستان قربانی اسماعیل نشان می‌دهد که این واقعه در واقع پیش از تولد اسحاق رخ داده است، و وعده‌ی الله به ابراهیم برای بخشیدن پسری دیگر به نام اسحاق، پس از بیان کل این داستان آمده است. این داستان دست‌کم از یک سفر پیش از جوان شدن اسماعیل سخن می‌گوید. البخاری، به نقل از ابن عباس، سه سفر دیگر را گزارش کرده است که خلاصه‌ی آن چنین است: هنگامی که اسماعیل جوان شد، زبان عربی را نزد قبیله‌ی جُرهم آموخت. آنان او را بسیار دوست داشتند و به زودی پس از درگذشت مادرش، یکی از زنان خود را به همسری او درآوردند. ابراهیم که می‌خواست همسر و پسرش را دوباره ببیند، پس از ازدواج اسماعیل به مکه آمد، اما او را در خانه نیافت. از همسر اسماعیل درباره‌ی شوهرش و حال و وضع آنان پرسید. او از تنگدستی شکایت کرد، پس ابراهیم از او خواست که به اسماعیل بگوید آستانه‌ی خانه‌اش را تغییر دهد. اسماعیل پیام را دریافت، همسرش را طلاق داد و با دختر مُضاض بن عمرو، رئیس قبیله‌ی جرهم، ازدواج کرد.

It is mentioned in the Genesis that Ishmael was thirteen years older than his brother Ishaq. The sequence of the story of the sacrifice of Ishmael shows that it really happened before Ishaq’s birth, and that Allâh’s Promise to give Abraham another son, Ishaq, came after narration of the whole story. This story spoke of one journey – at least – before Ishmael became a young man. Al-Bukhari, on the authority of Ibn ‘Abbas, reported the other three journeys; a summary of which goes as follows: When Ishmael became a young man, he learned Arabic at the hand of the tribe of Jurhum, who loved him with great admiration and gave him one of their women as a wife, soon after his mother died. Having wanted to see his wife and son again, Abraham came to Makkah, Ishmael’s marriage, but he didn’t find him at home. He asked Ishmael’s wife about her husband and how they were doing. She complained of poverty, so he asked her to tell Ishmael to change his doorstep. Ishmael understood the message, divorced his wife and got married to the daughter of Mudad bin ‘Amr, chief of the tribe of Jurhum.

قبیلهٔ مُضر به دو شاخهٔ بزرگ تقسیم شد: قیس عَیلان بن مُضر و تیره‌هایی از الیاس بن مُضر. از قیس عَیلان، بنو سُلیم، بنو هوازن و بنو غَطفان بودند که از آنان عَبس، ذُبیان، اَشجَع و غَنیِ بن اَعصُر پدید آمدند. از الیاس بن مُضر، تَمیم بن مُرّه، هُذیل بن مُدرِکه، بنو أسد بن خُزیمه و تیره‌هایی از کِنانهٔ بن خُزیمه بودند که از آنان قریش پدید آمد، یعنی فرزندان فِهر بن مالک بن نَضر بن کِنانه.

Mudar tribes branched out into two great divisions: Qais ‘Ailan bin Mudar and septs of Elias bin Mudar. Of Qais ‘Ailan were the Banu Saleem, Banu Hawazin, and Banu Ghatafan of whom descended ‘Abs, Zubyan, Ashja‘ and Ghani bin A‘sur. Of Elias bin Mudar were Tamim bin Murra, Hudhail bin Mudrika, Banu Asad bin Khuzaimah and septs of Kinana bin Khuzaimah, of whom came Quraish, the descendants of Fahr bin Malik bin An-Nadr bin Kinana.

قریش به قبایل گوناگونی تقسیم شدند که مشهورترین آنها جُمح، سَهم، عَدی، مخزوم، تَیم، زُهره و سه شاخهٔ قُصَیّ بن کِلاب بودند: عبدالدار بن قُصَیّ، اَسَد بن عبدالعُزّیٰ بن قُصَیّ و عبدمناف بن قُصَیّ.

Quraish branched out into various tribes, the most famous of whom were Jumah, Sahm, ‘Adi, Makhzum, Tayim, Zahra and the three septs of Qusai bin Kilab: ‘Abdud-Dar bin Qusai, Asad bin ‘Abdul ‘Uzza bin Qusai and ‘Abd Manaf bin Qusai.

عبد مناف به چهار قبیله تقسیم شد: عبد شمس، نوفل، مطلب و هاشم. اما الله از خاندان هاشم، محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم ﷺ را برگزید.

‘Abd Manaf branched out into four tribes: ‘Abd Shams, Nawfal, Muttalib and Hashim. It is, however, from the family of Hashim that Allâh selected Prophet Muhammad bin ‘Abdullah bin ‘Abdul-Muttalib bin Hashim (Peace be upon him).

پیامبر محمد ﷺ فرمودند:

Prophet Muhammad (Peace be upon him) said:

• «خداوند اسماعیل را از میان فرزندان ابراهیم برگزید، کنانه را از میان فرزندان اسماعیل، قریش را از میان فرزندان کنانه، هاشم را از میان فرزندان قریش، و مرا از میان فرزندان هاشم برگزید».

• l “Allâh selected Ishmael from the sons of Abraham, Kinana from the sons of Ishmael, Quraish from the sons of Kinana, Hashim from the sons of Quraish and He selected me from the sons of Hashim”.

از العباس بن عبدالمطلب روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند:

Al-‘Abbas bin ‘Abdul-Muttalib quoted the Messenger of Allâh (Peace be upon him) as saying:

«خداوند انسان‌ها را آفرید و مرا از بهترین آنان برگزید؛ سپس قبیله‌ها را برگزید و مرا از بهترین قبیله‌ها انتخاب کرد؛ و خاندان‌ها را برگزید و مرا از بهترین خاندان‌ها انتخاب کرد. من از نظر شخصیت و خاندان بهترین هستم.»ﷺ