تأمل در غزوات، بعثات و دسته‌هایی که پیامبر ﷺ تشکیل داد و اعزام کرد، یقیناً به ما و به هر کسی تصویری راستین و روشن می‌دهد که پیامبر ﷺ بزرگ‌ترین فرمانده نظامی جهان، و در عین حال درست‌کردارترین، باهوش‌ترین و هوشیارترین آنان بود. او در این عرصه نابغه‌ای برتر نبود، بلکه از نظر نبوت و پیام آسمانی، سرور و بزرگ‌ترین همه پیامبران نیز بود. افزون بر این، همه نبردهایی که او انجام داد، از نظر رعایت شرایط سخت‌گیری، دلاوری و آرایش نیکو که با مقتضیات جنگ سازگار است، استاندارد بودند. هیچ‌یک از نبردهای او به سبب کمبود خرد یا هیچ خطای فنی دیگر در بسیج لشکر یا قرارگیری در موقعیت نادرست راهبردی شکست نخورد. شکست هیچ‌یک از نبردهای او نه از قضاوت نادرست درباره اشغال بهترین و مناسب‌ترین مواضع نبرد بود و نه از انتخاب نادرست فرماندهان جنگ، زیرا او خود را فرماندهی منحصربه‌فرد نشان داده بود که با هیچ‌یک از فرماندهانی که جهان ما شناخته و تجربه کرده متفاوت است. اما درباره رویدادهای احد و حنین، در حنین پیامد ضعف برخی عناصر نظامی بود و در احد، نافرمانی از دستورها. عدم پایبندی آنان به خرد و نقشه نبرد، در جریان آن دو یورش نقشی منفعل داشت. نبوغ او در این دو نبرد، آنگاه که مسلمانان شکست خوردند، آشکارا نمایان شد؛ زیرا او در برابر دشمن استوار ایستاد و با خرد برتر خود توانست هدف دشمن را خنثی کند، چنان‌که در احد چنین شد. همچنین توانست شکست مسلمانان در حنین را به پیروزی بدل سازد. با آنکه تحولات جدی و سنگین در عملیات نظامی معمولاً بدترین تأثیر را بر فرماندهان نظامی می‌گذارد و آنان را به گریختن برای نجات جانشان وا می‌دارد.
Meditation on the Prophet’s Ghazawat, missions, and the battalions he formed and dispatched, will certainly give us and everybody a true and clear impression that the Prophet (Peace be upon him) was the greatest military leader in the whole world as well as the most righteous, the most insightful and the most alert one. He was not a man of superior genius for this concern but he was also the Master and the greatest of all Messengers as far as Prophethood and Heavenly Message are concerned. Besides, all the battles that he had fought were standard in their application to the requirements of strictness, bravery, and good arrangements that fitted the terms and conditions of war. None of the battles he fought was lost as a consequence of shortage of wisdom or due to any other technical error in army mobilization or a location in a wrong strategical position. The loss of any of his battle was not due to misjudgement about occupying the best and the most appropriate sites of battles, nor was it due to a mischoice of leaders of the fight, for he had proved himself to be a peculiar sort of leader that differs from any of those leaders that our world had known and experienced. As regards Uhud and Hunain events, there were consequences of weakness in some military elements in Hunain; and disobedience to orders in Uhud. Their non-compliance with wisdom and the plan of the battle played a passive role in the course of those two invasions. His genius was clearly shown in these two battles when the Muslims were defeated; for he stoodfast facing the enemy and managed, by his super wisdom, to thwart the enemy’s aim as was the case in Uhud. Similarly he managed to change the Muslims’ defeat in Hunain into a victory. Nothwithstanding the fact that serious grave developments in military operations usually leave the worst impression on the military leaders and entice them to flee for their lives.
تا اینجا جنبه‌های صرفاً نظامیِ رهبریِ این غزوات را بحث کردیم. از سوی دیگر، پیامبرِ ﷺ از رهگذرِ همین غزوات توانست امنیت را برقرار کند، صلح را بنیان نهد، اختلاف‌ها را پراکنده سازد و با مبارزه‌ای بی‌امان میان اسلام و شرک، قدرت نظامیِ دشمنان را نابود کند. پیامبرِ ﷺ همچنین بینشی ژرف داشت و می‌توانست مؤمنان را از منافقان و توطئه‌گران تمیز دهد.
We have, so far, discussed the mere aspects of military leadership of the invasions. On the other hand, through these invasions he was able to impose security, institute peace, diffuse dissension and destroy the military might of the enemies through relentless struggle between Islam and paganism. The Prophet had also profound insight and could differentiate the faithful from the hypocrites and plotters.
بزرگ بود گروه فرماندهان نظامیای که در میدانهای نبرد شام و عراق، از نظر استراتژی جنگی و شیوه رهبری نبرد، بر ایرانیان و رومیان پیروز شدند و از آنان برتری یافتند. همان رهبرانی که جانشین محمد ﷺ شدند، توانستند دشمنان اسلام را از سرزمینها و کشورها، باغها و چشمهسارها، و مزارعشان بیرون برانند. آنان را از مسکن محترمشان و از نعمت و روزیای که داشتند و از آن بهرهمند بودند، دور کردند. آن فرماندهان مسلمان همه از یاران محمد ﷺ بودند. روح اسلام در دست پیامبر ﷺ در وجودشان دمیده شده بود.
Great was the group of military leaders who fought and excelled the Persians and the Byzantines in the battlefields of Ash-Sham and Iraq with respect to war strategy and leading the fight procedures. The very leaders, who succeeded Muhammad (Peace be upon him) , managed to drive off the enemies of Islam, from their lands and countries, their gardens and springs, and their farms. They drove them off their honourable residence and from the grace and provisions they owned and enjoyed. Those Muslim leaders were all Muhammad’s men. They were imbued with the spirit of Islam at the hand of the Prophet (Peace be upon him).
به واسطه این جنگ‌ها، پیامبر خدا ﷺ توانست مسکن فراهم کند، زمین تأمین نماید و فرصت‌های کاری را برای همه مسلمانان فراهم آورد. او حتی پیگیری بسیاری درباره مشکلات پناهندگانی انجام داد که در آن زمان خانه و دارایی نداشتند. ارتش را با سلاح، اسب و هزینه‌ها تجهیز کرد. او همه این‌ها را بدون اعمال کوچک‌ترین ذره‌ای ظلم محقق ساخت. پیامبر ﷺ معیارها و اهداف جنگ‌های دوران پیش از اسلام را دگرگون کرد. جنگ آن‌ها چیزی جز غارت، کشتار، چپاول، ستم و تجاوزگری نبود. آن جنگ‌ها بر به دست آوردن پیروزی، سرکوب ناتوانان و ویران کردن خانه‌ها و بناهای آنان متمرکز بود. برای ایشان، جنگ وسیله‌ای بود که با آن می‌توانستند به زنان تجاوز کنند یا آنان را برهنه سازند، با ناتوانان، نوزادان و کودکان خردسال بی‌رحمی کنند، کشتزارها و نسل‌ها را نابود سازند و فساد را در زمین گسترش دهند. جنگ‌های اسلامی با جنگ‌های دوران جاهلیت متفاوت است. «جنگ» در اسلام جهاد است؛ یعنی کوششی مقدس و والا در راه خدا برای استقرار جامعه‌ای مسلمان که می‌کوشد انسان را از ستم، بیدادگری و تجاوز رها سازد. جامعه‌ای است که هر کس، در هر جا و در هر زمان، باید به آن افتخار کند. اسلام اندیشه‌ها و سنت‌های دوران جاهلیت پیش از اسلام را واژگون کرد. آن سنت‌ها بر ناتوانان چنان سخت می‌گذشت که ناچار بودند از خدا بخواهند تا آنان را از آن محیط جاهلی رهایی بخشد و بگویند:
Thanks to these battles, the Messenger of Allâh (Peace be upon him) managed accommodation, secured land and provided chances of work for all Muslims. He, even, made a lot of inquiries about the refugee problems who (then) had no houses or fortunes. He equipped the army with weapons, horses and expenditures. He had all that realized without exercising a particle weight of injustice. The Prophet (Peace be upon him) has altered the standards and aims of pre-Islamic wars. Their war was no more than robbing, killing, plundering, tyranny and aggression-oriented wars. Those wars focused on winning victory, oppressing the weakling and demolishing their houses and constructions. For them, war was a means by which they can rape or unveil women, practise cruelty against the weakling, the babies and small children, spoil tillage and race, and spread corruption on the earth. Islamic wars are different from pre-Islamic wars. A “war” in Islam is a Jihad. That is to say it is a noble sacred fight in the way of Allâh for the verification of a Muslim society that seeks to free man from oppression, tyranny and aggression. It is a society that everyone everywhere and at all times should be proud of.Pre-Islamic thoughts and traditions of Al-Jahiliyah period have been turned upside down by Islam. These were so hard upon the weakling that they had to invoke Allâh to enable them to get away from that pre-Islamic environment by saying:
«رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا، وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا، وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا»۔ جنگ فساد، کشتار و غارت که پیش از این رواج داشت، اکنون به جهادی مقدس بدل شده است. یکی از بزرگ‌ترین اهداف جهاد، رهانیدن انسان از تجاوز، ستم و استبداد صاحبان قدرت است. در اسلام، صاحب قدرت تا زمانی که حق مستمندان را از او نگیرند، ناتوان است. جنگ در اسلام جهادی است برای پاکسازی سرزمین خدا از نیرنگ، خیانت، گناهان و تجاوز. این جنگی مقدس است که هدفش گسترش امنیت، آرامش، رحمت و مهربانی و همچنین رعایت حقوق و بزرگواری است. پیامبر خدا ﷺ قوانین سخت‌گیرانه و محترمانه‌ای درباره جنگ وضع کرده و به سربازان و فرماندهان خود دستور داده بود که به آن‌ها پایبند باشند. آنان به هیچ وجه و تحت هیچ شرایطی مجاز به نقض آن قوانین نبودند. درباره روایت سلیمان بن بریده، که گفت پدرش برایش نقل کرد: هرگاه پیامبر ﷺ فرمانده‌ای را بر لشکر یا گروهی از سپاه می‌گماشت، او را سفارش می‌کرد که در رفتار با همراهانش از خداوند بزرگ و توانا بترسد و با همه مسلمانان نیکی کند. سپس پیامبر ﷺ به او می‌فرمود:
• “Our Lord, rescue us from this town whose people are oppressors, and raise for us from You one who will protect, and raise for us from You one who will help.” The war of corruption, slaying and robbing that used to prevail has now turned into a sacred one, Al-Jihad. One of the greatest aims of Al-Jihad is to free man from the aggression, the oppression and the tyranny of men of power. A man of power, in Islam, is a weakling till after the right of the poor is taken from him. War, in Islam, is a Jihad for the purification of the land of Allâh from dece, treachery, sinful deeds and aggression. It is a sacred war that aims at spreading security, safety, mercy and compassion as well as observing the rights and magnanimity. The Messenger of Allâh (Peace be upon him) had issued honourable strict rules about war and bade his soldiers and leaders to comply with them. They were forbidden to break those rules under any circumstances. In reference to Sulaiman bin Buraidah’s version, who said that his father had told him that whenever the Messenger of Allâh (Peace be upon him) appointed a leader on an army or on a battalion, he used to recommend him to fear Allâh, the Great and All-Mighty, when dealing with those who were closest to him and to be good with all Muslims. Then the Prophet (Peace be upon him) would say to him:
«به نام الله و برای رضای او حمله کنید. با کسانی که به الله کفر ورزیده‌اند بجنگید. حمله کنید، اما از حد نگذرید و خیانت نورزید. هرگز جسد مرده‌ای را مثله نکنید و کودک شیرخواره‌ای را نکشید.»
•“Let your invasion be in the Name of Allâh and for His sake. Fight those who disbelieve in Allâh. Invade but do not exaggerate nor commit treachery. Never deform the corpse of a dead person or kill an infant child.”.
پیامبر خدا ﷺ مردم را به آسان‌گیری فرا می‌خواند، اما آنان را از سخت‌گیری بر دیگران و تنگ گرفتن بر ایشان بازمی‌داشت. ایشان می‌فرمود: «آسان بگیرید و سخت نگیرید، و مژده دهید و نفرت نپراکنید.» هرگاه شب‌هنگام به میدان نبرد می‌رسید، تا صبح به دشمن هجوم نمی‌آورد. ایشان به شدت از سوزاندن (یعنی شکنجه دادن) انسان‌ها با آتش، کشتن کودکان و زنان، و حتی زدن ایشان منع می‌کرد. همچنین دزدی و غارت را حرام شمرد و تا آنجا پیش رفت که فرمود: سودهایی که از راه چپاول به دست می‌آید، از گوشت مردار کمتر حرام نیست. تباه کردن کشتزارها و نسل‌ها و قطع درختان نیز ممنوع بود، مگر آنکه به شدت بدان نیاز افتد و جایگزینی برای آن وجود نداشته باشد.
The Messenger of Allâh (Peace be upon him) asked people to facilitate but he forbade them to bear down hard on others or constrain. “Pacify”, he said, “and do not disincline”. When it happened that he arrived at the battlefield by night, he would never invade the enemy till it was morning. He utterly forbade burning (i.e. torturing people) in fire, killing children and women or even beating them. He also forbade theft and robbery and proceeded so far as to say gains acquired through plundering are not less forbidden than the flesh of a corpse. Corruption of tillage and race and cutting down of trees were all forbidden unless they were badly needed and there was no other substitute:
«نباید فرد زخمی را بکشید، و نباید به دنبال فرد گریزان بدوید یا اسیر را بکشید.»
• “Do not kill a wounded person nor run after a fleeing one or kill a captive.”.
او حکم فرمود که فرستادگان را نمی‌توان کشت. همچنین بر عدم کشتن کسانی که پیمان بسته بودند تأکید کرد. حتی فرمود:
He decreed that envoys cannot be killed. He also stressed on not killing those who made covenants. He even said:
هر کس کسی را که در پناه عهد و پیمانی است بکشد، بوی بهشت را نخواهد بوئید، با آنکه بوی آن از فاصله چهل سال راه شنیده می‌شود.
•“He whoever kills one who is under pledge to a covenant shall not smell Paradise, though its smell could be experienced at a forty-year distance from it.”.
برخی دیگر از احکام والا وجود داشت که جنگ‌ها را از آلودگی‌های دورهٔ جاهلیت پاک کرد و آن‌ها را به جنگ‌های مقدس تبدیل نمود.
There were some other noble rules which purified wars from their Al-Jahiliyah (pre-Islamic) filthiness and turned them into sacred wars.