10.2 Hanyoyin Tafsiri Na Mufassirun
10.2 The Exegetical Approaches Of Mufassirun
Sahabbai sun yi tafsirin ayoyin Alkur'ani mai girma ko dai da ijtihadinsu a tafsiri, ko kuma ta hanyar jin hakan daga Manzon Allah ﷺ. Sau da yawa suna bayyana sababin saukar ayar, ko su bayyana wanda aka saukar da ita dangantaka da shi. Wajen bayanin ayar, sukan takaita ga yin karin haske a kan ma'anar harshe da suka fahimta daga ayar, da kalmomi mafi takaituwa, kamar maganarsu: ghayr mutajanif li ithm (ba mai karkata zuwa zunubi ba), wato, ba mai shirin yin zunubi ba (ghayr muta'arrid li ma'siyya). Haka kuma maganarsu game da fadinsa:
The Sahabah made tafsīr for the verses of the Noble Qur’ān either as their own Ijtihād in tafsīr or by hearing it from the Messenger of Allah . Many a time they would explain the cause of revelation for a verse or explain with respect to whom it had been revealed. In explaining a verse they would restrict themselves to elucidating the linguistic meaning which they understood from the verse with the most concise of words like their saying: ghayr mutajanif li ithm (not inclined to sin) i.e, not predisposed to sin (ghayr muta'arrid li ma'siyya). Similarly their statement regarding His saying:
"(Haramun) ne kuma a yi amfani da kibau don neman sa'a ko yanke shawara." [TMQ Mā’idah: 3]
“(Forbidden) also is to use arrows seeking luck or decision” [TMQ Mā’idah: 3]
Mutanen zamanin jahiliyya, idan ɗayansu yana son fita (tafiya), sai ya ɗauki kibiya ya ce: Wannan yana umurce ni da fita. Don haka idan ya fita tafiyarsa zai samu sa'a. Sannan zai ɗauki wata kibiya ya ce: Wannan yana umurce ni da zama, don haka ba zai samu sa'a a tafiyarsa ba. Kibiyar rashin sa'a tana ɗaya daga cikin kibiyoyin biyu. Saboda haka Allah ya hana su wannan al'ada. Misali shi ne abin da aka ruwaito daga Ibn 'Abbas game da faɗinsa:
The people of jahiliyya when one of them wanted to go out (on a journey) he would take an arrow and say: This one orders me to go out. So if he goes out on his journey will meet good luck. And he will take another arrow and say: This one orders me to stay, so he will not be lucky in his journey. The unlucky arrow is one of the two arrows. So Allah forbade them from this practice. An example would be what has been narrated about Ibn 'Abbas regarding His saying:
"Lalle ne, Zai mayar da kai zuwa ga ma'ad (wurin komawa)." [TMQ Qasas: 85]
“ He will surly bring you back to the ma'ad (place of return)” [TMQ Qasas: 85]
Ya ce: zuwa Makkah. Idan sun ƙara wani abu a kan haka, to zai zama abin da aka riwaito game da sanadin saukar ayar da kuma game da wanda aka saukar da ayar a kansa. An riwaito daga Abu Hurairah game da faɗinSa:
He said: to Makkah. If they added anything to that it would be what has been narrated about the cause of revelation and with regards to whom the verse in question was revealed. It has been narrated about Abu Hurairah regarding His saying:
"Lallai kai (ya Muhammad ﷺ) ba za ka iya shiryar da wanda ka so ba." [TMQ Qasas: 56]
“Verily ! You (O Muhammad (saw)) guide not whom you like” [TMQ Qasas: 56]
cewa ya ce ayah din an saukar da ita game da Manzon Allah ﷺ lokacin da ya yi ƙoƙarin jawo kawunsa Abu Dalib zuwa Musulunci. Sa'an nan suka zo Tabi'un bayan Sahabbai, waɗanda suka ruwaito duk abin da Sahabbai suka ambata ta wannan hanya. Daga cikin Tabi'un akwai waɗanda suka yi bayanin ayoyin Alƙur'ani mai girma ko suka faɗi dalilin saukar ayah, ko dai ta hanyar ijtihadinsu a tafsiri ko kuma ta hanyar jin hakan daga (wasu malamai). Bayan Tabi'un malaman ilimi suka zo suka faɗaɗa tafsiri, suka kawo rahotanni daga Yahudawa da Nasara. Masu tafsiri sun gaji juna daga zamani zuwa zamani da kowane tsara, waɗanda suka yi bayanin Alƙur'ani kuma suka faɗaɗa tafsiri a kowane zamani bisa abin da ya gabata. Masu tafsiri sun fara mai da hankali ga ayoyi don cire hukunce-hukunce daga cikinsu da bayyana mazhabobinsu dangane da zaɓin ra'ayi (ikhtiyar) da ƙaddara (jabr). Sun fara bayyana ayoyi suna tabbatar da ra'ayoyinsu bisa ga karkatarsu a shari'a, ilimin tauhidi ('ilm al-Kalam), balaga, sarf da nahawu da sauransu. Abin da yake bayyana idan aka duba tafsirai ta zamuna daban-daban tun zamanin Sahabbai har zuwa yanzu shi ne cewa tafsirin Alƙur'ani a kowane zamani ya sami tasiri daga motsin ilimi na zamanin, ya nuna hoton da ke nuna ra'ayoyi, ka'idoji da mazhabobin zamanin. Ba kasafai ake samun tafsirai da suka kuɓuta daga tasirin ra'ayoyi, tunani da ƙa'idojin zamanin ba.
that he said the verse had been revealed concerning the Messenger of Allah when he tried to win over his uncle Abu Talib to Islam. Then came the Tabi'un after the Sahabah who reported everything the Sahabah mentioned in this manner. From among the Tabi'un there were those who explained the verses of the Noble Qur’ān or stated the cause of revelation, either as their own Ijtihād in tafsīr or by hearing it from (other authorities). After the Tabi'un the 'Ulama came and expanded the tafsīr and quoted reports from the Jews and Christians. The mufassirun succeeded one after another in every age and generation, who explained the Qur’ān and expanded the tafsīr in each age on what had come before. The mufassirun began to give their attention to the verses to deduce rulings from them and explain their schools of thought in terms of freewill (ikhtiyar) and predestination (jabr). And they began to explain verses proving their opinions according to their inclinations in legislation, scholasticism ('ilm al-Kalam), rhetorics (balaagha), declension (sarf) and grammar etc. What is apparent from an examination of the tafaseers through the different ages since the time of the Sahabah until now is that the tafsīr of the Qur’ān in every age was influenced by the scholarly movement of the time, it presented a picture which reflected the views, theories and schools of thought of the time. Seldom were there tafsīrs that were free from the influence of opinions, thoughts and rules of the time.
Duk waɗannan tafsirai ba a tattara su a cikin littattafai tun ranar da malaman tafsiri (mufassirun) suka fara wanzuwa ba, watau tun zamanin Sahabbai. Maimakon haka, sun canja daga wani hali zuwa wani a tsawon zamani. Da farko, tafsiri ya kasance wani ɓangare ne na hadisi kuma ɗaya daga cikin babin sa. Hadisi shi ne babban fage mai faɗi wanda ya ƙunshi dukan ilimomin Musulunci. Don haka mai ruwaito hadisi, kamar yadda zai ruwaito hadisin da ke ɗauke da hukuncin shari'a, haka zalika zai ruwaito hadisin da ke ɗauke da tafsirin wata aya ta Alƙur'ani. Sannan marubuta, a farkon zamanin Abbasawa da kuma ƙarshen zamanin Umayyawa, watau a farkon ƙarni na biyu hijira, suka fara tara dukan hadisan da suka yi kama da juna kuma suka dace da juna a ƙarƙashin wani babi, suka raba su da sauran babuna. Sai ilimomi kamar tafsiri da fiƙhu waɗanda hadisi ya ƙunsa suka rabu da juna. Abin da ya biyo bayan ilimomin shi ne abin da ya biyo bayan hadisi, da Sira, da fiƙhu, da tafsiri. Ta haka ilimin tafsiri ya wanzu, ya zama ilimi mai zaman kansa da ake nazari a kansa. Duk da haka, tafsiri bai kai ga samun tsari mai tsari ba, ta yadda ayoyin Alƙur'ani ba a ambace su cikin tsari irin na cikin mushaf ba, sannan a biyo su da tafsirinsu. Maimakon haka, tafsirai da aka ruwaito sun warwatse a nan da can. Sun kasance tafsirin ayoyi daban-daban, kamar yadda lamarin yake ga hadisi. Wannan hali ya ci gaba har tafsiri ya rabu da hadisi ya fara tsayuwa a matsayin ilimi mai zaman kansa. An rubuta tafsiri ga kowace aya ta Alƙur'ani ko wani ɓangare na aya, ana tsara waɗannan ayoyi bisa tsarin da suke a cikin mushaf. Mutum na farko da ya yi tafsirin Alƙur'ani yana ambaton aya bayan aya yana bayyana su ɗaya bayan ɗaya shi ne al-Farra' (d. 207 H). Ibn al-Nadim ya ruwaito a cikin littafinsa al-Fihrist cewa:

ʿUmar ibn Bukayr ya rubutawa al-Farra' cewa al-Hasan ibn Sahl watakila zai tambaye ni tambaya ɗaya bayan ɗaya daga cikin Alƙur'ani, amma ba zan iya tuna dukkan amsoshi ba. Ina ganin ya kamata ka tattara muhimman batutuwa ka tsara su a cikin littafi da zan koma gare shi. Sai al-Farra' ya ce wa ɗalibansa: ku taru domin in yi muku dictation na littafi game da Alƙur'ani. Ya ba su rana guda. Lokacin da suka zo, ya tafi wurinsu. A cikin masallaci akwai wani mutum yana yin kiran sallah kuma yana karanta Alƙur'ani tare da mutane a sallah. Al-Farra' ya juya gare shi ya ce: karanta suratul Fatiha (fatihatul kitab), za mu yi bayani a kanta, sannan mu yi magana cikakke a kan dukan littafin. Mutumin ya karanta, al-Farra' kuma ya yi tafsiri. Abu al-'Abbas ya ce: babu wanda ya taɓa yin irin abin da ya yi a da, kuma ina ganin babu wanda zai iya ƙarawa a kan hakan.
“Umar ibn Bukayr wrote to al-Farra' that al-Hasan ibn Sahl perhaps may ask me one thing after another from the Qur’ān but I will not be able to recall all the answers. I think you should bring together the essential points and compile them in a book I will refer to it, so al-Farra' said to his students; gather together so that I can dictate to you a book about the Qur’ān. He gave them a day. When they came he went to them, in the mosque there was man giving azan and reciting the Qur’ān with the people in prayer. Al-Farra' turned to him and said: recite the opening chapter of the Qur’ān (fatihatul kitab), we will explain it and then we will speak fully about the whole book. The man recited and al-Farra' made tafsīr. Abu al-'Abbas said: no one did anything like him before and I don't think anyone can add to that.'
Daga nan sai ga Ibn Jarir al-Tabari (d.310 A.H.) wanda ya rubuta tafsīrinsa mashahuri. Kafin tafsīrin Ibn Jarir ya yi shahara, akwai tafsīrai da dama, kamar tafsīrin Ibn Jurayj. Halinsa irin na malaman hadīsi na farko ne wadanda suka tattara duk abin da ya riske su ba tare da bambance tsakanin ingantattun (Sahih) da raunanan rahotanni ba. An ce: 'Manufar Ibn Jurayj ba ingancin rahoto ba ce; a maimakon haka, ya ruwaito duk abin da aka ruwaito game da kowace aya, ko ingantacce (Sahih) ne ko raunanne (saqim).' Haka nan daga cikin wadannan tafsīrai akwai tafsīrin al-Suddi (d.127 A.H.) da tafsīrin Muqatil (d.150 A.H.). 'Abd Allah ibn al-Mubarak ya ce game da tafsīrin Muqatil: Ina ga tafsīrinsa yana da kyau, da ma ace shi amintacce ne (thiqa).' Daga cikinsu kuma akwai tafsīrin Muhammad ibn Ishaq. Yana ruwaito daga Yahudawa da Nasara, kuma yana nakalto maganganun Wahb ibn Munabbih, Ka'b al-Ahbar da wasu, wadanda suka ruwaito abubuwa daga Attaura, Injila da sharhinsu. Wadannan tafsīrai ba su isa gare mu ba, duk da cewa Ibn Jarir al-Tabari ya tattara yawancinsu ya saka a cikin littafinsa. Daga nan sai mufassirai suka zo a jere, suna bayyana Alkur'ani cikin cikakke kuma tsararriyar hanya, a cikin littattafai da suka cika kuma suna da tsari.
Then, after him came Ibn Jarir al-Tabari (d.310 A.H.) who wrote his famous tafsīr. A number of tafsīrs before the tafsīr of Ibn Jarir became well known such as the tafsīr of Ibn Jurayj. His situation was the situation of the first muhaddithin who compiled everything that reached them without differentiating between the correct (Sahih) and incorrect reports. They said 'that Ibn Jurayj's aim was not authenticity; rather he reported everything that was reported about every ayah whether it was correct (Sahih) or weak (saqim).' Also from these tafsīrs is the tafsīr of al-Suddi (d.127 A.H.) and the tafsīr of Muqatil (d.150 A.H.). 'Abd Allah ibn al-Mubarak said about the tafsīr of Muqatil: How excellent is his tafsīr, if only he were reliable (thiqa).' Amongst them is also the tafsīr of Muhammad ibn Ishaq. He used to transmit from the Jews and Christians and he used to quote sayings of Wahb ibn Munabbih, Ka'b al-Ahbar and others, who reported thing from the Torah, Bible and their commentaries. These tafsīrs have not reached us, although Ibn Jarir al-Tabari has collected most of it and included it in his book. Then came mufassirun one after another explaining the Qur’ān in an complete and well-ordered manner in books that were complete and systematic.
Duk wanda ya duba tafsirai zai ga cewa malamai masu tafsiri sun bi hanyoyi daban-daban wajen yin tafsirin. Wasu sun mayar da hankali kan duba salo da ma'anonin Littafi da abin da ya ƙunsa ta fuskar nau'o'in balaga (balaagha), don sanin mafi girma da fitattun salon magana idan aka kwatanta da sauran nau'in magana. Saboda haka ɓangaren balaga ne ya yi galaba a tafsirinsu. Ɗaya daga cikin irin waɗannan shi ne Muhammad ibn al-Zamakhshari a tafsirinsa mai suna al-Kashshaf. Akwai kuma waɗanda suka duba tushen akida, suka yi yaƙi da masu ƙarya da kuma muhawara da waɗanda suka saɓa (Musulunci), kamar Fakhr al-Din al-Razi a shahararren tafsirinsa: al-Tafsir al-Kabir. Wasu daga cikinsu kuwa sun yi nazarin hukunce-hukuncen Shari'ah, suna sha'awar fitar da su daga ayoyi. Don haka sun karkatar da sha'awarsu zuwa ayoyin ahkam, kamar Abu Bakr al-Razi wanda aka fi sani da al-Jassas a shahararren tafsirinsa Ahkam al-Qur'an. Akwai kuma waɗanda suka bi labarai, suka ƙara wa labaran Alƙur'ani daga littattafan tarihi da Isra'iliyyat (labaran Yahudawa), suka fara tara duk abin da suka ji, ko kaɗan ne ko mai yawa, ba tare da bincika abubuwan da suka saɓa wa Shari'ah ba, ko ba su yarda da hankali ba, ko suka saɓa wa ayoyin Alƙur'ani waɗanda ma'anarsu ba ta da shakka. Ɗaya daga cikin irin waɗannan shi ne 'Ala' al-Din 'Ali ibn Muhammad al-Baghdadi, sufi wanda aka fi sani da al-Khazin, wanda ya yi haka a tafsirinsa Bab al-ta'wil fi ma'ani al-tanzil. Akwai kuma waɗanda suka damu da goyon bayan mazhabarsu, suna bayyana ayoyi bisa ga abin da ke goyon bayan ƙungiyarsu, kamar tafsirin al-Bayan na Shaikh al-Tibrisi da tafsirin al-Tibyan na Shaikh al-Tusi. Dukansu sun goyi bayan ra'ayoyin Shi'a da mazhabarsu game da akida ('aqa'id) da ahkam. Akwai kuma waɗanda suka mayar da hankali kawai ga tafsiri don bayyana ayoyi da hukunce-hukuncen Alƙur'ani, ba tare da wata manufa ta musamman ba. Su ne masu tafsiri waɗanda tafsirinsu ake ɗaukar sa a matsayin tushen littattafan tafsiri. Kuma ana ɗaukar su a matsayin malaman tafsiri da sauran fannoni. Kamar tafsirin Ibn Jarir al-Tabari, tafsirin Abu 'Abd Allah Muhammad al-Qurtubi, da tafsirin al-Nasafi da sauransu. Amma tafsirorin da aka rubuta a wannan zamani da kuma kusa da ƙarshen zamanin koma-baya, kamar tafsirin Muhammad 'Abduh, tafsirin Tantawi Jawhari da tafsirin Ahmad Mustafa al-Muraghi da sauransu, ba a ɗaukar su a matsayin ɓangare na adabin tafsiri, kuma babu amana da ake sanyawa a cikinsu. Wannan saboda akwai haɗari ga addinin Allah a bayanin ayoyi da yawa, kamar tafsirin Muhammad Rasheed Ridha na ayar:
However, anyone who inspects the tafaseer will find that the mufassirun approached the tafsīr from various perspectives. Some were interested in looking at the styles and meanings of the Book and whatever it included in terms of the forms of rhetorics (balaagha) to know the highest and distinguished forms of speech as compared to other types of speech. So the rhetorical aspect prevailed in their tafsīrs. One of those people is Muhammad ibn al-Zamakhshari in his tafsīr entitled al-Kashaf. There were those who looked into the foundations of belief, the fighting of pretenders and debating those who disagreed (with Islam) like Fakhr al-Din al-Razi in his famous tafsīr: al-Tafsīr al-Kabir. And some of them studied the Sharī’ah rules and were interested in deducing them from the verses. So they channelled their interest towards the verses of ahkām like Abu Bakr al-Razi commonly known as al-Jassas in his well known tafsīr Ahkām al-Qur’ān. There were those who went after stories and added to the Qur’ānic stories from the books of history and israiliyyat (Judaica) and began to collect everything they heard however meagre or abundant without revising the things that contradicted the Sharī’ah, did not agree with the mind or contradicted Qur’ānic ayāt which are definite in meaning. One such person is 'Ala' al-Din 'Ali ibn Muhammad al-Baghdadi, the sufi otherwise known as al-Khazin who did this in his tafsīr Bab al ta'weel fi ma'ani al-tanzeel. And there were those that concerned themselves with supporting their mazhab (school) and explaining the verses in accordance with whatever supports their faction like the tafsīr al-Bayan of al-Shaykh al-Tibrisi and the tafsīr al-Tibyan of al-Shaykh al-Tusi. Both of them supported the views of the Shi'a and their mazhab regarding belief ('aqaid) and ahkām. And there were those that were only concerned with the tafsīr in order to explain the verses and rulings of the Qur’ān regardless of any perspective. They are the mufassirun whose tafsīrs are considered the essence of the books of tafsīr. And they are considered the imams of tafsīr and other topics. Like the tafsīr of Ibn Jarir al-Tabari, the tafsīr of Abu 'Abd Allah Muhammad al-Qurtubi, and the tafsīr of al-Nasafi and others. As for the tafsīrs written in this age and towards the end of the period of decline like the tafsīr of Muhammad 'Abduh, the tafsīr of Tantawi Jawhari and the tafsīr of Ahmad Mustafa al-Muraghi and others, they are not considered part of the tafsīr literature and nor is there any trust put in them. This is because there is a risk in the deen of Allah in the explanation of many verses like Muhammad Rasheed Ridha’s tafsīr of the verse:
"Kuma duk wanda ba ya yin hukunci da abin da Allah ya saukar ba, to waɗannan su ne Fasiqai (masu fita daga biyayya)." [TMQ Mā’idah: 44]
“And whosoever does not judge by what Allahhas revealed, such are the Fasiqun (transgressors)” [TMQ Mā’idah: 44]
Ya ba Musulmin Indiya izinin karɓar dokokin Ingila da miƙa wuya ga hukuncin alƙalan Ingila. Shaikh Muhammad Rasheed Ridha ya ambata a juzu'i na shida na Tafsirin Alkur'ani Mai Girma wanda aka fi sani da al-Manar, a cikin tafsirin suratul Ma'ida, lokacin da ya yi bayanin faɗinSa:
He permitted the Muslims of India to adopt English laws and submit to the rulings of English judges. Shaykh Muhammad Rasheed Ridha mentioned in volume six of the Tafsīr of the Noble Qur’ān widely known as al-Manar in the tafsīr of sura al- Mā’idah when he explained His saying:
{Kuma duk wanda ba ya yin hukunci da abin da Allah ya saukar ba, to waɗannan su ne fasiqai (masu fita daga biyayya)} [TMQ Mā’idah: 44]
“And whosoever does not judge by what Allah has revealed, such are the Fasiqun (transgressors)” [TMQ Mā’idah: 44]
A cikin shafuffuka na 406-409, an tambaye shi:
In pages 406-409 he was asked:

Shin yana halatta ga Musulmi ya yi aiki a wajen Turawan Ingila, yana mulki da dokokin Ingila, wasu daga cikinsu suna kasancewa mulki da wani abu banda abin da Allah ya saukar? Ya ba da amsa mai tsawo: "A takaice, Dar al-Harb ba wuri ba ne na kafa dokokin Musulunci, saboda haka wajibi ne a yi hijira sai dai idan akwai uzuri ko amfani ga Musulmai wanda ta hakan zai tsira daga fitina a addininsa. Ya wajaba ga wanda yake zaune (a Indiya) ya yi wa Musulmai hidima gwargwadon iyawarsa, kuma ya karfafa dokokin Musulunci gwargwadon iyawarsa. Kuma babu wata hanya ta karfafa tasirin Musulunci da kare muradun Musulmai sai ta hanyar rike mukaman gwamnati, musamman idan gwamnati tana da sassauci kuma tana adalci cikin adalci tsakanin mutane da addinai kamar gwamnatin Ingila. Sananne ne cewa dokokin wannan kasa sun fi kusanci da Shari'ar Musulunci fiye da sauran, domin tana barin mafi yawan al'amura ga ijtihadin alkalai. Saboda haka duk wanda ya cancanci ya zama alkali a Musulunci kuma ya dauki mukami a bangaren shari'a a Indiya da niyya mai kyau da manufa ta gaskiya, yana iya yin babban hidima ga Musulmai. A bayyane yake cewa barin bangaren shari'a da sauran mukaman gwamnati da malamai masu ilimi da basira suka yi saboda aikin da suke yi bisa dokokin Turawa (watau Ingila) zai kawar da muradun Musulmai a addininsu da duniyarsu."
Is it permitted for a Muslim to be employed by the English to rule by English laws some of which constitutes ruling by other than what Allah has revealed ? He gave a long reply: 'In short, the abode of war (dar al-harb) is not a place for the establishment of the rules of Islam, therefore it is obligatory to make hijra unless there is an excuse or benefit for the Muslims due to which he will be safe from the fitna (test) on his deen. It is incumbent on the one who resides (in India) to serve the Muslims according to the best of his abilities and to strengthen the rules of Islam as much as he can. And there is no means of strengthening the influence of Islam and protecting the interests of the Muslims except by assuming the government posts especially if the government is lenient and fairly just between all people and religions like the English government. It is well known that the laws of this country are closer to the Islamic Sharī’ah than others because it delegates most matters to the Ijtihād of judges. So whoever is qualified to be a judge in Islam and takes up a post in the judiciary in India with the correct aim and good intention, it is possible for him to do a great service for the Muslims. It is obvious that the abandonment of the judiciary and other government posts by the people of knowledge and insight due to being sinful for working according to their (i.e The English) laws will forfeit the interests of the Muslims in their deen and dunya.'
Sai ya ce:
Then he said:
A bayyane yake daga dukkan wannan cewa karɓar aikin Musulmi a gwamnatin Ingila a Indiya "da duk wani aiki makamancin haka" da yin hukunci bisa dokokinsu, rukhsa ce (sassauci) wacce ke ƙarƙashin ƙa'idar aikata ƙaramar cutarwa daga cikin mugaye biyu, idan babu 'azeema wacce ake nufi da ita goyon bayan Musulunci da kare muradun Musulmi…
“It is obvious from all of this that the Muslim's acceptance to work in the English government in India 'and any other similar work' and his ruling according to their laws is a dispensation (rukhsa) which comes under the principle of doing the lesser of two evils if there is no 'azeema by which support of Islam and protecting the interests of Muslims is intended…”
Haka kuma tafsirin Tantawi Jawhari yake, inda ya ambata cewa akwai ilimomi da fannoni na zamani a cikin Alkur'ani, kuma ya cika tafsirinsa da hotunan tsuntsaye da dabbobi don nuna cewa Alkur'ani ya bayyana irin wadannan abubuwa. Haka kuma tafsirin Mustafa Zayd, wanda a cikinsa ya fassara tare da kin amincewa da kasancewar mala'iku da shaidanu. Don haka ya aikata kafirci ta hanyar tafsirinsa, ya kuma fita daga Musulunci. Irin wadannan tafsirai da makamantansu ba a dauke su a matsayin littattafan tafsiri a wajen Musulmai, kuma ba a ba bayaninsu wani muhimmanci.
Much similar is the tafsīr of Tantawi Jawhari where he mentioned that there are modern sciences and disciplines in the Qur’ān and he filled his tafsīr with pictures of birds and animals to demonstrate that the Qur’ān did explain such things. And the tafsīr of Mustafa Zayd in which he interpreted and rejected the existence of angels and Shayateen. So he committed kufr by his tafsīr and took himself outside of Islam. These tafsīrs and their likes are not considered books of tafsīr by the Muslims and nor are their explanations given any consideration