طبیعی است که انسانهای عاقل و نرمخو عمیقاً درباره عواملی بیندیشند که آن پایداری و استقامت شگفتانگیز مسلمانان نخستین را الهام میبخشید. طبیعی است که بپرسیم این مردم چگونه توانستند شکنجههای توصیفناپذیر را تحمل کنند و در برابر عذابهای ستمگرانه پایدار بمانند. در پاسخ به این پرسشها، صلاح میدانیم فقط به آن انگیزههای زیربنایی اشاره کنیم: ۱. ایمان خللناپذیر به الله. نخستین و مهمترین عامل، بیشک ایمان خللناپذیر به الله تنها است، همراه با درک شگفتانگیز از صفات او. کسی که این ایمان را از عمق قلب باور دارد، آن دشواریهای پیشبینیشده را ناچیز میشمارد و هیچ گاه نمیتواند آنها را با شیرینی ایمان مقایسه کند:

It is natural for sensible and mild-tempered people to meditate deeply on the factors that inspired those early Muslims that miraculous constancy and perseverance. It is normal to wonder how those people managed to tolerate unspeakable persecutions, and stand fast in the face of tyrannical tortures. With respect to these questions, we deem it wise just to touch on those underlying reasons: 1. Unshakable Belief in Allâh. The first and foremost factor is no doubt, unshakable Belief in Allâh Alone coupled with a wonderful degree of perception of His Attributes. A man with this Belief deeply averred in his heart will look at those foreseen difficulties as triflings and can under no circumstance compare with the sweetness of Belief:

«امّا کف، پس بر کناره‌ها مانند کفی به دور افکنده می‌شود، و امّا آنچه برای مردم سودمند است، در زمین باقی می‌ماند.» [۱۳:۱۷]

• “Then, as for the foam, it passes away as scum upon the banks, while that which is for the good of mankind remains in the earth.” [13:17].

دیگر عوامل فرعی که از آن باور منشعب می‌شوند و به تقویت آن و ترویج دوستی پایدار یاری می‌رسانند عبارت‌اند از:

Other sub-factors that branch out from that Belief and assist in strengthening it and promoting long amity are:

۲. رهبری محبوبِ دل‌ها. محمد ﷺ، رهبرِ بزرگِ جامعهٔ مسلمانان و بشریتِ عموماً، در کمالِ اخلاق و صفاتِ والایش الگویی برجسته بود؛ هیچ‌کس در بزرگواری، راستگویی، امانت‌داری و پرهیزگاری به پای او نمی‌رسید؛ این ویژگی‌ها حتی از سوی دشمنانش بی‌هیچ اختلاف و بی‌چون‌وچرا پذیرفته شده بود. خودِ ابوجهل، دشمنِ بزرگِ اسلام، بارها می‌گفت: «ای محمد ﷺ، ما تو را تکذیب نمی‌کنیم، بلکه آنچه را که تو برای ما آورده‌ای (اسلام) انکار می‌کنیم.» روایت شده که سه نفر از قریش، هر یک جداگانه و پنهانی، به برخی آیات قرآن کریم گوش فرا دادند. بعدها این راز آشکار شد و یکی از آنان از ابوجهل (یکی از آن سه نفر) پرسید که درباره آنچه از محمد ﷺ شنیده چه می‌اندیشد. او پاسخ داد: ما با بنی عبدمناف بر سرِ افتخارِ رهبری و سخاوت رقابت می‌کردیم و امتیازهای برابر داشتیم. سپس آنان به خود بالیدند و گفتند که پیامبری از میان ما برخاسته که وحی از آسمان بر او نازل می‌شود. به خدا سوگند که ما هرگز به او ایمان نخواهیم آورد.

2. Wholeheartedly-loved leadership. Muhammad (Peace be upon him) the great leader of the Muslim community, and mankind at large, was an exemplary man in his perfect manners and noble attributes; no one could measure up to his endowments of nobility, honesty, trustworthiness and abstinence; unanimously and uncontestedly acknowledged even by his enemies. Abu Jahl himself, the great enemy of Islam, used repeatedly to say: “O Muhammad (Peace be upon him), we are in no position to belie you, we rather disbelieve what you have brought us (Islam).” It is narrated that three people of Quraish each separately and secretly listened to some verses of the Noble Qur’ân. Later, this secret was uncovered and one of them asked Abu Jahl (one of the three) what he thought of what he heard from Muhammad (Peace be upon him). He answered: We contested the honour of leadership and generosity with Banu ‘Abd Munaf and shared equal privileges competitively. They then began to boast saying that a Prophet rose among them whom Revelation came down upon from heavens. I swear we will never believe in him.

پس الله فرمود: «… این تو را تکذیب نمی‌کنند، بلکه آیات الله را است که ظالمان انکار می‌کنند.» [۶:۳۳]

• So Allâh said: “… It is not you that they deny, but it is the Verses (the Qur’ân) of Allâh that the Zâlimûn (polytheists and wrong-doers) deny.” [6:33].

روزی، کافران قریش سه بار یک سخن تمسخرآمیز به او نسبت دادند. او سکوت کرد، اما برای سومین بار گفت: «ای قریش! کشتار برای شما در انتظار است.» آنان غافلگیر شدند و ترس پنهانی چنان دلهایشان را فراگرفت که خصمانه‌ترین آنان کوشید با بهترین دوستانه‌ترین سخنانی که از عهده‌اش برمی‌آمد، توهینِ خود را جبران کند. هنگامی که در حال سجده نماز بود، روده‌های شتری را بر او انداختند؛ او بر آنان نفرین فرستاد و بی‌درنگ در اضطرابی وصف‌ناپذیر گرفتار شدند و تقریباً یقین داشتند که نابود خواهند شد. ابی بن خلف همواره تهدید می‌کرد که محمد ﷺ را خواهد کشت. روزی پیامبر ﷺ پاسخ داد که به خواست خدا او را خواهد کشت. هنگامی که ابی در روز احد خراشی بر گردنش خورد، در حالی که دچار وحشت بود، سخن پیامبر ﷺ را به یاد آورد و گفت: «یقین دارم که اگر حتی بر من تف کند، می‌تواند مرا بکشد.» سعد بن معاذ در مکه به امیه بن خلف گفت: «روزی شنیدم که پیامبر خدا ﷺ می‌فرمود که مسلمانان حتماً تو را خواهند کشت.» امیه سخت هراسان شد و سوگند خورد که هرگز از مکه بیرون نخواهد رفت. حتی هنگامی که ابوجهل او را ناگزیر کرد که در روز بدر همراه آنان برای جنگ با پیامبر ﷺ حرکت کند، بهترین و تندروترین شترهای مکه را خرید تا فرار او را شتاب بخشند. حتی همسرش او را از بیرون رفتن برحذر داشت و سخن سعد را به یادش آورد، اما پاسخش این بود: «به خدا سوگند، قصد ندارم با قریش بیرون بروم؛ پس از مسافتی کوتاه از آنان جدا خواهم شد.»

One day, the disbelievers of Quraish leveled to him a cynical remark three times. He remained silent but for the third one he remarked, “O Quraish! Slaughter is in store for you.” They were taken aback and ulterior fear filled their hearts to such an extent that the most hostile among them began to make up for their insult by the best friendly terms they could afford. When they slung the entrails of a camel on him while prostrating himself in prayer, he invoked Allâh’s wrath on them, and they immediately were caught in an inexpressible state of worry and were almost convinced that they would be destroyed. Ubai bin Khalaf used always to threaten he would kill Muhammad (Peace be upon him). One day the Prophet (Peace be upon him) retorted that he would kill him by Allâh’s Will. When Ubai received a scratch in his neck, on the day of Uhud, he, under the sense of horror, remembered the Prophet’s words and remarked, “I am convinced he would be able to kill me even if he spat on me. ” Sa‘d bin Mu‘adh said to Omaiyah bin Khalaf in Makkah, “I heard the Messenger of Allâh (Peace be upon him) one day say that the Muslims would surely kill you.” Omaiyah was extremely panicked and swore he would never step out of Makkah. Even when Abu Jahl obliged him to march with them to fight the Prophet (Peace be upon him) on the day of Badr, he bought the best and swift camels in Makkah in order that they hasten his escape. Even his wife warned him against going out reminding him of Sa‘d’s words, his reply was “By Allâh, I have no intention of going out with Quraish, I will disengage from them after a short distance.".

آن احساس روشنِ وحشت و ترسی بود که دشمنانش، هرجا که بودند، همواره دامنگیرشان بود۔ اما دوستان و یارانش، برعکس، او را عزیزترین کس نزد خود می‌دانستند و او در ژرفترین سلول‌های قلبشان جای داشت۔ آنان همیشه آماده بودند از او دفاع کنند و سلامتی‌اش را حتی به قیمت جانشان تأمین نمایند۔ روزی، ابوبکر بن ابی قحافه به‌شدت توسط عتبة بن ربیعه، مشرکی سخت‌دل، مورد ضرب و شتم قرار گرفت۔ تمام بدنش تقریباً خونین شده بود و بر لب مرگ افتاده بود؛ با این حال، وقتی قومش او را به خانه بازگرداندند، در حالی که از این مصیبت به‌شدت خشمگین بودند، او سوگند خورد که تا وقتی به او نگویند حال همراه گرامی‌اش، محمد ﷺ، چگونه است، هیچ چیزی نخواهد خورد و نخواهد نوشید۔ این همان روح ایثار و فداکاری بود که رفتار آن یاران نخستین را مشخص می‌کرد۔

That was the clear sense of horror and terror haunting his enemies wherever they were. His friends and companions, on the other hand, held him dearest to them, and he occupied the innermost cells of their hearts. They were always ready to defend him and secure his well-being even at the risk of their lives. One day, Abu Bakr bin Abi Quhafa was severely beaten by ‘Utbah bin Rabi‘a, a terrible polytheist. His whole body was almost bleeding and he was on the verge of death, yet when his people took him back home extremely indignant at his misfortune, he swore he would never eat or drink anything until they had told him about the well-being of his noble Companion, Muhammad (Peace be upon him). That was the spirit of selflessness and sacrifice that characterized the behaviour of those early Companions.

۳. احساس مسئولیت. صحابهٔ نخستین کاملاً آگاه بودند که چه مسئولیت سنگینی از ایشان انتظار می‌رود. آنان همچنین باور داشتند که این تکالیف گریزناپذیرند، هرچند به سبب ترس از پیامدهای گسترده و تأثیر هولناکی که بشریت در صورت شانه خالی کردن از وظایفشان متحمل می‌شد، مورد آزار و شکنجه قرار می‌گرفتند.

3. The sense of responsibility. The early Companions were fully aware of the daunting responsibility they were expected to shoulder. They were also convinced that those charges were inescapable even though they were being persecuted for fear of the far-reaching ramifications, and the horrible impact that humanity would suffer in case they shirked their obligations.

۴. ایمانِ راسخ به حقیقتِ آخرت. این، سنگِ بنای احساسِ مسئولیتشان بود که آن را تقویت میکرد. از نورِ دینشان، یقینی عمیق در دلهایشان استوار شده بود که روزی باید در روزِ قیامت برخیزند و از همهٔ اعمالِ دنیوی، کوچک یا بزرگ، حساب پس دهند. آنان یقین داشتند که سرنوشتشان در جهانِ دیگر کاملاً به کردارشان در این زندگیِ موقتِ زمینی بستگی دارد؛ یا به باغِ جاودان (بهشت) یا به عذابِ همیشگیِ دوزخ. تمامِ زندگیشان میان امیدِ به رحمتِ الله و ترسِ از عقوبتِ اوی تقسیم شده بود.

4. Unwavering Belief in the truth of the Hereafter. This was the corner-stone that strengthened their sense of responsibility. There was a deep certainty established through the light of their religion that one day they would have to rise on the Day of Resurrection and account for all worldly deeds, small or big. They were sure that their future in the other world would depend wholly on their acts in their provisional life on earth, either to everlasting Garden (Paradise) or perpetual chastisement in Hell. Their whole life was divided between hope for Allâh’s mercy and fear of His punishment.

• «… و آنان که آنچه می‌دهند (و کارهای نیک دیگر را نیز انجام می‌دهند) با دل‌هایی لرزان می‌دهند (از اینکه صدقات و خیراتشان پذیرفته شود یا نه)، زیرا یقیناً به سوی پروردگارشان بازخواهند گشت.» [۲۳:۶۰]

• “… Who give that (their charity) which they give (and also do other good deeds) with their hearts full of fear (whether their alms and charities, etc., have been accepted or not), because they are sure to return to their Lord.” [23:60].

آنان از پیش دانسته بودند که زندگی با همه امکانات و دردهایش، در مقایسه با آخرت بی‌ارزش است. چنین باورهای ژرفی در آنان احساس بی‌اعتنایی به همه سختی‌ها و مشقت‌هایی را پدید آورد که با زندگی‌شان همراه بود.

They had already known that life with all its amenities and pains was worthless when compared with the Hereafter. Such deep convictions brought about in them a sense of indifference to all troubles and hardships that attended their life.

5. قرآن کریم. آیات و سوره‌های قرآن کریم در آن دوران تاریک و حساس، به‌گونه‌ای جذاب، پرقدرت و پی‌درپی نازل شد و استدلال‌هایی را بر حقانیت و درستی اصول اسلام، که تمام دعوت محمد ﷺ بر محور آن می‌چرخید، تقویت و پیش برد. این آیات پایه‌ای مصون بودند که جامعه‌ای بهترین و شگفت‌انگیزترین، که به فرمان الهی برپا می‌شد، بر آن بنا گردید. آیات قرآنی همچنین برای برانگیختن احساسات مؤمنان، تقویت روحیه‌شان در مسیر صبر و پایداری، و آشنا ساختن آنان با هدفمندترین نمونه‌ها و پندهای راهگشا به کار می‌رفت. • «یا گمان کرده‌اید که به بهشت درخواهید آمد، بی‌آنکه به شما همان (بلاها و آزمایش‌ها) برسد که به کسانی که پیش از شما گذشتند رسید؟ آنان به تنگدستی شدید و بیماری‌ها دچار شدند و چنان تکان خوردند که پیامبر و کسانی که با او ایمان آوردند گفتند: "یاری خداوند کی خواهد رسید؟" آگاه باشید! بی‌تردید یاری خداوند نزدیک است!» [بقره: ۲۱۴].

5. The Qur’ân. The verses and chapters of the Noble Qur’ân were attractively, forcefully and successively revealed at that gloomy and critical stage, supporting and advancing arguments on the truth and soundness of the principles of Islam, round whose axis the whole Call of Muhammad (Peace be upon him) was revolving. They constituted the immune basis upon which the best and most wonderful Divinely decreed society was to be established. The Qur’ânic verses served also to excite the feelings of the believers, strengthen their selves on their course of patience and endurance and introduce them to the most purposeful examples and suggestive instructions" • “Or think you that you will enter Paradise without such (trials) as came to those who passed away before you? They were afflicted with severe poverty and ailments and were so shaken that even the Messenger and those who believed along with him said, ‘When (will come) the Help of Allâh?’ Yes! Certainly, the Help of Allâh is near!” [2:214].

الم. آیا مردم گمان می‌کنند که چون می‌گویند «ایمان آوردیم»، رها می‌شوند و آزموده نخواهند شد؟ و به یقین کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم. و الله به یقین کسانی را که راستگو هستند آشکار خواهد کرد، و به یقین کسانی را که دروغگو هستند آشکار خواهد کرد، (هرچند الله پیش از آزمودن آنان همه‌ی این‌ها را می‌داند). [سوره العنکبوت: ۱-۳]

“Alif-Lam-Mim. Do people think that they will be left alone because they say: ‘We believe’, and will not be tested. And We indeed tested those who were before them. And Allâh will certainly make (it) known (the truth of) those who are true, and will certainly make (it) known (the falsehood of) those who are liars, (although Allâh knows all that before putting them to test).” [29: 1-3].

محض زبانی اقرارِ ایمان کافی نیست؛ بلکه باید در متنِ پرتلاطمِ زندگی آزموده و سنجیده شود. این آزمون در هر گونه شرایط اعمال خواهد شد، هم در زندگیِ فردی و هم در رابطه با محیطِ اطرافِ ما، تا معلوم شود که آیا می‌توانیم پیوسته تلاش کنیم و پروردگار را بر خویشتن مقدم بداریم. ممکن است رنج، اندوه و فداکاریِ بسیار لازم باشد؛ نه به این سبب که خودِ آنها نیکو هستند، بلکه از آن رو که همچون آتشی که بر بوته‌ی زرگر نهاده می‌شود تا ناخالصی‌ها سوخته و زدوده شود، ما را پاک می‌گردانند. این آیات همچنین پاسخی قاطع به ادعاهای بی‌پایه‌ی کافران بود و هشداری روشن از عاقبتِ هولناکی که در صورت پافشاری بر کفرشان در پی داشت. از سوی دیگر، قرآنِ کریم مسلمانان را به سوی جهانی نو رهنمون می‌ساخت و ویژگی‌های آن را برایشان روشن می‌کرد: زیباییِ ربوبیت، کمالِ الوهیت، تأثیرِ مهربانی و رحمت، و جلوه‌های خشنودیِ مطلوبِ خداوند. این آیات به‌طور ضمنی پیام‌های معناداری در بر داشتند که بشارتِ نزدیک بودنِ رحمتِ الهی را می‌داد؛ رحمتی که به بهشتِ جاودان، یعنی باغِ سعادت (بهشت)، می‌انجامد. در همان حال، پایانِ ستمگران و کافران را نیز پیش‌بینی می‌کردند؛ کسانی که به عدالتِ الهی سپرده می‌شدند و سپس در آتش کشیده می‌شدند تا طعمِ تماسِ دوزخ را بچشند.

Mere lip profession of Faith is not enough. It must be tried and tested in the real turmoil of life. The test will be applied in all kinds of circumstances, in individual life and in relation to the environment around us to see whether we can strive constantly and put the Lord above self. Much pain, sorrow and self-sacrifice may be necessary, not because they are good in themselves, but because they will purify us, like fire applied to a goldsmith’s crucible to burn out the dross. These verses also constituted an irrefutable answer to the false allegations of the disbelievers, and a clear ultimatum that smacked of the horrible consequethat would ensue in case they persisted in their disbelief. On the other hand, the Noble Qur’ân was leading the Muslims to a new world and enlightening them as to its features, the beauty of Lordship, the perfection of Godship, the impact of kindness and mercy and the manifestations of the yearned for Allâh’s pleasure. They implicitly connoted meaningful messages carrying glad tidings of definitely approaching Divine Mercy leading to eternal bliss in a blissful Garden (Paradise). They, at the same time, envisaged the end of the tyrants and disbelievers who would be brought to Divine Justice and then dragged through the Fire where they would taste the touch of Hell.

۶. بشارت به پیروزی. از زمانی که مسلمانان سختی‌های زندگی را تجربه کردند، همواره یقین داشتند که پذیرفتن اسلام به معنای درگیر شدن در مشقت‌ها یا کندن گور خود با دستان خویش نیست. آنان می‌دانستند که دعوت اسلامی تنها یک هدف دارد: ریشه‌کن ساختن سنت‌های جاهلی و از میان بردن نظام ستمگرانه آن، و همزمان با آن، گسترش نفوذش در سراسر زمین و تسلط استوار بر اوضاع سیاسی جهان، تا بشریت را در مسیری قرار دهد که مایهٔ خشنودی الله باشد و آنقدر کامل که مردم را از پرستش بندهٔ الله به پرستش خود الله رهایی بخشد. این گونه بشارت‌ها گاه آشکارا و گاه به‌طور ضمنی، متناسب با شرایط، نازل می‌شد. هنگامی که مسلمانان ناچار به تحمل محدودیت‌ها می‌شدند، یا زندگی‌شان همواره تحت فشار و مهار قرار می‌گرفت، آیاتی نازل می‌شد که داستان‌های مشابهی از پیامبران پیشین با قومشان و رنج‌ها و سختی‌هایی که تحمل کرده بودند، بازگو می‌کرد. این آیات همچنین اشاره‌های روشنی به فرجام تلخ کافران مکه داشت و نابودی نهایی آنان را پیش‌بینی می‌کرد، و در همان حال به مؤمنان مژده می‌داد و به بندگان شایستهٔ خلافت در زمین وعدهٔ پیروزی کامل و یاری دعوت اسلامی و پیروانش را می‌داد.

6. Glad tidings of success. Ever since the time they experienced the adversities of life, the Muslims had been certain that entrance into the fold of Islam did not entail involvement into hardships or digging one’s own grave. They had been aware that the Islamic Call had one goal, viz extermination of pre-Islamic tradition and destroying its iniquitous system, to go on parallel lines with extending its influence allover the earth and holding in firm control the political situation worldwide to lead humanity along a course conducive to Allâh’s Pleasure, and perfect enough to rid people of worshipping Allâh’s servant to worshipping Allâh, Himself. Glad tidings of this sort were being revealed sometimes explicitly and at other times implicitly, in a manner relevant to the situation. When the Muslims were forced to undergo constraints, or when their life was kept under continual restraint, there would be revealed verses telling identical stories of past Prophets with their people and the sufferings and pains they had experienced. The verses would also include suggestive clues to the final tragic end of the Makkan disbelievers envisaging their final perdition, yet and at the same time, bearing glad tidings to the believers and promising the true servants of vicegerency on earth to go with absolute success, and victory to attend the Islamic Call and its proponents.

ہم یہاں اُن آیات میں سے کچھ کو پیش کر سکتے ہیں جو اس قسم سے تعلق رکھتی ہیں اور خوشخبری سے لبریز ہیں، ان کی طرف اشارہ کرتے ہوئے جو اُس آخری فتح کی بشارت دیتی ہیں جو مسلمانوں کے صبر اور ثابت قدمی کو تاج پہنائے گی: • ﴿وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنصُورُونَ * وَإِنَّ جُندَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ * فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّىٰ حِينٍ * وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ * أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ * فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنذَرِينَ﴾ [الصافات: 171-177] ترجمہ: "اور بے شک ہمارا فرمان ہمارے بندوں، پیغمبروں کے بارے میں پہلے ہی صادر ہو چکا ہے کہ یقیناً وہی مدد پانے والے ہوں گے۔ اور یقیناً ہمارا لشکر ہی غالب رہے گا۔ پس (اے محمد ﷺ) آپ ان سے کچھ دیر کے لیے منہ موڑ لیں، اور انہیں دیکھتے رہیں، عنقریب وہ بھی دیکھ لیں گے۔ کیا یہ ہمارے عذاب کی جلدی مچاتے ہیں؟ پھر جب وہ ان کے صحن میں اتر آئے گا تو جن لوگوں کو ڈرایا گیا تھا ان کی صبح بُری ہوگی۔" [الصافات: 171-177]