پس از پژوهشی که درباره زندگی دینی و سیاسی عربستان انجام دادیم، بجاست که به اختصار از شرایط اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی حاکم بر آن سخن بگوییم.

After the research we have made into the religious and political life of Arabia, it is appropriate to speak briefly about the social, economic and ethical conditions prevalent therein.

جامعهٔ عرب، مجموعهٔ اجتماعی متنوعی بود که از طبقات گوناگون و ناهمگون تشکیل می‌شد. جایگاه زن در میان اشراف به درجهٔ بالایی از احترام رسیده بود. زن از بخش قابل توجهی از اختیار و آزادی اراده برخوردار بود و تصمیمش، در بیشتر موارد، اجرا می‌شد. او چنان عزیز داشته می‌شد که در دفاع از ناموسش خون به آسانی ریخته می‌شد. در واقع، او کلید تعیین‌کنندهٔ جنگ خونین یا صلح دوستانه بود. با این همه امتیازات، نظام خانواده در عربستان کاملاً پدرسالارانه بود. قرارداد ازدواج به‌طور کامل در دست سرپرست قانونی زن بود و سخنان او دربارهٔ وضعیت زناشویی آن زن هرگز قابل پرسش نبود.

The Arabian Society presented a social medley, with different and heterogeneous social strata. The status of the woman among the nobility recorded an advanced degree of esteem. The woman enjoyed a considerable portion of free will, and her decision would most often be enforced. She was so highly cherished that blood would be easily shed in defence of her honour. In fact, she was the most decisive key to bloody fight or friendly peace. These privileges notwithstanding, the family system in Arabia was wholly patriarchal. The marriage contract rested completely in the hands of the woman’s legal guardian whose words with regard to her marital status could never be questioned.

از سوی دیگر، در میان طبقات اجتماعی دیگری، فحشا و بی‌بندوباری رواج داشت و آشکارا جریان داشت. ابوداوود از عایشه (رضی الله عنها) روایت کرده است که در جاهلیت عرب چهار نوع ازدواج وجود داشت: نوع اول شبیه روش ازدواج امروزی بود؛ بدین صورت که مردی دخترش را پس از توافق بر سر مهریه به ازدواج مردی دیگر درمی‌آورد. نوع دوم آن بود که شوهر، همسرش را پس از پایان دوران عادت ماهانه نزد مردی دیگر می‌فرستاد تا از او باردار شود. پس از بارداری، اگر شوهر می‌خواست، با او همبستری می‌کرد. نوع سوم آن بود که گروهی کمتر از ده مرد با زنی همبستر می‌شدند. اگر آن زن باردار می‌شد و فرزندی به دنیا می‌آورد، آن مردان را فرا می‌خواند و هیچ‌کس نمی‌توانست از آمدن سر باز زند. آنان نزد او در خانه‌اش گرد می‌آمدند. زن می‌گفت: «شما کار خود را می‌دانید. من فرزندی زاییده‌ام و این فرزند توست» و به یکی از آنان اشاره می‌کرد. آن مرد باید می‌پذیرفت. نوع چهارم آن بود که مردان بسیاری با زن معینی (یک فاحشه) همبستر می‌شدند. او از هیچ‌کس جلوگیری نمی‌کرد. چنین زنانی بر در خانه‌هایشان پرچمی مخصوص نصب می‌کردند تا هرکس که بخواهد به درون بیاید. اگر این فاحشه باردار می‌شد و فرزندی می‌زایید، آن مردان را گرد می‌آورد و یک قیافه‌شناس (قائف) تعیین می‌کرد که فرزند از آن کیست. پدری که برایش تعیین می‌شد، کودک را می‌گرفت و او را فرزند خود اعلام می‌کرد. هنگامی که پیامبر محمد ﷺ اسلام را در عربستان اعلام کرد، همه این شکل‌های روابط جنسی را لغو کرد، جز ازدواج اسلامی کنونی. زنان همواره در جنگ‌ها همراه مردان بودند. پیروزمندان آزادانه با چنین زنانی همبستر می‌شدند، اما فرزندانی که بدین شیوه به دنیا می‌آمدند، تا پایان عمر به ننگ گرفتار بودند. اعراب پیش از اسلام شمار همسران محدودی نداشتند. آنان می‌توانستند دو خواهر را همزمان به ازدواج خود درآورند، و حتی همسران پدرانشان را، اگر طلاق داده شده یا بیوه شده بودند. طلاق تا حد بسیار زیادی در اختیار شوهر بود.

On the other hand, there were other social strata where prostitution and indecency were rampant and in full operation. Abu Da’ûd, on the authority of ‘Aishah(May Allah be pleased with her) reported four kinds of marriage in pre-Islamic Arabia: The first was similar to present-day marriage procedures, in which case a man gives his daughter in marriage to another man after a dowry has been agreed on. In the second, the husband would send his wife – after the menstruation period – to cohabit with another man in order to conceive. After conception her husband would, if he desired, have a sexual intercourse with her. A third kind was that a group of less than ten men would have sexual intercourse with a woman. If she conceived and gave birth to a child, she would send for these men, and nobody could abstain. They would come together to her house. She would say: ‘You know what you have done. I have given birth to a child and it is your child’ (pointing to one of them). The man meant would have to accept. The fourth kind was that a lot of men would have sexual intercourse with a certain woman (a whore). She would not prevent anybody. Such women used to put a certain flag at their gates to invite in anyone who liked. If this whore got pregnant and gave birth to a child, she would collect those men, and a seeress would tell whose child it was. The appointed father would take the child and declare him/her his own. When Prophet Muhammad (Peace be upon him) declared Islam in Arabia, he cancelled all these forms of sexual contacts except that of present Islamic marriage Women always accompanied men in their wars. The winners would freely have sexual intercourse with such women, but disgrace would follow the children conceived in this way all their lives. Pre-Islam Arabs had no limited number of wives. They could marry two sisters at the same time, or even the wives of their fathers if divorced or widowed. Divorce was to a very great extent in the power of the husband.

فحشای زنا تقریباً در میان همهٔ طبقات اجتماعی رواج داشت، جز چند مرد و زن که عزت نفسشان مانع از ارتکاب چنین عملی میشد. زنان آزاد در شرایطی بسیار بهتر از کنیزان بودند که بزرگترین مصیبت را تشکیل میدادند. به نظر میرسید که اکثریت بزرگ اعراب پیش از اسلام از ارتکاب این فحشا احساس شرم نمیکردند. ابوداوود روایت کرده است: مردی در برابر پیامبر محمد ﷺ برخاست و گفت: «ای پیامبر خدا! این پسر، پسر من است. در دوران جاهلیت با مادرش همبستر شدم.» پیامبر ﷺ فرمود:

The obscenity of adultery prevailed almost among all social classes except few men and women whose self-dignity prevented them from committing such an act. Free women were in much better conditions than the female slaves who constituted the greatest calamity. It seemed that the greatest majority of pre-Islam Arabs did not feel ashamed of committing this obscenity. Abu Da’ûd reported: A man stood up in front of Prophet Muhammad (Peace be upon him) and said: “O Prophet of Allâh! that boy is my son. I had sexual intercourse with his mother in the pre-Islamic period.” The Prophet (Peace be upon him) said:

«هیچ ادعایی در اسلام برای امور پیش از اسلام وجود ندارد. فرزند به کسی نسبت داده می‌شود که بستر او بوده که فرزند در آن به دنیا آمده، و سنگسار سهم زناکار است.» ﷺ

• “No claim in Islam for pre-Islamic affairs. The child is to be attributed to the one on whose bed it was born, and stoning is the lot of a fornicator.”.

با توجه به رابطه‌ی عرب پیش از اسلام با فرزندانش، می‌بینیم که زندگی در عربستان متناقض بود و تصویری تیره از تضادها ارائه می‌داد. در حالی که برخی از اعراب فرزندان را عزیز می‌داشتند و به شدت دوست‌شان می‌داشتند، برخی دیگر دختران خود را زنده به گور می‌کردند، زیرا ترس خیالی از فقر و ننگ بر آنان سنگینی می‌کرد. با این حال، نمی‌توان رواج قطعی و بی‌بازگشت کشتن نوزادان را پذیرفت، زیرا عرب‌ها به شدت به فرزندان پسر نیاز داشتند تا خود را در برابر دشمنانشان حفظ کنند.

With respect to the pre-Islam Arab’s relation with his offspring, we see that life in Arabia was paradoxical and presented a gloomy picture of contrasts. Whilst some Arabs held children dear to their hearts and cherished them greatly, others buried their female children alive because an illusory fear of poverty and shame weighed heavily on them. The practice of infanticide cannot, however, be seen as irrevocably rampant because of their dire need for male children to guard themselves against their enemies.

یکی دیگر از جنبه‌های زندگی عرب‌ها که شایستهٔ یادآوری است، دلبستگی عمیق و احساسی بدوی به قبیلهٔ خویش است. خانواده، یا شاید غرور قبیله‌ای، یکی از نیرومندترین شورهای او بود. آموزهٔ وحدت خون، به‌عنوان اصلی که عرب‌ها را به یک وحدت اجتماعی پیوند می‌داد، بر پایهٔ غرور قبیله‌ای شکل گرفت و پشتیبانی می‌شد. شعار بی‌چون‌وچرای آنان این بود: «انصرأخاك ظالما أو مظلوما» — یاری کن برادرت را، چه ستمگر باشد و چه ستم‌دیده، به معنای تحت‌اللفظی آن؛ و اصلاحی را که اسلام در آن آورده و می‌گوید یاری برادرِ ستمگر به بازداشتن او از تجاوز است، نادیده می‌گرفتند.

Another aspect of the Arabs’ life which deserves mention is the bedouin’s deep-seated emotional attachment to his clan. Family, or perhaps tribal-pride, was one of the strongest passions with him. The doctrine of unity of blood as the principle that bound the Arabs into a social unity was formed andsupported by tribal-pride. Their undisputed motto was: “انصرأخاك ظالما أو مظلوما — Support your brother whether he is an oppressor or oppressed” in its literal meaning; they disregarded the Islamic amendment which states that supporting an oppressor brother implies deterring him from transgression.

حرص بر ریاست و حسِ شدید رقابت، با وجود نسب مشترک از یک جد، اغلب به جنگ‌های قبیله‌ای خونین می‌انجامید. در این زمینه، درگیری‌های خونین ممتد اوس و خزرج، عبس و ذبیان، بکر و تغلب و دیگران نمونه‌های بارزی هستند.

Avarice for leadership, and keen sense of emulation often resulted in bitter tribal warfare despite descendency from one common ancestor. In this regard, the continued bloody conflicts of Aws and Khazraj, ‘Abs and Dhubyan, Bakr and Taghlib, etc. are striking examples.

روابط میان قبایل به سبب جنگ‌های پیوسته و فرسایشی میان آن‌ها، شکننده و ضعیف بود۔ با این حال، اعتقاد عمیق به خرافات مذهبی و برخی آداب که مورد تقدیس بودند، شتاب‌زدگی آن‌ها را در فرونشاندن تشنگی خونخواهی مهار می‌کرد۔ در موارد دیگر، انگیزه‌ها و احترام به هم‌پیمانی، وفاداری و وابستگی وجود داشت که می‌توانست به‌خوبی روحیه‌ی تفاهم را پدید آورد و زمینه‌های بی‌اساس اختلاف را از میان بردارد۔ رسمی کهن و محترم، مبنی بر به تعلیق درآوردن خصومت‌ها در ماه‌های حرام (محرم، رجب، ذوالقعده و ذوالحجه)، به‌نفع آن‌ها عمل می‌کرد و فرصتی فراهم می‌آورد تا امرار معاش کنند و در صلح با یکدیگر همزیستی داشته باشند۔

Inter-tribal relationships were fragile and weak due to continual inter-tribal wars of attrition. Deep devotion to religious superstitions and some customs held in veneration, however, used to curb their impetuous tendency to quench their thirst for blood. In other cases, there were the motives of, and respect for, alliance, loyalty and dependency which could successfully bring about a spirit of rapport, and abort groundless bases of dispute. A time-honoured custom of suspending hostilities during the prohibited months (Muharram, Rajab, Dhul-Qa‘dah, and Dhul-Hijjah) functioned favourably and provided an opportunity for them to earn their living and coexist in peace.

وضعیت اقتصادی با فضای اجتماعی هم‌راستا بود. شیوه‌های زندگی عرب در جزیرةالعرب این پدیده را به‌روشنی نشان می‌دهد. تجارت رایج‌ترین وسیله برای تأمین نیازهای زندگی بود. سفرهای تجاری جز با تأمین امنیت راه‌های کاروان‌رو و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز میان قبایل امکان‌پذیر نبود؛ و این دو ضرورت حیاتی، متأسفانه در جزیرةالعرب جز در ماه‌های حرام که عرب‌ها در آن‌ها مجالس عکاظ، ذوالمجاز، مجنّه و دیگر بازارها را برپا می‌کردند، وجود نداشت.

The economic situation ran in line with the social atmosphere. The Arabian ways of living would illustrate this phenomenon quite clearly. Trade was the most common means of providing their needs of life. The trade journeys could not be fulfilled unless security of caravan routes and inter-tribal peaceful co-existence were provided – two imperative exigencies unfortunately lacking in Arabia except during the prohibited months within which the Arabs held their assemblies of ‘Ukaz, Dhil-Majaz, Mijannah and others.

صنعت و حرفه برای روحیه عربی بیگانه بود. بیشتر صنایع بافندگی و دباغی موجود در عربستان به دست مردمانی انجام می‌شد که از یمن، حیره و مرزهای شام می‌آمدند. در داخل عربستان نوعی کشاورزی و دامداری وجود داشت. تقریباً همه زنان عرب به ریسندگی نخ مشغول بودند، اما حتی این کار نیز پیوسته در معرض تهدید جنگ‌ها قرار داشت. به طور کلی، از نظر اقتصادی، فقر، گرسنگی و پوشش ناکافی ویژگی‌های غالب عربستان بود.

Industry was alien to the Arabian psychology. Most of available industries of knitting and tannage in Arabia were done by people coming from Yemen, Heerah and the borders of Syria. Inside Arabia there was some sort of farming and stock-breeding. Almost all the Arabian women worked in yarn spinning but even this practice was continually threatened by wars. On the whole, poverty, hunger and insufficient clothing were the prevailing features in Arabia, economically.

نمی‌توان انکار کرد که اعراب پیش از اسلام بار بزرگی از بدی‌ها را با خود داشتند. مسلّم است که رذایل و بدی‌هایی که عقل کاملاً آن‌ها را رد می‌کند، در میان اعراب پیش از اسلام رواج داشت، اما این امر هرگز نمی‌توانست وجود فضایل بسیار ستودنی و شگفت‌آور را پنهان کند؛ که از جمله آن‌ها می‌توان موارد زیر را برشمرد:

We cannot deny that the pre-Islam Arabs had such a large bulk of evils. Admittedly, vices and evils, utterly rejected by reason, were rampant amongst the pre-Islam Arabs, but this could never screen off the surprise-provoking existence of highly praiseworthy virtues, of which we could adduce the following:

۱. مهمان‌نوازی: آن‌ها با یکدیگر در مهمان‌نوازی رقابت می‌کردند و در این کار به خود بسیار می‌بالیدند. تقریباً نیمی از میراث شعری‌شان به فضیلت‌ها و بزرگواری‌هایی اختصاص داشت که با پذیرایی از مهمان همراه بود. آنان تا حد افراط بخشنده و مهمان‌نواز بودند. خوراک خود را به میهمانی سرد یا گرسنه می‌بخشیدند. برای جلوگیری از خونریزی، از پرداخت دیه‌های سنگین و تحمل بارهای مربوط به آن دریغ نمی‌کردند و در نتیجه شایسته ستایش و مدح می‌شدند.

1. Hospitality: They used to emulate one another at hospitality and take utmost pride in it. Almost half of their poetry heritage was dedicated to the merits and nobility attached to entertaining one’s guest. They were generous and hospitable on the point of fault. They would sacrifice their private sustenance to a cold or hungry guest. They would not hesitate to incur heavy blood-money and relevant burdens just to stop blood-shed, and consequently merit praise and eulogy.

در چارچوب مهمان‌نوازی، عادت مشترک نوشیدن شراب میان ایشان پدید آمد که شراب را راهی منشعب از سخاوت و نشان دادن مهمان‌نوازی می‌دانستند. نوشیدن شراب برای عرب‌های دوران پیش از اسلام سرچشمه‌ای واقعی از افتخار بود. شاعران بزرگ آن دوره هرگز فراموش نمی‌کردند که در قصاید آویختنی‌شان زیباترین ابیاتی را بیاورند که مملو از فخرفروشی و ستایش مجلس‌های باده‌نوشی باشد. حتی واژه «عِنَب» (انگور) در زبان عربی از نظر تلفظ و املا با «عَنَب» به معنای سخاوت یکسان است. قمار نیز یکی دیگر از رسوم ایشان بود که به سخاوت پیوند نزدیک داشت، زیرا درآمد حاصل از آن همواره صرف صدقه می‌شد. حتی قرآن کریم منافع حاصل از نوشیدن شراب و قمار را کم‌اهمیت نمی‌شمارد، بلکه می‌فرماید: {…}

2. In the context of hospitality, there springs up their common habits of drinking wine which was regarded as a channel branching out of generosity and showing hospitality. Wine drinking was a genuine source of pride for the Arabs of the pre-Islamic period. The great poets of that era never forgot to include their suspending odes the most ornate lines pregnant with boasting and praise of drinking orgies. Even the word ‘grapes’ in Arabic is identical to generosity in both pronunciation and spelling. Gambling was also another practice of theirs closely associated with generosity since the proceeds would always go to charity. Even the Noble Qur’ân does not play down the benefits that derive from wine drinking and gambling, but also says,.