یک بار دیگر، صلح و امنیت شبه‌جزیرهٔ عربستان را فرا گرفت و این منطقهٔ پرآشوب پس از یک سال جنگ، دوره‌ای از آرامش را آغاز کرد. اما یهودیان، که خیانت، توطئه‌گری و بی‌وفایی‌شان آنان را به انواع خواری و رسوایی کشانده بود، پند نگرفتند. آنان پس از آنکه به خیبر تبعید شدند، همچنان با نگرانی در انتظار نتایج درگیری‌هایی بودند که میان مسلمانان و مشرکان جریان داشت. برخلاف امیدهای آنان، رویدادهای جنگ به سود مسلمانان بود؛ از این رو، آنان مرحلهٔ تازه‌ای از توطئه را آغاز کردند و خود را آماده ساختند تا ضربه‌ای کشنده بر مسلمانان وارد آورند، اما آنقدر ترسو بودند که نتوانستند مستقیماً علیه آنان دست به کاری بزنند. پس نقشهٔ هولناکی طرح کردند تا به اهداف خود برسند. بیست تن از سران یهود به همراه برخی از بزرگان بنی‌نضیر به مکه رفتند و با قریش پیمانی شوم بستند. آنان مردم قریش را برانگیختند تا به پیامبر ﷺ حمله کنند و به ایشان وعدهٔ پشتیبانی و یاری کامل دادند. قریش که پس از جنگ بدر خسته و ناتوان شده بود، این فرصت را غنیمت شمرد تا آبروی لکه‌دار و اعتبار خدشه‌دارشدهٔ خود را بازیابد. سپس هیئتی به سوی قبیلهٔ غطفان رفت و آنان را فراخواند؛ آنان نیز به همین شیوه پاسخ مثبت دادند. هیئت یهودی آنگاه تلاشی تازه آغاز کرد، بخش‌هایی از سرزمین عربستان را درنوردید و توانست متحدان کفر را علیه پیامبر ﷺ، پیام او و مؤمنان به خداوند برانگیزد. کنانه و دیگر هم‌پیمانان از تهامه در جنوب نیز گرد آمدند؛ قریش با ابوسفیان به فرماندهی چهار هزار مرد صف‌آرایی کرد. از شرق نیز قبایل بنی‌سُلیم، غطفان، بنی‌مرّه و دیگران آمدند. همه به سوی مدینه روان شدند و در زمان از پیش تعیین‌شده‌ای در نزدیکی آن گرد آمدند؛ لشکری بزرگ متشکل از ده هزار جنگجو که در مجموع بر همهٔ مسلمانان در مدینه برتری عددی داشتند. آن روز بود که زنان، نوجوانان و سالخوردگان را نیز دربر می‌گرفت؛ به راستی اگر آنان به مدینه حمله‌ای غافلگیرانه می‌کردند، می‌توانستند همهٔ مسلمانان را نابود کنند، و رهبری در داخل شهر بی‌دفاع بود. با این همه، نیروهای هوشیار و اطلاعاتی توانستند منطقهٔ دشمنان را شناسایی کنند و حرکت آنان را به مسئولان مدینه گزارش دهند. پیامبر خدا ﷺ شورای مشورتی عالی را فراخواند و درباره طرحی برای دفاع از مدینه بحث دقیقی انجام داد. پس از گفت‌وگوی طولانی میان فرماندهان نظامی و افراد صاحب رأی، به پیشنهاد یکی از صحابهٔ گرامی، سلمان فارسی، توافق شد که خندق‌ها به عنوان خطوط دفاعی کنده شود. مسلمانان با پیامبر ﷺ در رأس خود، که آنان را تشویق و یاری می‌کرد و به پاداش آخرت یادآوری می‌نمود، با بیشترین فعالیت و جدیت شروع به کندن خندقی پیرامون مدینه کردند. گرسنگی شدید، که به حد قحطی می‌رسید، نتوانست آنان را از رسیدن به هدفی که با اشتیاق فراوان می‌جستند، بازدارد یا دلسرد کند. سلمان گفت: ای پیامبر خدا ﷺ! هنگامی که در ایران محاصره می‌شدیم، برای دفاع از خود خندق می‌کندیم. این واقعاً طرحی حکیمانه و بی‌سابقه بود. پیامبر خدا ﷺ بی‌درنگ دستور اجرای این طرح را داد؛ هر گروه ده نفره موظف به کندن شد. سهل بن سعد گفت: ما در [...] بودیم. چهل ذراع به گروه پیامبر خدا ﷺ اختصاص یافت؛ مردان می‌کندند و ما خاک را بر پشت خود بیرون می‌بردیم. در جریان خندق‌کنی، نشانه‌های خارق‌العادهٔ نبوی پدیدار شد. جابر بن عبدالله، که پیامبر ﷺ را گرسنه دید، گوسفندی را ذبح کرد، جو پخت و از پیامبر ﷺ و برخی از یاران خواست که دعوتش را بپذیرند. اما پیامبر ﷺ همهٔ هزار نفری را که مشغول کندن خندق بودند گرد آورد و آنان شروع به خوردن کردند تا همگی کاملاً سیر شدند، و با این حال شانهٔ گوسفند و خمیری که در حال پخته شدن بود، همچنان به همان حالت باقی ماند و از آن کاسته نشد. زنی مشتی خرما آورد و از کنار پیامبر ﷺ گذشت. ایشان خرماها را گرفت، آنها را روی ردای خود ریخت و یارانش را به خوردن دعوت کرد. خرماها شروع به زیاد شدن کردند تا جایی که از لبهٔ ردایش بر زمین ریخت. نمونهٔ خارق‌العادهٔ دیگری نیز این بود که صخرهٔ سرسختی در خندق به‌عنوان مانعی تسخیرناپذیر نمایان شد. پیامبر ﷺ بیل را گرفت و زد، و صخره بی‌درنگ به تپهٔ شنی نرمی تبدیل شد. در روایت دیگری، براء گفت: در روز خندق، صخره‌ای نمایان شد که چنان سخت بود که بیل‌های ما نمی‌توانست آن را بشکند. پس نزد رسول خدا ﷺ رفتیم تا راهنمایی بخواهیم. ایشان بیل را گرفت و بر صخره زد و گفت: «بسم الله، الله‌اکبر، کلیدهای شام به دست من است، به خدا سوگند که هم‌اکنون کاخ‌های آن را می‌بینم.» در ضربهٔ دوم گفت: «الله‌اکبر، ایران به من داده شد، به خدا سوگند که هم‌اکنون کاخ سفید مدائن را می‌بینم.» و برای بار سوم صخره را زد که به قطعات بسیار ریزی تبدیل شد، و گفت: «الله‌اکبر، کلیدهای یمن به من داده شد، به خدا سوگند که از همین جایم دروازه‌های صنعا را می‌بینم.» همین روایت را اسحاق نیز نقل کرده است. شمالی بخشِ مدینہ سب سے زیادہ کمزور تھا، کیونکہ اس کے باقی تمام اطراف پہاڑوں اور کھجوروں کے باغات سے گھرے ہوئے تھے۔ پیغمبر ﷺ نے، ایک ماہر فوجی تدبیر کار کی حیثیت سے، یہ سمجھ لیا کہ احزاب اسی سمت سے پیش قدمی کریں گے، اس لیے خندق اسی جانب کھودنے کا حکم دیا گیا۔ مسلمان کئی دن تک خندق کھودتے رہے؛ وہ دن میں اس پر کام کرتے اور شام کو گھروں کو لوٹ جاتے، یہاں تک کہ وہ مشرکین کے عظیم لشکر کے مقابلے میں فوجی لحاظ سے اپنی پوری صورت اختیار کر گئی۔ یہ لشکر، جس کی تعداد دس ہزار جنگجوؤں تک تھی، مدینہ کے نواح میں، الاَسْیال اور اُحد نامی مقامات پر آ کر ٹھہر گیا۔

Once again, peace and security enveloped the Arabian Peninsula and this turbulent area began to experience a period of lull after a whole year warJews, however, whose treachery, intrigues and . The disloyalty made them taste all types of humiliation and disgrace, were not admonished. After they had been exiled to Khaibar, they remained waiting anxiously for the results of the skirmishes going on between the Muslims and the idolaterstheir hopes, the events of the war were in favour of the Muslims, . Contrary to therefore they started a new stage of conspiracy and prepared themselves to deal a deadly blow against the Muslims, but were too cowardly to manoeuvre directly against them, so they laid a dreadful plan in order to achieve their objectivesof the Jews with some celebrities of Bani Nadir went to Makkah to . Twenty chiefs negotiate an unholy alliance with Quraishgoad the people there to attack the Messenger of . They began to Allupon him) promising them full support and backing. People of Quraish, who had been âh (Peace be languid and proved too weak to challenge the Muslims at Badr, seized this opportunity to redeem their stained honour and blemished reputationdelegation set out for Ghatfan, called them to do the . The same same, and they responded positively. The Jewish delegation then started a fresh effort and toured some parts of Arabia and managed to incite the confederates of disbelief against the Prophet (Peace be upon him), his Message and the believers in AllKinanah and other allies from Tihama, in the south; rallied, âh. Quraish, ranked and recruited four thousand men under the leadership of Abu Sufyan. From the east there came tribes of Banu Saleem, Ghatfan, Bani Murrah, etc. They all headed for Madinah and gathered in its vicinity at a time already agreed upongreat army of ten thousand fighters. They in fact outnumbered all the Muslims in . It was a Madinah, women, lads and elders includedtell the truth, if they had launched a surprise attack against . To Madinah, they could have exterminated all the Muslimsthe leadership inside the city was on the . However, alert and the intelligence personnel managed to reconnoitre the area of the enemies, and reported their movement to the people in charge in Madinah. The Messenger of Allâh (Peace be upon him) summoned a high advisory board and conducted a careful discussion of a plan to defend Madinah. After a lengthy talk between military leaders and people possessed of sound advice, it was agreed, on the proposal of an honourable Companion, Salman Al-Farisi, to dig trenches as defensive lines. The Muslims, with the Prophet (encouraging, helping and reminding them of the reward in the Hereafter, Peace be upon him) at their head, most actively and diligently started to build a trench around Madinah. Severe hunger, bordering on starvation, could not dissuade or discourage them from achieving their desperately sought objective. Salman said: O Messenger of Allâh! When siege was to laid to us in Persia, we used to dig trenches to defend ourselves. It was really an unprecedented wise plan. The Messenger of Allâh (Peace be upon him) hurriedly gave orders to implement the planeach group of ten to dig. Sahl bin Sa‘d said: We were in . Forty yards was allocated to the company of the Messenger of Allâh (Peace be upon him), the men used to dig and we evacuate the earth on our backs. Some preternatural Prophetic signs appeared in the process of trenching. Jabir bin ‘Abdullah, seeing the Prophet (Peace be upon him) starving, slaughtered a sheep, cooked some barley and requested the Prophet (Peace be upon him) and some Companions to accept his invitation, but the Prophet (Peace be upon him) gathered all the thousand people engaged in digging the trench and they started to eat until they were all completely full and yet the shoulder of mutton and dough that was being baked remained as they were undiminished. A certain woman brought a handful of dates and passed by the Prophet (Peace be upon him), who took the dates, threw them over his cloak and invited his followers to eat. The dates began to increase in number until they dropped over the trim of his robe. Another illustrious preternatural example went to the effect that an obstinate rock stood out as an immune obstacle in the ditch. The Prophet (Peace be upon him) took the spade and struck, and the rock immediately turned into a loose sand dune. In another version, Al-Bara‘ said: On Al-Khandaq (the trench) Day there stood out a rock too immune for our spades to break up. We therefore went to see the Messenger of Allâh (Peace be upon him) for advice. He took the spade, and struck the rock uttering “in the Name of Allâh, Allâh is Great, the keys of Ash-Shâm (Geographical Syria) are mine, I swear by Allâh, I can see its palaces at the moment;” on the second strike he said: “Allâh is Great, Persia is mine, I swear by Allâh, I can now see the white palace of Madain;” and for the third time he struck the rock, which turned into very small pieces, he said: “Allâh is Great, I have been given the keys of Yemen, I swear by Allâh, I can see the gates of San‘a while I am in my place.” The same version was narrated by Ishaq. The northern part of Madinah was the most vulnerable, all the other sides being surrounded by mountains and palm tree orchards, the Prophet (Peace be upon him) as a skillful military expert, understood that the Confederates would march in that direction, so the trench was ordered to be on that side. The Muslims went on digging the trench for several days; they used to work on it during the day, and go back home in the evening until it had assumed its full dimensions militarily before the huge army of the idolaters; which numbered, as many as ten thousand fighters, arrived and settled in the vicinity of Madinah in places called Al-Asyal and Uhud.

• «وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَٰذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ۚ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا» [33:22].

• “And when the believers saw ‘Al-Ahzab’ (the confederates), they said: ‘This is what Allâh and His Messenger [Muhammad (Peace be upon him)] had promised us, and Allâh and His Messenger [Muhammad (Peace be upon him)] had spoken the truth, and it only added to their Faith and to their submissiveness (to Allâh).” [33:22].

سه هزار مسلمان، با محمد ﷺ در پیشاپیش‌شان، برای رویارویی با مشرکان بیرون آمدند، در حالی که وعدهٔ پیروزی الهی در ذهن‌شان ریشه‌دار بود. آنان در کوه سلع مستقر شدند و خندق میان ایشان و کافران حایلی بود. هنگامی که مشرکان خواستند به مسلمانان حمله کنند و به مدینه راه یابند، با دیدن خندقی پهن، که راهبرد تازه‌ای ناشناخته در عربستان بود و مانعی سرسخت به شمار می‌رفت، شگفت‌زده شدند. در نتیجه تصمیم گرفتند مدینه را محاصره کنند و پیرامون خندق به جست‌وجو پرداختند و سخت کوشیدند نقطه‌ای آسیب‌پذیر پیدا کنند تا از آن به مدینه نفوذ کنند. مسلمانان برای بازداشتن دشمنان از نزدیک شدن یا پر کردن هر شکافی در خط دفاعی‌شان، تیر پرتاب کردند و با آنان درگیری‌های کوتاه داشتند. جنگاوران کهنهٔ قریش از این وضعیت دلخوش نبودند و بی‌هوده در انتظار آن بودند که محاصره چه چیزی را آشکار خواهد کرد. از این رو تصمیم گرفتند گروهی از جنگاوران به سرکردگی عمرو بن عبدود، عکرمه بن ابی جهل و ضرار بن الخطاب، راهی برای عبور از خندق بیابند. آنان در واقع توانستند چنین کنند و سواران‌شان منطقهٔ باتلاقی میان خندق و کوه سلع را تصرف کردند. عمرو مسلمانان را به مبارزهٔ تن‌به‌تن فراخواند و علی بن ابی طالب به این کار گماشته شد. پس از نبردی کوتاه اما سخت، علی عمرو را کشت و دیگران را ناچار کرد با وحشت و آشفتگی عقب‌نشینی کنند. با این همه، چند روز بعد مشرکان تلاش‌های تازه و نومیدانه‌ای کردند، اما همه شکست خورد، به سبب پایداری مسلمانان و مقابلهٔ دلیرانهٔ ایشان.

Three thousand Muslims, with Muhammad (Peace be upon him) at their head, came out to encounter the idolaters, with Allâh’s Promise of victory deeply established in their minds. They entrenched themselves in Sila‘ Mountain with the trench standing as a barrier between them and the disbelievers. On attempting to attack the Muslims and break into Madinah, the idolaters were surprised to see a wide trench, a new stratagem unknown in Arabia before, standing as an obstinate obstruction. Consequently they decided to lay siege to Madinah and began to manoeuvre around the trench trying hard to find a vulnerable spot through which they could infiltrate into Madinah. To deter their enemies from approaching or bridging any gap in their defences, the Muslims hurled arrows, and engaged in skirmishes with them. The veteran fighters of Quraish were averse to this situation waiting in vain in anticipation of what the siege might reveal. Therefore they decided that a group of fighters led by ‘Amr bin ‘Abd-e-Wudd, ‘Ikrima bin Abi Jahl and Dirar bin Al-Khattab, should work its way through the trench. They, in fact, managed to do that and their horsemen captured a marshy area between the trench and Sila‘ Mountain. ‘Amr challenged the Muslims to a duel, and ‘Ali bin Abi Talib was deputed. After a short but fierce engagement, ‘Ali killed ‘Amr and obliged the others to evacuate in a state of panic and confusion. However, some days later, the polytheists conducted fresh desperate attempts but all of them failed due to Muslims’ steadfastness and heroic confrontation.

در بافتار رویدادهای جنگ خندق، پیامبر خدا ﷺ برخی نمازها را در وقت خود نخواند. جابر (رضی الله عنه) روایت کرده است: در روز خندق، عمر بن خطاب (رضی الله عنه) آمد، در حالی که کافران قریش را نفرین می‌کرد و گفت: «ای فرستادهٔ خدا! نماز عصر را نخوانده‌ام و آفتاب غروب کرده است.» پیامبر ﷺ پاسخ داد: «به خدا سوگند! من هنوز آن را نخوانده‌ام.» سپس پیامبر ﷺ به سوی بُطحان رفت، وضو گرفت و نماز عصر را پس از غروب آفتاب خواند و سپس نماز مغرب را پس از آن خواند. ایشان از این کوتاهی آن‌قدر خشمگین شد که بر دشمنان خود نفرین فرستاد و از خدا خواست خانه‌ها و گورهای ایشان را پر از آتش کند، زیرا آنان ایشان را از خواندن نماز عصر بازداشته بودند. احمد و شافعی روایت کرده‌اند که رویدادهای آن جنگ، ایشان را از خواندن نمازهای ظهر، عصر، مغرب و عشا بازداشت، اما آن‌ها را به صورت جمع‌شده خواندند. روایات گوناگون نشان می‌دهد که این وضعیت چند روزی ادامه داشته است.

In the context of the events of the Trench Battle, the Messenger of Allâh (Peace be upon him) failed to observe some prayers in their right time. Jabir (May Allah be pleased with him) narrated: On the Day of Trench ‘Umar bin Al-Khattab (May Allah be pleased with him) came, cursing the disbelievers of Quraish and said: “O Allâh’s Messenger! I have not offered the afternoon prayer and the sun has set.” The Prophet (Peace be upon him) replied: "By Allâh! I, , have not offered the prayer yet.” The Prophet (Peace be upon him) then went to Buthan, performed ablution and observed the afternoon prayer after the sun had set and then offered the sunset prayer after it.” He was so indignant for this failure that he invoked Allâh’s wrath on his enemies and besought Allâh to fill their houses and graves with fire because they distracted him from observing the afternoon prayer. It was narrated by Ahmed and Shafa‘i that the events of that battle detained him from the noon, afternoon, evening and night prayers, but he observed them combined. The different narrations point to the fact that the situation lasted for a few days.

چنان که پیداست، به سبب خندقی که میان دو طرف حایل بود، هیچ درگیری مستقیمی رخ نداد، بلکه فعالیت‌های نظامی به پرتاب تیر محدود ماند؛ در نتیجه این نبرد جان شمار اندکی از جنگاوران را گرفت: شش مسلمان و ده مشرک، که یک یا دو تن از ایشان با شمشیر کشته شدند. در جریان نبرد، سعد بن معاذ با تیری که رگ او را برید، هدف قرار گرفت. او چون پایان زندگی خود را نزدیک دید، خدا را خواند و گفت: «بار خدایا، تو می‌دانی که هیچ چیز نزد من محبوب‌تر از جهاد در راه تو علیه آن مردمی نیست که پیامبرت را تکذیب کردند و او را از شهرش بیرون راندند. بار خدایا، من به‌یقین باور دارم که تو فرمان داده‌ای که با ایشان بجنگیم؛ پس اگر هنوز جنگی با ایشان باقی است، مرا زنده نگه دار تا بیشتر با آنان جهاد کنم، و اگر این نبرد فرو نشسته، از تو می‌خواهم که آن را دوباره برافروزی تا در همان راه جان بسپارم.» او دعای خود را با این درخواست به پایان برد که خدا او را نمیرانَد تا از بنی قریظه انتقام کامل بگیرد. در میان این شرایط دشوار، توطئه‌ها و دسیسه‌ها علیه مسلمانان با شدت در جریان بود. سرکرده تبهکار بنی نضیر، حیی، به سوی محل سکونت بنی قریظه رفت تا رئیس ایشان کعب بن اسد القرظی را بر ضد مسلمانان برانگیزد؛ کعب با رسول‌الله ﷺ پیمانی بسته بود که در هنگام جنگ به یاری او بشتابد. کعب در آغاز در برابر همه وسوسه‌های حیی مقاومت کرد، اما حیی آنقدر زیرک بود که او را فریب دهد؛ از قریش و سران ایشان در «الاسیال» سخن گفت، و نیز از غطفان و بزرگانشان که در احد مستقر شده بودند، و همه را یکدل و مصمم به نابودی محمد ﷺ و پیروانش معرفی کرد. افزون بر این، وعده داد که اگر قریش و غطفان از تصمیم خود بازگردند، او در دژ کعب بماند و خود را در معرض هر خطری قرار دهد. آن مرد بدکار بدین‌گونه ادامه داد تا سرانجام توانست کعب را با خود همراه سازد و او را وادار کند که پیمان خود را با مسلمانان بشکند. بنو قریظہ پھر مسلمانوں کے خلاف جنگی کارروائیاں شروع کرنے لگے، خاص طور پر ان الگ تھلگ چوکیوں کے خلاف جن میں مسلمانوں کی عورتیں اور بچے ٹھہرائے گئے تھے۔ ابنِ اسحاق کی روایت کے مطابق، صفیہ بنت عبدالمطلب (رضی اللہ عنہا) ایک چوکی میں حسان بن ثابت کے ساتھ تھیں، اور ان کے ساتھ کچھ عورتیں اور بچے بھی تھے۔ صفیہ نے کہا: "ایک یہودی ہمارے مقام کے گرد منڈلاتا ہوا دیکھا گیا، جو کسی بھی دشمن کے حملے کے لیے کھلا تھا، کیونکہ اس کی حفاظت کے لیے کوئی مرد موجود نہ تھا۔ میں نے حسان کو بتایا کہ مجھے اس شخص کی ہمارے قریب موجودگی پر شبہ ہے۔ اب جبکہ رسول اللہ ﷺ اور مسلمان اتنے مصروف ہیں کہ ہماری مدد کو نہیں آ سکتے، وہ ہم پر اچانک حملہ کر سکتا ہے، تم نیچے اتر کر اسے قتل کیوں نہیں کر دیتے؟" حسان نے جواب دیا کہ وہ ایسا نہیں کریں گے۔ تب میں نے لکڑی کا ایک ڈنڈا لیا، نیچے اتری اور اس یہودی کو مار ڈالا۔ واپس آ کر میں نے حسان سے کہا کہ اس کا سامان لوٹ لیں، مگر انہوں نے پھر انکار کر دیا۔ اس واقعے کا بڑا اثر ہوا اور یہودیوں کو اس خیال سے مزید حملوں سے روک دیا کہ ان مقامات کو مسلمان جنگجوؤں کی طرف سے محفوظ اور مضبوط سمجھا جانے لگا۔ تاہم وہ مشرکین کو اسلحہ و سامان فراہم کرتے رہے، جو مسلمانوں کے خلاف ان کی حمایت کا اظہار تھا۔ اس بری خبر کو سن کر رسول اللہ ﷺ نے تحقیق کے لیے مسلمانوں کے چار نمایاں رہنماؤں، سعد بن معاذ، سعد بن عبادہ، عبداللہ بن رواحہ اور خوات بن جبیر، کو روانہ کیا، مگر انہیں تاکید کی کہ مسلمانوں میں کسی قسم کا خوف نہ پھیلائیں، اور اگر افواہیں بے بنیاد ہوں تو عوام میں اس کا اعلان کر دیں۔ افسوس کہ ان چاروں افراد نے پایا کہ خبر درست تھی اور یہودیوں نے کھلے عام اعلان کر دیا تھا کہ محمد ﷺ کے ساتھ اب کوئی معاہدۂ اتحاد باقی نہیں رہا۔ رسول اللہ ﷺ کو اس صورتِ حال سے آگاہ کیا گیا، اور مسلمانوں نے اپنی نازک پوزیشن اور اس میں پوشیدہ ہولناک خطرے کو سمجھ لیا۔ پشت آنان در برابر حملات بنی قُرَیظہ آسیب‌پذیر بود، و لشکری عظیم در جلو داشتند که راه گریزی از آن نبود، در حالی که زنان و کودکانشان بی‌پناه در میانشان ایستاده بودند. دربارهٔ همین وضعیت، خداوند می‌فرماید:

• «و آنگاه که چشمها خیره شد و دلها به گلوها رسید، و درباره‌ی الله گمانهای گوناگون می‌بردید. آنجا بود که مؤمنان آزموده شدند و با تکانی سخت به لرزه درآمدند.» [33:10، 11]

• “And when the eyes grew wild and the hearts reached to the throats, and you were harbouring doubts about Allâh. There, the believers were tried and shaken with a mighty shaking.” [33:10, 11].

هنگامی که مسلمانان در خندق به حالت دفاعی محصور شدند، منافقان آنان را به سبب خیال‌های باطلی که درباره شکست دادن کسرای پادشاه ایران و قیصر پادشاه روم در سر داشتند، سرزنش می‌کردند. آنان تخم شکست‌طلبی را در دل‌ها می‌کاشتند و چنین وانمود می‌کردند که برای دفاع از خانه‌های خود بازمی‌گردند، با آنکه خانه‌هایشان به هیچ وجه در معرض خطر نبود. در این باره خداوند می‌فرماید:

Now that the Muslims were shut in within the Trench on the defensive, the hypocrites taunted them with having indulged in delusive hopes of defeating Kisra, emperor of Persia, and Caesar, emperor of the Romans. They began to sow the seeds of defeatism, and pretended to withdraw for the defence of their homes, though these were in no way exposed to danger. Here, Allâh says:

و آنگاه که منافقان و کسانی که در دلهایشان بیماری (تردید) است گفتند: «الله و رسولش جز وعدههای فریبنده به ما نداده است!» و آنگاه که گروهی از آنان گفتند: «ای مردم یثرب (مدینه)، برای شما جایگاهی (برای ایستادگی در برابر حمله دشمن) نیست، پس بازگردید!» و دستهای از ایشان از پیامبر ﷺ اجازه خواستند و گفتند: «بیگمان خانههای ما بیحفاظ است (در معرض دشمن قرار دارد).» و حال آنکه بیحفاظ نبود؛ آنان تنها میخواستند بگریزند.» [سورۃ الأحزاب، آیات ۱۲ و ۱۳]

• “And when the hypocrites and those in whose hearts is a disease (of doubts) said, ‘Allâh and His Messenger (Peace be upon him) promised us nothing but delusions!’ And when a party of them said: ‘O people of Yathrib (Al-Madinah), there is no stand (possible) for you (against the enemy attack!) therefore go back!’ And a band of them asked for permission of the Prophet (Peace be upon him) saying: ‘Truly, our homes lie open (to the enemy).’ And they lay not open. They but wished to flee.” [33:12, 13].

رسول‌الله ﷺ عبای خود را به دور خود پیچید و در باب خیانت بنی قریظه به تفکر پرداخت. روحیه امیدواری بر او چیره شد و برخاست و گفت:

The Messenger of Allâh, (Peace be upon him) wrapped himself in his robe and began to meditate on the perfidy of Banu Quraiza. The spirit of hopefulness prevailed over him and he rose to his feet saying:

«الله أکبر، ای مسلمانان، بشارت پیروزی و یاری الهی را بشنوید.» سپس او شروع به طرح‌ریزی تصمیمات قاطعی کرد که هدفش حفاظت از زنان و کودکان بود، و چند جنگجو را به مدینه فرستاد تا آنان را در برابر هرگونه حملهٔ غافلگیرانهٔ دشمن نگهبانی کنند. گام دوم، اقدامی بود که می‌توانست به تضعیف صفوف متحدان کافر منجر شود. او در این اندیشه بود که با رؤسای بنی غطفان به نوعی آشتی برسد، بر این پایه که یک‌سوم محصولات میوهٔ مدینه را به ایشان بدهد. او با یاران برجستهٔ خود، یعنی سعد بن معاذ و سعد بن عباده، مشورت کرد و پاسخ آن دو چنین بود:

• “Allâh is Great. Hearken you Muslims, to Allâh’s good tidings of victory and support.” He then started to lay decisive plans aiming at protecting the women and children, and sent some fighters back to Madinah to guard them against any surprise assault by the enemy. The second step was to take action that could lead to undermining the ranks of the disbelieving confederates. There, he had in mind to conclude a sort of reconciliation with the chiefs of Ghatfan on the basis of donating them a third of Madinah’s fruit crops. He sought the advice of his chief Companions, namely, Sa‘d bin Mu‘adh and Sa‘d bin ‘Ubadah, whose reply went as follows:

اے اللہ کے رسول! اگر یہ اللہ کا حکم ہے تو ہم اطاعت کریں گے، لیکن اگر آپ ہماری حفاظت کی خاطر کوئی نئی راہ اختیار کرنا چاہتے ہیں تو ہمیں اس کی ضرورت نہیں۔ ہم نے ان لوگوں کو شرک اور بت پرستی میں دیکھا ہے اور ہم یقین سے کہہ سکتے ہیں کہ انہیں ہمارے باغات کے پھلوں کی ضرورت نہیں، بلکہ وہ ہمیں مکمل طور پر ختم کر دینا چاہتے ہیں۔ اب جب کہ اللہ نے ہمیں اسلام کے ذریعے عزت بخشی ہے، میرے خیال میں اس صورتِ حال میں بہترین راستہ یہ ہے کہ ہم انہیں تلوار کے گھاٹ اتار دیں۔ اس پر نبی ﷺ نے ان کے عقیدے کی اصلاح کرتے ہوئے فرمایا: "میری نئی پالیسی تمہاری حفاظت کے لیے تشکیل دی جا رہی ہے، کیونکہ تمام عرب تمہیں (مسلمانوں کو) ختم کرنے کے لیے متحد ہو چکے ہیں۔"

“O Messenger of Allâh! If it is Allâh’s injunction, then we have to obey, but if it is a new course you want to follow just to provide security for us then we don’t need it. We experienced those people in polytheism and idolatry and we can safely say that they don’t need the fruit of our orchards, they rather need to exterminate us completely. Now that Allâh has honoured us with Islam, I believe the best recourse in this situation is to put them to the sword.” Thereupon the Prophet (Peace be upon him) corrected their Belief saying: “My new policy is being forged to provide your security after all the Arabs have united to annihilate you (Muslims).”.

عزّ و جلّ، خداوندِ بزرگ و متعال را ستایش است، که چیزی آفرید که به اختلاف دشمنانِ اسلام و سپس به شکستِ کاملِ آنان انجامید. مردی از قبیلهٔ غطفان به نام نعیم بن مسعود از پیامبر ﷺ خواست که به حضورش راه یابد. او اعلام کرد که پنهانی اسلام آورده است و از پیامبر ﷺ خواست هر کاری را که ممکن است به مسلمانان سود رساند به او فرمان دهد. پیامبر ﷺ به او فرمود که هر کاری را که در این سختیِ کنونی به یاری مسلمانان بیاید انجام دهد و هر تدبیری را که سودمند باشد به کار گیرد. آن مرد، با رفت‌وآمدی میان یهودیان، قریش و غطفان، توانست هر یک از دو طرف را به ترک دیگری برانگیزد. او نزد سران بنی قریظه رفت و در گوششان پنهانی گفت که به قریش اعتماد نکنند و با آنان نجنگند، مگر آنکه قریش چند گروگان به ایشان بسپارد. او برای تقویت این اندرز ادعا کرد که اگر قریش دریابد پیروزی بر محمد ﷺ دور از دسترس است، یهودیان را رها خواهند کرد، و آنگاه مسلمانان انتقامی سخت از ایشان خواهند گرفت. سپس نعیم به اردوگاه قریش رفت و همان تدبیری را، با محتوایی متفاوت اما نتیجه‌ای همانند، به کار بست. او گفت که دریافته یهودیان از شکستن پیمانشان با محمد ﷺ و پیروانش پشیمان شده‌اند. به ایشان گفت که یهودیان با مسلمانان مکاتبهٔ منظم دارند، بدین مضمون که گروگان‌هایی از قریش به اردوگاه مسلمانان فرستاده شود و یهودیان، چنان‌که از پیش توافق شده، وفاداری کامل خود را به آنان نشان دهند. سپس نعیم قریش را به این سفارش کرد که هیچ گروگانی به یهودیان ندهند. در مأموریت سوم نیز همین کار را با مردم غطفان انجام داد.

Allâh, the Glorious, the Exalted, praise is to him, created something that led to the dissension of the enemies of Islam and later on to their full defeat. A man from the tribe of Ghatfan called Na‘im bin Mas‘ud asked to be admitted in the audience of the Prophet (Peace be upon him). He declared that he had embraced Islam secretly and asked the Prophet (Peace be upon him) to order him do anything that might benefit the Muslims. The Prophet (Peace be upon him) asked him to do anything that could help the Muslims in the present distress and use any strategem of avail. The man, in a shuttle movement, between the Jews, Quraish and Ghatfan managed to incite each party to let down the other. He went to see the chiefs of Banu Quraiza and whispered in their ears not to trust Quraish nor fight with them unless the latter pledged some hostages. He tried to lend support to his counsel by claiminthat Quraish would forsake them if they perceived that victory over Muhammad (Peace be upon him) was far fetched, and the Muslims then would have terrible revenge on them. Na‘im, then headed for the camp of Quraish and managed to practise a similar strategem in its final result but different in content. He claimed that he felt that the Jews regretted breaching their covenant with Muhammad (Peace be upon him) and his followers. He told them that the Jews maintained regular correspondence with the Muslims to the effect that Quraishite hostages be sent to the camp of the Muslims with full Jewish allegiance paid to them as already agreed upon. Na‘im then exhorted Quraish not to send hostages to the Jews. On a third errand, he did the same with the people of Ghatfan.

جبرئیل (علیه السلام) در همان روزی که پیامبر خدا ﷺ پس از جنگ پیشین به مدینه بازگشت، و در حالی که ایشان در خانهٔ ام سلمه غسل می‌کرد، به دیدار او آمد و از او خواست که شمشیرش را بیرون بکشد و به سوی سکونتگاه بنی قریظه، آن قوم فتنه‌انگیز، روی آورد و با ایشان بجنگد. جبرئیل خاطرنشان کرد که او با گروهی از فرشتگان پیشاپیش خواهد رفت تا دژهای ایشان را بلرزاند و ترس را در دل‌هایشان بیفکند.

Archangel Gabriel (Peace be upon him) on the very day the Messenger of Allâh (Peace be upon him) came back to Madinah after the previous battle, and while he was washing in Umm Salama’s house, visited him asking that he should unsheathe his sword and head for the habitation of the seditious Banu Quraiza and fight them. Gabriel noted that he with a procession of angels would go ahead to shake their forts and cast fear in their hearts.

پیامبر خدا ﷺ بی‌درنگ مؤذن را فراخواند و دستور داد که آغاز دوباره‌ی جنگ با بنی قُرَیظه را اعلام کند. ابن ام مکتوم را به فرمانروایی مدینه گماشت و پرچم جنگ را به علی بن ابی‌طالب سپرد. علی راهی هدف تعیین‌شده شد و آنقدر نزدیک رسید که ناسزاگویی یهودیان به پیامبر خدا ﷺ را شنید. خود پیامبر ﷺ نیز با سه هزار پیاده و سی سوارِ انصار و مهاجرین حرکت کرد. در راه رویارویی با دشمن، هنگام نماز عصر فرا رسید. برخی از مسلمانان تا پیروزی بر دشمن از خواندن آن خودداری کردند، و برخی دیگر طبق معمول آن را در وقت خودش خواندند. پیامبر ﷺ نه به این و نه به آن اعتراضی نکرد. چون به محل سکونت بنی قُرَیظه رسیدند، دژهای آنان را سخت محاصره کردند. کَعب بن اَسَد، رئیس یهودیان، با دیدن وضعیت وحشتناکی که در آن گرفتار شده بودند، سه راه پیش روی آنان نهاد: نخست، اسلام آوردن، که در این صورت جان، مال، زنان و فرزندانشان در امان کامل خواهند بود، و یادآور شد که چنین رفتاری با آنچه در کتاب‌هایشان درباره‌ی حقانیت پیامبری محمد ﷺ خوانده‌اند ناسازگار نیست؛ دوم، کشتن زنان و فرزندانشان و سپس به شمشیر خواندن پیامبر ﷺ و پیروانش تا یا مسلمانان را نابود کنند یا خود نابود شوند؛ و سوم، آنکه در روز شنبه، روزی که میان آنان به‌عنوان روز بی‌جنگ شناخته شده بود، محمد ﷺ و قومش را غافلگیر کنند.

The Messenger of Allâh (Peace be upon him) , immediately summoned the prayer caller and ordered him to announce fresh hostilities against Banu Quraiza, institued Ibn Umm Maktum as a ruler of Madinah, and entrusted the banner of war to ‘Ali bin Abi Talib who marched towards the appointed target and came close enough to hear the Jews abusing the Messenger of Allâh (Peace be upon him) , who on his part set out at the head of three thousand infantry men and thirty horsemen of Ansar (Helpers) and Muhajireen (Emigrants). On their way to encounter the enemy, the afternoon prayer was due. Some Muslims refused to observe it until they had defeated the enemy, while others offered it in its proper time, as usual. The Prophet (Peace be upon him) objected to neither. When they reached the habitations of Banu Quraiza, they laid tight siege to their forts. Seeing this terrible situation they were in, the chief of the Jews Ka‘b bin Asad offered them three alternatives: to embrace Islam, and consequently their life, wealth, women and children would be in full security, and reminded them that such behaviour would not be incongruous with what they had read in their books about the veracity of Muhammad’s Prophethood; to kill their children and women and then challenge the Prophet (Peace be upon him) and his followers to the sword to either exterminate the Muslims or be exterminated, or as a third possibility to take Muhammad (Peace be upon him) and his people by surprise on Saturday — a day mutually understood to witness no fighting.

سلام بن ابی الحقیق (ابو رافع) یک جنایتکار یهودی وحشتناک بود که از یک سو نیروهای متحدان را گرد آورده و ثروت و تدارکات فراوانی در اختیارشان گذاشته بود، و از سوی دیگر پیوسته به پیامبر ﷺ تهمت می‌زد. هنگامی که مسلمانان کار بنی قریظه را یکسره کردند، قبیله خزرج، رقیب اوس، از پیامبر ﷺ اجازه خواست تا آن جنایتکار را بکشند تا به فضیلتی برابر با فضیلت اوس دست یابند، که جنایتکار دیگری از یهودیان، کعب بن اشرف را کشته بودند. پیامبر ﷺ به شرط آن‌که زنان و کودکان کشته نشوند، به آنان اجازه داد.

Salam bin Abi Al-Huqaiq (Abu Rafi‘) was a terrible Jew criminal, who had mustered the troops of the Confederates and provided them with a lot of wealth and supplies, on the one hand, and used to malign the Prophet (Peace be upon him), on the other. When the Muslims had settled their affair with Banu Quraiza; Al-Khazraj tribe, a rival of Al-Aws, asked for the Prophet’s permission to kill that criminal in order to merit a virtue equal to that of Al-Aws who had killed another criminal of the Jews, Ka‘b bin Al-Ashraf. The Prophet (Peace be upon him) gave them his permission provided that no women or children be killed.

یک گروه پنج نفره به سرکردگی عبدالله بن عتیک به سوی خیبر، جایی که دژ ابو رافع در آن قرار داشت، حرکت کردند. هنگامی که به آن مکان نزدیک شدند، عبدالله به همراهانش توصیه کرد کمی عقب‌تر بمانند و خود جلوتر رفت، و در حالی که عبای خود را به تن کرده بود، وانمود کرد که برای قضای حاجت آمده است. وقتی مردم دژ داخل شدند، دربان که گمان کرد او یکی از خودشان است، او را به داخل فراخواند. عبدالله وارد شد و در داخل کمین کرد. سپس شروع به باز کردن درهای منتهی به اتاق سلام کرد. آنجا تاریکی مطلق بود، اما توانست او را با شمشیر بکشد و سپس با امنیت خارج شود. در راه بازگشت، پای او شکست، پس آن را با نواری بست و تا صبح در جایی پنهان ماند، تا اینکه کسی بر دیوار ایستاد و رسماً مرگ سلام بن ابی الحقیق را اعلام کرد. با شنیدن این خبر خوش، او رفت تا پیامبر ﷺ را ببیند. پیامبر ﷺ تمام ماجرا را شنید و سپس از عبدالله خواست پایش را دراز کند. ایشان دست بر آن کشید و شکستگی در همان لحظه بهبود یافت.

A group of five people with ‘Abdullah bin ‘Ateeq at their head, headed for Khaibar where ‘Abu Rafi‘’s fort was situated. When they approached the place, ‘Abdullah advised his men to stay a little behind, while he went ahead disguised himself in his cloak as if he had been relieving himself. When the people of the fort went in, the gate-keeper called him to enter thinking he was one of them. ‘Abdullah went in and lurked inside. He then began to unbolt the doors leading to Salam’s room. There it was absolutely dark but he managed to put him to the sword, and then leave in safety. On his way back, his leg broke so he wrapped it up in a band, and hid in a secret place until morning when someone stood on the wall and announced the death of Salam bin Abi Al-Huqaiq officially. On hearing the glad news he left and went to see the Prophet (Peace be upon him), who listened to the whole story, and then asked ‘Abdullah to stretch his leg, which he wiped and the fracture healed on the spot.

بنو لحیان نسبت به ده تن از یاران پیامبر خیانت کرده و آنان را به دار آویخته بودند. از آنجا که سکونتگاه آنان در عمق حجاز و در مرزهای مکه قرار داشت و میان مسلمانان از یک سو و قریش و عرب‌ها از سوی دیگر کینه‌های خونین ریشه‌دار وجود داشت، پیامبر ﷺ عمیقاً نفوذ کردن و نزدیک شدن به بزرگ‌ترین دشمن، یعنی قریش، را خردمندانه ندانست. اما هنگامی که قدرت متحدان هم‌پیمان فرو ریخت و آنان سست شدند و به توازن نامطلوب کنونی قدرت تن دادند، رسول خدا ﷺ این فرصت نادر را غنیمت شمرد و تصمیم گرفت که وقت آن است که از بنو لحیان انتقام گرفته شود. او در ربیع‌الاول یا جمادی‌الاولی سال ششم هجری، در رأس دویست جنگجوی مسلمان حرکت کرد و چنین وانمود کرد که به سوی شام می‌رود، سپس به زودی مسیر خود را به سوی بطن غَرّان، صحنه فاجعه یارانش، تغییر داد و برای آنان از خداوند طلب رحمت کرد. خبر لشکرکشی او به بنو لحیان رسید و آنان بی‌درنگ به قله‌های کوه‌های نزدیک گریختند و بدین ترتیب از دسترس او دور ماندند. پیامبر ﷺ در راه بازگشت، گروهی ده نفره از سواران را به مکانی به نام کُرَاعُ الغَمِیم، در نزدیکی سکونتگاه قریش، اعزام کرد تا به‌طور غیرمستقیم قدرت نظامی رو به رشد خود را به آنان نشان دهد. این درگیری‌های کوچک همگی چهارده روز به طول انجامید، و پس از آن ایشان به سوی خانه بازگشت.

Bani Lihyan had acted treacherously towards ten of the Prophet’s Companions and had them hanged. Their habitation being situated deep in the heart of Hijaz on the borders of Makkah, and due to deep-seated blood-revenge between the Muslims on the one hand, and Quraish and the Arabians on the other, the Prophet (Peace be upon him) deemed it unwise to penetrate deep and come close to the greatest enemy, Quraish. However, when the power of the allied Confederates collapsed and they began to slacken and resign to the current unfavourable balance of power, the Messenger of Allâh (Peace be upon him) seized this rare opportunity and decided that it was time to take revenge on Bani Lihyan. He set out in Rabi‘ Al-Awwal or Jumada Al-Ula in the year six Hijri at the head of two hundred Muslim fighters and made a feint of heading for Syria, then soon changed route towards Batn Gharran, the scene of his Companions’ tragedy, and invoked Allâh’s mercy on them. News of his march reached Bani Lihyan, who immediately fled to the mountain tops nearby and thus remained out of his reach. On his way back, the Prophet (Peace be upon him) despatched a group of ten horsemen to a place called Kura‘ Al-Ghamim, in the vicinity of the habitation of Quraish in order to indirectly confirm his growing military power. All these skirmishes took fourteen days, after which he left back for home.

۱. در سال ششم هجری، دسته‌ای به فرماندهی عُکاشة بن محصن به مکانی به نام الغمیر، که محل سکونت بنی اسد بود، اعزام شد. دشمن بی‌درنگ گریخت و دویست شتر را که به جا گذاشته بود به مدینه آوردند.

1. A platoon led by ‘Ukasha bin Al-Mihsan was despatched to a place called Al-Ghamir inhabited by Bani Asad in the year six Hijri. The enemy immediately fled leaving behind them two hundred camels which were taken to Madinah.

۱. دسته‌ای به فرماندهی محمد بن مَسلمه به سوی محل سکونت بنی ثعلبه در ذی‌القصّه حرکت کرد۔ اما صد نفر از دشمنان بر آنان کمین زدند و همه‌شان را کشتند، جز محمد بن مَسلمه که توانست بگریزد، ولی به شدت زخمی شد۔

1. A platoon led by Muhammad bin Maslamah set out towards the habitation of Bani Tha‘labah in Dhil Qassa. But a hundred men of the enemies ambushed and killed all of them except Muhammad bin Maslamah who managed to escape but badly wounded.

۲۔ به‌عنوان انتقام از بنی ثعلبه، ابو عبیدہ بن الجراح با چهل مرد به سرکردگی به ذی‌قصّہ فرستاده شد۔ آنان در آن شب راه پیمودند و صبحگاه دشمن را غافلگیر کردند۔ باز هم آنان به کوهستان گریختند، جز یک نفر که زخمی شد و بعدها اسلام آورد۔ در آن واقعه غنیمت فراوانی نصیب آنان شد۔

2. In retaliation against Bani Tha‘labah, Abu ‘Ubaidah bin Al-Jarrah, at the head of forty men, was despatched to Dhil Qassa. They walked that night and took the enemy by surprise in the morning. Again, they fled to the mountains except one who was injured, and later embraced Islam. A lot of booty fell to their lot in that particular incident.

۳. در همان سال، دسته‌ای به فرماندهی زید بن حارثه به «الجموم»، محل سکونت بنی سُلیم، اعزام شد. زنی از بنی مُزینه راه اردوگاه دشمن را به آنان نشان داد. مسلمانان در آنجا تعدادی اسیر گرفتند و غنیمت فراوانی به دست آوردند. بعدها، رسول خدا ﷺ آن زن را آزاد کرد و او را به عقد یکی از یارانش درآورد.

3. A platoon, under the leadership of Zaid bin Haritha, was sent to Al-Jumum, the habitation of Bani Saleem, in the same year. A woman from Bani Muzaina showed them the way to the enemy’s camp. There the Muslims took some captives and gained a lot of booty. Later on, the Messenger of Allâh (Peace be upon him) granted the woman her freedom and married her to one of his followers.

۴. زید بن حارثہ نے جمادی الاولیٰ ۶ ہجری میں ایک سو ستر سواروں کے ساتھ «العیص» نامی مقام کی طرف کوچ کیا، اور قریش کے ایک قافلے کو روکا جس کی قیادت ابوالعاص کر رہے تھے، جو نبی ﷺ کے رشتہ دار تھے، اور ان کے اونٹ لوٹ لیے۔ ابوالعاص بچ نکلے اور زینب (جو ان کی بیوی اور نبی ﷺ کی بیٹی تھیں) کے گھر میں پناہ لی۔ انہوں نے زینب سے درخواست کی کہ نبی ﷺ سے ان کا مال واپس دلانے کی سفارش کریں۔ نبی ﷺ نے لوگوں کو جبر کے بغیر، مال واپس کرنے کی ترغیب دی۔ لوگوں نے فوراً ان کا سارا مال واپس کر دیا۔ ابوالعاص مکہ لوٹ گئے، جن کی امانتیں تھیں انہیں واپس کیں، اسلام قبول کیا اور مدینہ ہجرت کر گئے، جہاں نبی ﷺ نے ان کا زینب کے ساتھ دوبارہ نکاح کرا دیا، ان کے پہلے نکاح کے تین سال اور نصف گزرنے کے بعد۔ اس وقت مسلمان عورتوں کا کافروں سے نکاح حرام ہونے سے متعلق آیت نازل نہیں ہوئی تھی۔