ما پیش‌تر یادآور شدیم که فرستادهٔ خدا ﷺ روز جمعه، دوازدهم ربیع‌الاول سال یکم هجری، یعنی بیست و هفتم سپتامبر ۶۲۲ میلادی، وارد مدینه شد و طبقهٔ پایین خانهٔ ابوایوب را به‌عنوان اقامتگاه موقت برگزید.

We have already mentioned that the Messenger of Allâh (Peace be upon him) arrived in Madinah on Friday, 12th Rabi‘ Al-Awwal 1 A.H., i.e. September 27th. 622 A.D. and took the downstairs of Abi Ayyub’s house as a temporary residence.

اولین کاری که پیامبر (ﷺ) پس از ورود به مدینه بدان پرداخت، ساختن مسجدی بود درست در همان جایی که شترش زانو زد. زمینی که متعلق به دو یتیم بود خریداری شد. پیامبر ﷺ خود در ساختن مسجد مشارکت کرد؛ آجرهای خشتی و سنگ حمل می‌کرد و در حین آن اشعاری را می‌خواند:

The first task to which the Prophet (Peace be upon him) attended on his arrival in Madinah was the construction of a Mosque, in the very site where his camel knelt down. The land, which belonged to two orphans, was purchased. The Prophet (Peace be upon him) himself contributed to building the Mosque by carrying adobe bricks and stones while reciting verses:

«اللَّهُمَّ لَا عَيْشَ إِلَّا عَيْشُ الْآخِرَةِ، فَاغْفِرْ لِلْأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَةِ»

• “O Allâh! no bliss is there but that of the Hereafter, I beseech you to forgive the Emigrants and Helpers.”.

زمین از علف‌های هرز، بوته‌ها، درختان نخل و زباله پاک‌سازی شد، قبرهای مشرکان کنده شد، سپس صاف گردید و درختان در اطراف آن کاشته شدند. قبله (جهتی که مسلمانان هنگام نماز به سوی آن رو می‌کنند) به سوی بیت‌المقدس ساخته شد؛ همچنین دو تیر برای نگه‌داشتن سقف برپا شد. مسجد به شکل مربع بود، هر ضلع آن تقریباً صد یارد اندازه داشت، رو به شمال بود و بر سه ضلع دیگر هر کدام سه دروازه داشت. در نزدیکی آن، اتاق‌هایی که برای خانواده پیامبر ﷺ در نظر گرفته شده بود از سنگ و خشت گلی با سقف‌هایی از برگ نخل ساخته شد. در شمال مسجد، جایی برای مسلمانانی که نه خانواده داشتند و نه خانه، اختصاص یافت. اذان (فراخواندن مسلمانان به مسجد با بانگ نماز) در همین مرحله آغازین دوران پس از هجرت آغاز شد. مسجد تنها جایگاهی برای اقامه نماز نبود، بلکه کانونی اسلامی بود که در آن مسلمانان با اسلام و آموزه‌های آن آشنا می‌شدند. این مسجد محل گردهمایی‌ای بود که گرایش‌های متضاد دوران پیش از اسلام در آن به سازش می‌رسیدند؛ مقر فرماندهی‌ای بود که همه امور مسلمانان از آنجا اداره می‌شد و شوراها و نهادهای اجرایی در آن تشکیل می‌شدند.

The ground was cleared, of weeds and shrubs, palm trees and rubbish, the graves of the polytheists dug up and then levelled and the trees planted around. The Qiblah (the direction in which the Muslims turn their faces in prayer) was constructed to face Jerusalem; two beams were also erected to hold the ceiling up. It was square in form, each side measuring approximately 100 yards, facing towards the north and having three gates on each of the remaining sides. Nearby, rooms reserved for the Prophet’s household were built of stones and adobe bricks with ceilings of palm leaves. To the north of the Mosque a place was reserved for the Muslims who had neither family nor home. The Adhân (summoning the Muslims to the Mosque by the Call for prayer) was initiated at this early stage of post-migration era. The Mosque was not merely a locus to perform prayers, but rather an Islamic league where the Muslim’s were instructed in Islam and its doctrines. It served as an assembly place where the conflicting pre-Islamic trends used to come to terms; it was the headquarter wherein all the affairs of the Muslims were administered, and consultative and executive councils held.

پس از آنکه مسجد بنا شد، پیامبر ﷺ توجه خود را به تحکیم پیوندهای برادری میان مسلمانان مدینه، یعنی انصار (یاوران) و مهاجرین (کوچ‌کنندگان) معطوف فرمود. این کار در تاریخ جهان بی‌نظیر بود. گردهمایی‌ای متشکل از ۹۰ مرد، نیمی از مهاجران و نیمی از انصار، در خانه انس بن مالک تشکیل شد و پیامبر ﷺ در آنجا روح برادری را با تأیید رسمی خود برکت داد. هرگاه یکی از آن دو نفری که به عنوان برادر با هم جفت شده بودند درمی‌گذشت، دارایی‌اش به برادر دینی‌اش به ارث می‌رسید. این رسم ادامه یافت تا آنکه در هنگام نبرد بدر آیه زیر نازل شد و قاعده عادی ارث اجازه یافت مسیر معمول خود را طی کند:

The Mosque being thus constructed, the Prophet (Peace be upon him) next turned his attention to cementing the ties of mutual brotherhood amongst the Muslims of Madinah, Al-Ansar (the Helpers) and Al-Muhajirun (the Emigrants). It was indeed unique in the history of the world. A gathering of 90 men, half of whom Emigrants and the others Helpers assembled in the house of Anas bin Malik where the Prophet (Peace be upon him) gave the spirit of brotherhood his official blessing. When either of the two persons who had been paired as brothers, passed away, his property was inherited by his brother-in-faith. This practice continued till the following verse was revealed at the time of the battle of Badr, and the regular rule of inheritance was allowed to take its usual course:

«اما خویشاوندان نسبی، نسبت به یکدیگر در میراث سزاوارترند.» [۸:۷۵]

•“But kindred by blood are nearer to one another regarding inheritance.” [8:75].

«برادری دینی»، به تعبیر محمد الغزالی باز هم، «این بود که هر تمایزی از نژاد و خویشاوندی را تابع قرار دهد و از این حکم اسلامی پشتیبانی کند: هیچ‌کس بر دیگری برتری ندارد، مگر بر اساس تقوا و پرهیزگاری.»

“Brotherhood-in-faith” to quote Muhammad Al-Ghazali again, “was holding subordinate every distinction of race and kindred and supporting the Islamic precept: none is superior to the other except on the basis of piety and God-fearing.”.

پیامبر (صلی الله علیه وسلم) برای آن برادری، پیمانی معتبر قرار داد؛ این تنها سخنانی بیهوده نبود، بلکه عملی معتبر بود که به خون و مال مربوط می‌شد، و نه یک هوس گذرا یا یک سلام اتفاقی.

The Prophet (Peace be upon him) attached to that brotherhood a valid contract; it was not just meaningless words but rather a valid practice relating to blood and wealth rather than a passing whim taking the form of accidental greeting.

فضای برادری و همدلی، روحیه‌ی ایثار را عمیقاً در دل پیروان او جای داد و نتایج بسیار سالمی به بار آورد. برای نمونه، سعد بن ربیع، یکی از انصار، به برادر خود عبدالرحمن بن عوف گفت: «من ثروتمندترین مرد میان انصار هستم. خوشحالم که دارایی‌ام را با تو نصف‌ونصف تقسیم کنم. من دو همسر دارم، حاضرم یکی از آن‌ها را طلاق دهم و پس از پایان عدّه‌اش (مدت معینی که زن مطلّقه باید در خانه‌اش بماند و ازدواج نکند)، تو می‌توانی با او ازدواج کنی.» اما عبدالرحمن بن عوف حاضر نشد چیزی را بپذیرد؛ نه دارایی و نه خانه. پس برای برادرش دعا کرد و گفت: «لطفاً مرا به بازار راهنمایی کن تا با دست خودم ثروتی به دست آورم.» و او واقعاً موفق شد و به زودی با دسترنج خودش ازدواج کرد.

The atmosphere of brotherhood and fellow-feeling created a spirit of selflessness infused deeply in the hearts of his followers, and produced very healthy results. For example, Sa‘d bin Ar-Rabi‘, a Helper, said to his fellow brother ‘Abdur Rahman bin ‘Awf, “I am the richest man amongst the Helpers. I am glad to share my property half and half with you. I have two wives, I am ready to divorce one and after the expiry of her ‘Iddah, (the prescribed period for a woman divorcee to stay within her house unmarried) you may marry her.” But ‘Abdur Rahman bin ‘Awf was not prepared to accept anything: neither property nor home. So he blessed his brother and said: “Kindly direct me to the market so that I may make my fortune with my own hands.” And he did prosper and got married very shortly by his own labour.

انصار نسبت به برادران ایمانی خود بسیار بخشنده بودند. ابوهریره روایت کرده است که آنان روزی نزد پیامبر ﷺ آمدند و درخواست کردند که باغ‌های نخل‌شان به‌طور مساوی میان مسلمانان مدینه و برادرانشان از مکه تقسیم شود. اما پیامبر ﷺ از اینکه چنین بار سنگینی بر دوش آنان بگذارد، خودداری کرد. با این حال تصمیم گرفته شد که مهاجران با انصار در باغ‌ها کار کنند و محصول میان آنان به‌طور مساوی تقسیم شود.

The Helpers were extremely generous to their brethren-in-faith. Abu Hurairah reported that they once approached the Prophet (Peace be upon him) with the request that their orchards of palm trees should be distributed equally between the Muslims of Madinah and their brethren from Makkah. But the Prophet (Peace be upon him) was reluctant to put this heavy burden upon them. It was, however, decided that the Emigrants would work in the orchards alongwith the Helpers and the yield would be divided equally amongst them.

این نمونه‌ها مستقیماً به روحیهٔ فداکاری، ایثار و مهربانی انصار اشاره دارد، و همچنین به احساس قدردانی، سپاسگزاری و عزت نفسی که مهاجران برای خود ارج می‌نهادند. آنان تنها آن مقدار را می‌گرفتند که به تأمین معیشتی شایسته کمک کند. به‌طور خلاصه، این سیاست برادری متقابل چنان حکیمانه و به‌موقع بود که بسیاری از مشکلات لاینحل به شکلی شگفت‌انگیز و معقول حل شد.

Such examples point directly to the spirit of sacrifice, altruism and cordiality on the part of the Helpers, and also to the feeling of appreciation, gratitude and self-respect that the Emigrants held dear to their hearts. They took only what helped them eke a reasonable living. In short, this policy of mutual brotherhood was so wise and timely that many obstinate problems were resolved wonderfully and reasonably.

همان‌گونه که پیامبر ﷺ میان مؤمنان پیمان برادری برقرار کرد، به برقراری روابط دوستانه میان مسلمانان و قبایل غیرمسلمان عرب نیز اهتمام داشت. ایشان نوعی پیمان‌نامه برقرار کرد که هدف آن از میان بردن همه کینه‌ها و دشمنی‌های بین‌قبیله‌ای دوران جاهلیت بود. ایشان در تدوین این منشور چنان دقت می‌کرد که هیچ بخشی از آن باقی نماند که به سنت‌های پیش از اسلام راه دهد یا به محیط نوینی که می‌خواست پدید آورد آسیب برساند. در اینجا برخی از مفاد آن را بررسی می‌کنیم.

Just as the Prophet (Peace be upon him) had established a code of brotherhood amongst the believers, so too he was keen on establishing friendly relations between the Muslims and non-Muslim tribes of Arabia. He established a sort of treaty aiming at ruling out all pre-Islamic rancour and inter-tribal feuds. He was so meticulous not to leave any area in the charter that would allow pre-Islamic traditions to sneak in or violate the new environment he wanted to establish. Herein, we look over some of its provisions.

به نام الله، بخشنده‌ی مهربان.

• In the Name of Allâh, the Most Beneficent, the Most Merciful.

این نوشته‌ای است از محمد ﷺ، فرستادهٔ الله، درباره‌ی مهاجران و انصار و کسانی که از ایشان پیروی کردند و همراه آنان جهاد نمودند.

This is a document from Muhammad, the Messenger of Allâh, concerning Emigrants and Helpers and those who followed and strove with them.

آنان یک امت هستند که دیگر مردم را شامل نمی‌شود.

1. They are one nation to the exclusion of other people.

۲. مهاجرانِ قریش با یکدیگر متحد می‌شوند و در میان خود دیه (خون‌بها) می‌پردازند، و اسیران خود را با شیوه‌ای شایسته و آبرومندانه آزاد می‌کنند. هر قبیله‌ی از انصار با یکدیگر متحد می‌شود، همان‌گونه که در آغاز بودند، و هر بخشی از میان ایشان برای آزاد کردن اسیران خویشاوند خود، فدیه (باج) می‌پردازد.

2. The Emigrants of Quraish unite together and shall pay blood money among themselves, and shall ransom honourably their prisoners. Every tribe of the Helpers unite together, as they were at first, and every section among them will pay a ransom for acquitting its relative prisoners.

۳. مؤمنان نباید کسی را میان خود بی‌پناه رها کنند، با نپرداختن پول آزادی یا دیه‌اش به‌صورت عینی.

3. Believers shall not leave anyone destitute among them by not paying his redemption money or blood money in kind.

۴. هر کس که سرکش باشد یا بخواهد دشمنی و فتنه را میان مردم بپراکند، دست هر مسلمان پرهیزگاری علیه او خواهد بود، حتی اگر فرزند خودش باشد.

4. Whoever is rebellious or whoever seeks to spread enmity and sedition, the hand of every God-fearing Muslim shall be against him, even if he be his son.

پیامبر ﷺ همچنین این عادت را ترویج می‌کرد که از دیگران یاری نخواهند، مگر آنگاه که کاملاً درمانده باشند. او بسیار با یارانش درباره فضیلت‌ها، برتری‌ها و پاداش الهی‌ای سخن می‌گفت که در انجام عبادات و آیین‌های مقرر نهفته است. او همواره دلایل استوار و مستند را پیش می‌آورد تا آنان را از نظر جسمی و معنوی به وحیی که بر او نازل شده پیوند دهد. از این رو، آنان را از وظایف و مسئولیت‌های خویش در برابر پیامدهای دعوت اسلام آگاه می‌ساخت و در عین حال بر ضرورت فهم و تأمل تأکید می‌کرد. این شیوه او برای بالا بردن روحیه یاران و آکندن جان‌هایشان از ارزش‌ها و آرمان‌های والا بود، تا ایشان الگوهای فضیلتی شوند که نسل‌های بعد از آنان را رواست پیروی کنند.

The Prophet (Peace be upon him) used as well to promote that habit of abstention from asking the others for help unless one is totally helpless. He used to talk to his companions a lot about the merits, virtues and Divine reward implied in observing the prescribed worships and rituals. He would always bring forth corroborated proofs in order to link them physically and spiritually to the Revelation sent to him, hence he would apprise them of their duties and responsibilities in terms of the consequences of the Call of Islam, and at the same time emphasize the exigencies of comprehension and contemplation. That was his practice of maximizing their morale and imbuing them with the noble values and ideals so that they could become models of virtue to be copied by subsequent generations.

عبدالله بن مسعود (رضی الله عنه) یک بار گفت: اگر می‌خواهی از الگویی نیکو پیروی کنی، پس به سنت کسانی که از دنیا رفته‌اند تمسک جو، زیرا زندگان در معرض آن‌اند که به آسانی قربانی فتنه شوند (و ممکن است در ایمان دچار تزلزل گردند). گام‌های یاران محمد ﷺ را دنبال کن. آنان بهترین‌های این امت بودند، پارساترین، داناترین و کم‌تکلف‌ترین. الله ایشان را برگزید تا همراه پیامبر ﷺ باشند و دین او را برپا دارند. بنابراین ضروری است که فضل ایشان را بشناسی، راه درست‌شان را پیروی کنی و تا جایی که می‌توانی به آداب ایشان پایبند باشی و زندگی‌نامه‌شان را در خود جذب کنی. آنان همواره بر راه راست بودند. سپس فرستاده بزرگ الله ﷺ است که صفات اخلاقی آشکار، جنبه‌های کمال، استعدادها، فضیلت‌ها، اخلاق والا و کردارهای ستوده‌اش، او را شایسته آن می‌سازد که درونی‌ترین سلول‌های دل‌های ما را اشغال کند و محبوب‌ترین هدفی شود که نفس بدان مشتاق است. به ندرت سخنی بر زبان می‌آورد، مگر آنکه یارانش شتابان بدان می‌شتافتند تا آن را دریابند و در پرتو آن عمل کنند.

‘Abdullah bin Mas‘ud (May Allah be pleased with him) once said: If you are willing to follow a good example, then you can have a recourse in the tradition of the deceased, because the living are likely to fall an easy victim to oppression (so they might waver in faith). Follow the steps of Muhammad’s Companions. They were the best in this nation, the most pious, the most learned and the least pretentious. Allâh chose them to accompany the Prophet (Peace be upon him) and establish His religion. Therefore, it is imperative to get to know their grace, follow their righteous way and adhere as much as you can to their manners and assimilate their biography. They were always on the orthodox path. There is then the great Messenger of Allâh (Peace be upon him) whose moral visible attributes, aspects of perfection, talents, virtues, noble manners and praiseworthy deeds, entitle him to occupy the innermost cells of our hearts, and become the dearest target that the self yearns for. Hardly did he utter a word when his Companions would race to assimilate it and work in its light.