۱. یک لشکرکشی نظامی به فرماندهی عبدالرحمن بن عوف در شعبان سال ششم هجری به سوی سکونتگاه بنی کلب در دومۃ الجندل اعزام شد. پیش از حرکت، پیامبر ﷺ عبدالرحمن را فراخواند و دست خود را بر دست او نهاد، برای او از خداوند برکت خواست و به او فرمان داد که در جنگ با بزرگواری رفتار کند. همچنین به او گفت که اگر آن قوم از او اطاعت کنند، با دختر پادشاهشان ازدواج کند. عبدالرحمن سه روز میان آن مردم ماند، آنان را به اسلام دعوت کرد و آنان مثبت پاسخ دادند. سپس او با دختر پادشاه، تُماضِر بنت الأصبَغ، ازدواج کرد.

1. A military expedition led by ‘Abdur Rahman bin ‘Auf was despatched to the habitation of Bani Kalb in Doumat Al-Jandal in Sha‘ban 6 Hijri. Before setting out, the Prophet (Peace be upon him) summoned ‘Abdur Rahman, and placed his hand on the latter’s hand invoking Allâh’s blessings and giving him commandments to act magnanimously during the war. He told him to marry the king’s daughter if they obeyed him. ‘Abdur Rahman stayed among those people for three days, invited them to Islam and they responded positively. He then did marry the king’s daughter Tamadur bint Al-Asbagh.

در همان ماه و سال، علی بن ابی طالب در رأس دسته‌ای به سوی محل سکونت بنی سعد بن بکر، در مکانی به نام فدک اعزام شد. به پیامبر محمد ﷺ خبر رسیده بود که آنان برای حمایت از یهودیان صف‌آرایی کرده‌اند. رزمندگان مسلمان در روز حرکت می‌کردند و در شب کمین می‌نشستند. در راه، یک جاسوس دشمن را دستگیر کردند که اعتراف کرد برای حمایت از قبیله خیبر فرستاده شده تا در ازای خرمایشان به آنان کمک کند. علی و همراهانش به اردوگاه آنان یورش بردند، پانصد شتر و دو هزار بز را به اسارت گرفتند، اما بنی سعد با رئیس‌شان، وبر بن عُلیم، گریخته بودند.

2. In the same month and year, ‘Ali bin Abi Talib was despatched at the head of a platoon to the habitation of Bani Sa‘d bin Bakr in a place called Fadk. Prophet Muhammad (Peace be upon him) had been reported that those had rallied ranks to support the Jews. The Muslim fighters used to march in the day and lurk at night. On their way, they captured an enemy scout who admitted being sent to Khaibar tribe, to offer them support in return for their dates. ‘Ali and his companions raided their encampment, captured five hundred camels and two thousand goats, but Banu Sa‘d, with their chieftain Wabr bin ‘Aleem had fled away.

۳۔ ایک سریہ، جس کی قیادت ابوبکر الصدیق یا زید بن حارثہ کر رہے تھے، رمضان ۶ ہجری میں وادی القریٰ کی طرف روانہ کیا گیا، اس کے بعد کہ قبیلہ فزارہ نے نبی ﷺ کی جان لینے کی کوشش کی تھی۔ صبح کی نماز کے بعد دستے کو دشمن پر حملہ کرنے کا حکم دیا گیا۔ ان میں سے کچھ قتل کیے گئے اور کچھ قید کر لیے گئے۔ قیدیوں میں ام قرفہ اور اس کی خوبصورت بیٹی بھی تھیں، جنہیں مکہ بھیج دیا گیا تاکہ وہاں کے کچھ مسلمان قیدیوں کی رہائی کے بدلے دیا جا سکے۔ ام قرفہ کی نبی ﷺ کی جان لینے کی کوششیں خود اس پر الٹ پڑیں، اور اس کے جمع کیے ہوئے اور اپنی برائی کے منصوبے کو عملی جامہ پہنانے کے لیے سنبھالے ہوئے تیس سواروں کو سب کو قتل کر دیا گیا۔

3. An expedition led by Abu Bakr As-Siddiq or Zaid bin Haritha was despatched to Wadi Al-Qura in Ramadan 6 Hijri after Fazara sept had made an attempt at the Prophet’s life. Following the morning prayer, the detachment was given orders to raid the enemy. Some of them were killed and others captured. Amongst the captives, were Umm Qirfa and her beautiful daughter, who was sent to Makkah as a ransom for the release of some Muslim prisoners there. Umm Qirfa’s attempts at the Prophet’s life recoiled on her, and the thirty horsemen she had gathered and sustained to implement her evil scheme were all killed.

۴. انس بن مالک روایت کرد که گروهی از قبیله‌ی عُرَیْنَه نزد رسول خدا ﷺ آمدند و ادعای اسلام کردند. آنان در مدینه ماندند، اما آب و هوای آن را ناسازگار یافتند، پس به ایشان گفته شد که در چراگاه‌های نزدیک، خیمه بزنند. آنان چنین کردند و حالشان خوب شد. سپس به چوپان پیامبر ﷺ حمله کردند و او را کشتند، از اسلام برگشتند و شترها را بردند. این خبر به پیامبر ﷺ رسید و گروهی بیست نفره از مسلمانان را به سرکردگی کرز بن جابر الفهری در پی ایشان فرستاد. آنان را آوردند و به او تحویل دادند. ایشان دست و پای آنان را به سزای رفتارشان بریدند و چشمانشان را کور کردند، سپس آنان را بر زمین سنگلاخ انداختند تا جان دادند.

4. Anas bin Malik reported that some people belonging to tribe of ‘Uraina came to Allâh’s Messenger (Peace be upon him) and made pretensions to Islam. They stayed in Madinah but found its climate uncongenial, so they were asked to pitch their tents in the pastures nearby. They did so and were all right. They then fell on the Prophet’s shepherd and killed him, turned apostates from Islam and drove off the camels. This news reached the Prophet (Peace be upon him), who sent a group of twenty Muslims led by Karz bin Jabir Al-Fihri on their track. They were brought and handed over to him. He had their hands and feet cut off, their eyes gouged out in recompense for their behaviour, and then they were thrown on the stony ground until they died.

• محدثان و سیره‌نویسان همچنین گزارش داده‌اند که عمرو بن امیه الضمری و سلمة بن ابی سلمه برای کشتن ابوسفیان، رئیس قریش، اعزام شدند؛ همان ابوسفیانی که پیش‌تر یک عرب بادیه‌نشین را برای کشتن پیامبر ﷺ فرستاده بود. این مأموریت دو نفره با شکست روبه‌رو شد و جز سه مشرک که در راه کشته شدند، نتیجه‌ای دیگر نداشت. شایان توجه است که همه لشکرکشی‌های پیشین، نبردهای خونین واقعی نبودند، بلکه بیشتر درگیری‌های کوچک یا مانورهای تنبیهی نظامی بودند که برای بازداشتن برخی دشمنان هنوز رام‌نشده انجام می‌شد. تأمل عمیق در سیر تحولات جنگ نشان می‌دهد که روحیه دشمنان اسلام پیوسته فرو می‌ریخت؛ آنان دریافته بودند که دیگر توان بازداشتن دعوت اسلامی یا تضعیف نیروی پویای آن را ندارند. این وضع در پیمان صلح حدیبیه به اوج خود رسید، آنگاه که دو طرف متخاصم، مؤمنان و کافران، به توافق آتش‌بس تن دادند؛ توافقی که به‌روشنی بر قدرت روزافزون اسلام دلالت داشت و بی‌هیچ ابهامی، پایداری این دین آسمانی را در سراسر سرزمین عرب ثبت کرد.

• Biographers also reported ‘Amr bin Omaiya Ad-Damari and Salamah bin Abi Salamah to have been sent on an errand to kill Abu Sufyan, the chief of Quraish, who had already sent a bedouin to kill the Prophet (Peace be upon him). The two-men mission failed except for three polytheists killed on the way. It is noteworthy that all the foregone invasions did not imply real bitter fighting, they were rather skirmishes or punitive military manoeuvres carried out to deter some enemies still unsubdued. Deep meditation on the development of war circumstances reveal the continuous collapse of the morale among the enemies of Islam, who had come to understand that they were no longer in a position to contain the Islamic call or weaken its active drive. This state of affairs reached its climax in Al-Hudaibiyah Treaty when the two belligerent parties, believers and disbelievers, entered into a truce agreement that pointed markedly to the ever-growing power of Islam, and recorded unequivocally the perpetuity of this heavenly religion in pan-Arabia.

وقتی که شبهجزیرهٔ عربستان شاهد جریان چشمگیر و گستردهٔ به سود مسلمانان شد، پیشتازان فتح بزرگ و پیروزی دعوت اسلامی کمکم در افق جمعیتی نمایان شدند، و مؤمنان حقِ بیچونوچرای خود را برای عبادت در حرم مقدس بازیافتند.

When Arabia began to witness the large impressive sweep in favour of the Muslims, the forerunners of the great conquest and success of the Islamic Call started gradually to loom on the demographic horizon, and the true believers restored their undisputed right to observe worship in the sacred sanctuary.

در حدود سال ششم هجری بود که پیامبر ﷺ در خواب دید، در حالی که هنوز در مدینه بود، که با یارانش با امنیت وارد حرم مقدس مکه شده و مناسک عمره را انجام می‌دهد. سرهایشان تراشیده و موهایشان کوتاه می‌شد. به محض آنکه محتوای خوابش را به برخی از یارانش خبر داد، دل‌هایشان از شادی به جوش آمد، زیرا در آن تحقق آرزوی عمیقشان را یافتند که پس از شش سال دوری، در حج و مناسک مقدس آن شرکت کنند.

It was about the sixth year Hijri when the Prophet (Peace be upon him) saw in a dream, while he was still in Madinah, that he had entered the sacred sanctuary in Makkah in security with his followers, and was performing the ceremonies of ‘Umrah (lesser pilgrimage). Their heads were being shaved and hair cut off. As soon as he informed some of his Companions the contents of his dream, their hearts leapt up with joy since they found in it the actualization of their deep longing to take part in pilgrimage and its hallowed rites after an exile of six years.

پیامبر ﷺ لباس‌هایش را شست، سوار شتر خود شد و به سوی مکه حرکت کرد؛ در حالی که هزار و پانصد مسلمان، از جمله همسرش ام سلمه، همراه او بودند. برخی از اعراب بادیه‌نشین که ایمانشان سست بود، از همراهی باز ماندند و عذر آوردند. آنان جز شمشیرهای نیام‌شده هیچ سلاحی با خود نداشتند، زیرا قصد جنگیدن نداشتند. ابن ام مکتوم مأمور شد در غیبت پیامبر ﷺ امور مدینه را اداره کند. هنگامی که به مکه نزدیک شدند، در مکانی به نام ذی‌الحُلَيفَه، پیامبر ﷺ دستور داد قربانی‌ها را با قلاده بیارایند و همه مؤمنان لباس احرام پوشیدند. ایشان جاسوسی را فرستاد تا خبر دشمن را جستجو کند. آن مرد بازگشت و به پیامبر ﷺ خبر داد که گروه زیادی از بردگان و نیز لشکری بزرگ برای مقابله با ایشان گرد آمده‌اند و راه مکه کاملاً بسته است. پیامبر ﷺ با یارانش مشورت کرد. آنان بر این عقیده بودند که جز در صورتی که از انجام حج بازداشته شوند، با کسی نخواهند جنگید.

The Prophet (Peace be upon him) had his clothes washed, mounted his camel and marched out towards Makkah at the head of fifteen hundred Muslims including his wife Umm Salamah. Some desert bedouins whose Faith was lukewarm hung back and made excuses. They carried no weapons with them except sheathed swords because they had no intention of fighting. Ibn Umm Maktum was mandated to dispose the affairs of Madinah during the Prophet’s absence. As they approached Makkah, and in a place called Dhi Hulaifa, he ordered that the sacrificial animals be garlanded, and all believers donned Al-Ihrâm, the pilgrim’s garb. He despatched a reconnoiterer to hunt around for news of the enemy. The man came back to tell the Prophet (Peace be upon him) that a large number of slaves, as well as a huge army, were gathered to oppose him, and that the road to Makkah was completely blocked. The Prophet (Peace be upon him) consulted his Companions, who were of the opinion that they would fight none unless they were debarredfrom performing their pilgrimage.

در همین هنگام که پیمان نوشته می‌شد، ابوجندل، پسر سهیل، در صحنه ظاهر شد. او را با زنجیرهای سخت بسته بودند و از شدت گرسنگی و خستگی به این سو و آن سو می‌افتاد. پیامبر ﷺ و یارانش دلشان به حال او سوخت و کوشیدند تا او را آزاد کنند، اما سهیل سرسختانه پافشاری کرد و گفت: «برای نشان دادن وفاداری‌ات به پیمان، همین حالا فرصتی پیش آمده است.» پیامبر ﷺ فرمود: «اما هنوز پیمان امضا نشده بود که پسرت وارد اردوگاه شد.» سهیل با شنیدن این سخن، فریاد زد: «اما شرایط پیمان مورد توافق قرار گرفته است.» لحظه‌ای بسیار دشوار بود. از یک سو ابوجندل با صدای بلند می‌نالید: «ای مسلمانان! آیا مرا به مشرکان بازمی‌گردانید تا مرا از دینم منحرف کنند؟» و از سوی دیگر، وفای به عهد بر هر ملاحظه‌ای مقدم شمرده می‌شد. دل پیامبر ﷺ سرشار از همدردی بود، اما می‌خواست به هر قیمتی به قولش عمل کند. او ابوجندل را دلداری داد و فرمود: «صبر کن و خود را به اراده خداوند بسپار. خداوند برای تو و همراهان بی‌پناهت گشایش و راه نجات فراهم خواهد کرد. ما با آنان پیمان صلح بسته‌ایم و به نام خداوند عهد کرده‌ایم، بنابراین به هیچ وجه آماده شکستن آن نیستیم.» عمر بن خطاب نتوانست جلوی غم عمیق دلش را بگیرد. او برخاست و با سخنانی که نشان از نفرت عمیق و خشم شدید داشت، از ابوجندل خواست شمشیرش را بگیرد و سهیل را بکشد، اما پسر، پدرش را بخشید. با این حال، ابوجندل در سکوتی همراه با تسلیم، با زنجیرهایش برده شد.

It was during this time while the treaty was being written that Abu Jandal, Suhail’s son, appeared on the scene. He was brutally chained and was staggering with privation and fatigue. The Prophet (Peace be upon him) and his Companions were moved to pity and tried to secure his release but Suhail was adamant and said: “To signify that you are faithful to your contract, an opportunity has just arrived.” The Prophet (Peace be upon him) said: “But the treaty was not signed when your son entered the camp.” Upon this, he burst forth and said, “but the terms of the treaty were agreed upon.” It was indeed an anxious moment. On the one hand, Abu Jandal was lamenting at the top of his voice, “Am I to be returned to the polytheists that they might entice me from my religion, O Muslims!” but, on the other hand, the faithful engagement was also considered to be necessary, above all other considerations. The Prophet’s heart welled up with sympathy, but he wanted to honour his word at all costs. He consoled Abu Jandal and said, “Be patient, resign yourself to the Will of Allâh. Allâh is going to provide for you and your helpless companions relief and means of escape. We have concluded a treaty of peace with them and we have taken the pledge in the Name of Allâh. We are, therefore, under no circumstances prepared to break it.” ‘Umar bin Al-Khattab could not help giving vent to the deep-seated agony of his heart. He rose to his feet uttering words implying deep hatred and extreme indignation and requested Abu Jandal to take his sword and kill Suhail, but the son spared his father. However, in silent resignation was therefore, Abu Jandal borne away with his chains.

هنگامی که صلح‌نامه منعقد شد، پیامبر ﷺ به یارانش دستور داد قربانی‌های خود را ذبح کنند، اما آنان چنان اندوهگین بودند که توان این کار را نداشتند. پیامبر ﷺ سه بار در این باره دستور داد، اما پاسخی منفی شنید. او این رفتار یارانش را با همسرش ام‌سلمه در میان گذاشت. ام‌سلمه به او توصیه کرد که خودش پیش‌قدم شود، حیوان خود را ذبح کند و سرش را بتراشد. چون مسلمانان این را دیدند، با دلی شکسته شروع به ذبح حیوانات و تراشیدن سر خود کردند. آنان از شدت اندوه نزدیک بود یکدیگر را بکشند. پیامبر ﷺ سه بار برای کسانی که سرشان را تراشیدند دعا کرد و یک بار برای کسانی که موهایشان را کوتاه کردند. یک شتر به نیابت از هفت مرد و یک گاو به نیابت از همان تعداد نفر قربانی شد. پیامبر ﷺ شتری را قربانی کرد که زمانی متعلق به ابوجهل بود و مسلمانان در بدر آن را به غنیمت گرفته بودند، و این کار مشرکان را خشمگین کرد. در جریان غزوه حدیبیه، پیامبر ﷺ به کعب بن عجره، که در حال احرام عمره بود، اجازه داد به سبب بیماری سرش را بتراشد، به این شرط که کفاره آن را با قربانی کردن یک گوسفند، یا روزه سه روز، یا اطعام شش نیازمند بدهد. درباره این موضوع، آیه زیر نازل شد:

یکی از پی‌درپی آمدن رویدادها، حکمت ژرف و نتایج شکوهمند آن صلح‌نامه را تأیید کرد؛ صلح‌نامه‌ای که خداوند آن را «فتح مبین» نامید. چگونه ممکن بود جز این باشد، در حالی که قریش وجود مسلمانان مشروع را در صحنه زندگی سیاسی در عربستان به رسمیت شناخته و شروع به رفتار با مؤمنان بر پایه برابری کرده بود. قریش در پرتو مواد این پیمان، به طور غیرمستقیم از ادعای رهبری دینی خود دست کشیده و پذیرفته بود که دیگر به مردمی جز قریش علاقه‌ای ندارد و هرگونه دخالت در آینده دینی شبه‌جزیره عربستان را کنار گذاشته است. مسلمانان نه قصد داشتند اموال مردم را تصاحب کنند یا آنان را از طریق جنگ‌های خونین بکشند، و نه هرگز در تلاش خود برای تبلیغ اسلام به شیوه‌های اجباری می‌اندیشیدند؛ برعکس، هدف تنها آنان ایجاد فضایی از آزادی در زمینه عقیده یا دین بود.

A series of events confirmed the profound wisdom and splendid results of the peace treaty which Allâh called “a manifest victory”. How could it be otherwise when Quraish had recognized the legitimate Muslims’ existence on the scene of political life in Arabia, and began to deal with the believers on equal terms. Quraish in the light of the articles of the treaty, had indirectly relinquished its claim to religious leadership, and admitted that they were no longer interested in people other than Quraish, and washed their hands of any sort of intervention in the religious future of the Arabian Peninsula. The Muslims did not have in mind to seize people’s property or kill them through bloody wars, nor did they ever think of pursuing any coercive approaches in their endeavours to propagate Islam, on the contrary, their sole target was to provide an atmosphere of freedom as regards ideology or religion:

«پس جو چاہے ایمان لائے، اور جو چاہے انکار کرے۔» [18:29]

• “Then whosoever wills, let him believe, and whosoever wills, let him disbelieve.” [18:29].

از سوی دیگر، مسلمانان فرصت یافتند اسلام را در مناطقی که تا آن زمان کاوش نشده بود گسترش دهند. هنگامی که آتش‌بس برقرار شد، جنگ از میان رفت و مردم با یکدیگر دیدار و مشورت کردند؛ و هیچ‌کس درباره‌ی اسلام با خرد سخن نمی‌گفت مگر آنکه وارد آن می‌شد. در دو سال پس از انعقاد پیمان، دو برابر آنچه پیش‌تر وارد اسلام شده بودند، وارد آن شدند. این امر بدان گواهی می‌دهد که پیامبر ﷺ تنها با ۱۴۰۰ مرد به سوی حدیبیه بیرون رفت، اما وقتی دو سال بعد برای فتح مکه حرکت کرد، ۱۰۰۰۰ مرد همراه او بودند.

The Muslims, on the other hand, had the opportunity to spread Islam over areas not then explored. When there was armistice, war was abolished, and men met and consulted together, none talked about Islam intelligently without entering it; within the two years following the conclusion of the treaty double as many entered Islam as ever before. This is supported by the fact that the Prophet (Peace be upon him) went out to Al-Hudaibiyah with only 1,400 men, but when he set out to liberate Makkah, two years later, he had 10,000 men with him.