Azeemah (ƙa'ida ta asali) shi ne abin da aka shar'anta na hukunce-hukunce a matsayin doka ta gaba ɗaya, bayin Allah kuma suna da wajibi su bi ta. Rokhsah kuwa shi ne abin da aka shar'anta na hukunce-hukunce don sauƙaƙa azeemah saboda wani uzuri, ba tare da wajabta wa bayi aiki da shi ba, sauran ƙa'idar azeemah kuma tana nan a matsayinta. Misali, azumi azeemah ne, kuma shan ruwa (karya azumi) ga mara lafiya rokhsah ne. Wanke gaɓa a alwala azeemah ne, kuma shafa a kan rauni ko karyewar gaɓa rokhsah ne. Yin sallah a tsaye azeemah ne, kuma zama a sallah idan mutum ya gaji rokhsah ne, haka kuma sauran misalai. Don haka azeemah shi ne abin da aka shar'anta gaba ɗaya; ba a keɓe shi ga wasu mukallafai ba tare da wasu ba, kuma ba ya ba da zaɓi tsakanin yin aiki da shi ko da wani abu daban, a'a, yana wajabta yin aiki da shi kawai. Rokhsah kuwa shi ne abin da aka shar'anta saboda uzuri na musamman, don haka ana ɗaukar shari'arta muddin uzurin yana nan, idan uzurin ya ɓace kuma ba a ɗauka ba, kuma tana keɓe ne musamman ga mukallafan da uzurin ya shafa. Saboda haka, hukuncin da ya zama keɓewa daga nassi na gaba ɗaya ba rokhsah ba ne, a'a azeemah ne; haka nan hukuncin da ya keɓanta ga wasu yanayi ba rokhsah ba ne, a'a azeemah ne, domin waɗannan yanayi ne ba uzuri ba. Misali: iddar mace wadda mijinta ya rasu shi ne watanni huɗu da kwana goma, iddar mace mai ciki wadda mijinta ya rasu kuma shi ne har ta haihu. Wannan hukunci keɓewa ne daga ƙa'ida ta gaba ɗaya, don haka ba rokhsah ba ne. Haka kuma ciniki: idan sharuɗɗansa sun cika kuma ba a haramta shi ba, to yana da inganci (sahih). Idan kuwa ciniki ya faru a kan ghabn fahish (tsada mai yawa fiye da ƙima), ko da sharuɗɗansa sun cika kuma ba a haramta shi ba, to ya lalace (fasid). Mai siyan ya yi zabin dawowa da shi (mayar da shi), amma wannan ba rokhsah ba ce. Sayar da abin da ba a karɓa ba baatil ne (ba ya inganta), amma sayar da dabba wadda ba a karɓa ba sahih ce (ta inganta), kuma wannan ba rokhsah ba ce. Saboda haka, bayi na salam (a bayar da kuɗin tun yanzu, a jinkirta kayan), da araaya (itatuwan dabino da aka bai wa mabukata waɗanda ba za su iya jira har sun nuna ba, saboda haka an ba su izinin sayar da su da dabino), da musaaqaat (mutum ya ba wa ma'aikaci izinin shayar da itatuwa da kula da su domin wani kaso sananne na 'ya'yan itacen), da kuma irin waɗannan yarjejeniyoyi, duk azeemah ne ba rokhsah ba. Haka kuma, dukkan abubuwan da aka halatta hukunce-hukunce ne na ƙayyadewa, ba sassauci ba. Abin da ake nufi da wajabta wa bayi yin aiki da shi shi ne bisa hukunci, ko dai wajib ne ko mandub, mubaah, haram ko makruh. Ka gani cewa cin mayyata (naman mushe wanda ba a yanka ba) haram ne, amma ga wanda aka tilasta, an halatta shi, don haka wannan rokhsah ce. Saboda haka, abin da ake la'akari da shi shi ne aikin bisa hukunci, ba aikin kansa ba. Dangane da maganar Annabi ﷺ game da araaya: "Ya halatta sayar da araaya a matsayin rokhsah", wanda Maalik ya ruwaito, abin da ake nufi shi ne ma'anar harshe (na kalmar arkhasa), wato ya sauƙaƙa muku. Kamar haka, dukkan yarjejeniyoyin da Allah Ta'ala ya sauƙaƙa wa mutane hukunce-hukunce ne na ƙayyadewa, domin ba keɓewa ba ne daga wata doka da aka haramta asali saboda wani uzuri, don haka keɓewarsu tana ɓacewa idan uzurin ya ɓace. Amma waɗannan hukunce-hukuncen an shar'anta su a matsayin sauƙi ga bayi, kuma shar'antarsu gama-gari ce kuma ta dindindin. Akwai bambanci kuma a yanayin wanda ba zai iya tsayuwa a cikin salla ba, ko kuwa zai iya amma da wahala, sai ya yi sallah zaune, duk da cewa ya saba wani daga cikin rukunan salla; ba ya wajaba a kansa ya tsaya, kuma wannan rangwame ne. Haka kuma a yanayin mutum da yake sayar da 'ya'yan dabino da aka kimanta (al-muzabana) domin ciyar da iyalansa da tamar a farashin 'ya'yan dabinon da aka kimanta, wannan ba rangwame ba ne, domin ba keɓewa ce saboda wani uzuri ba, sai dai yanayi ne da aka halatta sayar da dabino mai nunannen tsaba da busasshe, duk da cewa keɓewa ce; amma ba a shar'anta shi saboda uzuri domin a ɗauke shi a matsayin rangwame ba, an shar'anta shi ne a matsayin sauƙi ga mutane, don haka yana daga cikin sauƙaƙan shari'ar, ba saboda uzuri ba, don haka ba rukhsa ba ne. Dole ne rukhsa ta bayyana da dalili daga shari'a domin a ɗauke ta a matsayin rangwamen shari'a. Hukunci ne da Allah Ta'ala ya shar'anta saboda uzuri, don haka uzurin shi ne dalilin ɗaukar hukuncin a matsayin na shari'a. Amma rukhsa ana ɗaukarta daga cikin dalilan shari'a, kuma tana daga cikin hukunce-hukunce masu alaƙa da yanayi, kuma it ce umarnin mai shar'anta da ya shafi ayyukan bayi game da yanayi, kuma tun da umarnin mai shar'anta ne, dole ne ya zama yana da dalili daga shari'a. Don haka makanta, gurguwa da rashin lafiya uzuri ne na zama daga jihadi, Allah Ta'ala ya ce: "Babu laifi ga makaho, babu laifi ga guragu, babu laifi ga mara lafiya (idan bai shiga yaƙi ba)..." (Suratul ). Tafiya kuma uzuri ce ta karya azumin Ramadan, Allah Ta'ala ya ce: "Amma idan wani daga cikinku yana rashin lafiya, ko yana kan tafiya, to (ya yi azumi) adadin kwanaki a wasu kwanakin..." (Suratul ). Mantuwa, kuskure da tilastawa kuma uzuri ne da ke ɗaga zunubin mutumin da ya faɗa cikin abin da aka haramta. Rasulullahi (SAW) ya ce: "Lalle Allah ya ɗauke wa al'ummata ta laifi saboda kuskure, mantuwa, da abin da aka tilasta musu yi," wanda Ibn Majah ya rawaito. Haka kuma jahilci game da abin da za a iya yafewa wa wasu mutane uzuri ne, domin Manzon Allah (SAW) ya ji Mu'awiya Ibn Al-Hakam yana cewa "yarhamukallah" (Allah ya yi maka rahama) ga wani mutum da ya yi atishawa a cikin sallah. Sai bayan sun gama sallah, Manzon Allah (SAW) ya koya masa cewa magana a cikin sallah tana ɓata ta, ya ce masa kamar yadda Muslim ya rawaito: "Lalle babu wani abu na maganar mutane da ya halatta a cikin wannan sallar; abin da ake yi a cikinta kawai shi ne tsarkake Allah, yabon Allah, da karatun Alƙur'ani." Bai umurce shi da ya maimaita sallar ba. Waɗannan su ne uzurai da suka zo a cikin dalilan Shari'a, saboda haka ana ɗaukar su uzuri. Duk abin da ya zo a cikin dalilai a matsayin takamaiman uzuri ga takamaiman hukunci, shi ne za a ɗauka uzuri, kuma duk abin da ba ya cikin dalili to ba shi da daraja, kuma ba za a ɗauke shi a matsayin uzurin Shari'a ba kwata-kwata. Waɗannan uzurai ana ɗaukar su ne saboda kansu, ba saboda illar da ke cikinsu ba. Wannan saboda dalilin Shari'a da ya nuna cewa su uzuri ne bai kafa ta'lili (dalilin hukunci) don a ɗauke su uzuri ba, sai ya bar su ba tare da dalili ba. Don haka ba ma yin ilali (dalilai) a gare su, domin Shari'a ba ta kafa musu dalili ba, kuma ta mayar da kowane uzuri daga cikinsu uzuri ga hukuncin da aka zo da shi dominsa kawai, ba ga sauran hukunce-hukunce ba. Saboda haka uzuri ne na musamman ga hukuncin da aka zo da shi dominsa, ba uzuri na gaba ɗaya ga kowane hukunci ba. Misali, makanta uzuri ce ta barin jihadi, amma ba uzuri ce ta barin sallah ba. Haka kuma waɗannan uzurori: rashin lafiya, gurguwa, tafiya, mantuwa, tilastawa da kuskure, duk da cewa su siffofi ne; siffofi ne da ba sa nuna cewa za a iya amfani da su wajen kafa dalili (ta'leel), kuma ba sa nuna alamar yin hukunci ta hanyar ƙiyasi. Saboda haka, ba mu auna sauran uzurori a kansu, kuma ba ma neman dalili da zai kafa hujja a matsayin illah, wato dalilin da za a dauka a matsayin illah domin a yi amfani da ƙa'idar illah a kansa. Don haka ba mu cewa tafiya illah ce saboda wahalarta, sai dai tafiyar kanta ita ce illah, domin Allah Ta'ala ya dauke ta a matsayin illah ba saboda wahalarta ba, wato illah ce mara cikakkiyar ma'ana. Saboda haka matafiyi yana da izinin ya gajarta salla ga nisan da ake gajartawa (qasr), koda kuwa ta jirgin sama yake tafiya, kuma ba zai gajarta ba idan nisan ya gaza haka, koda kuwa yana tafiya a hamada a lokacin zafi mai tsanani, domin wahala ba ita ce uzurin da ya halatta gajartawa ba, uzurin da ya sa aka yi rukhsa (sassauci) wajen gajarta salla shi ne tafiya, domin tafiya ce ko da babu wahala. Haka dukkan uzurori da saboda su nassin shari'a ya ba da rukhsa suke. Wannan kuwa shi ne a dangane da gaskiyar al'amari, cewa rukhsa da azima daga fuskar shari'a suke. Amma game da aiki da rukhsa ko azima: lallai aiki da kowannensu mubah ne, don haka mutum zai iya aiki da rukhsa ko da azima, domin wannan yana bayyana a cikin nassosin rukhsa. Allah Ta'ala ya ce: "To wanda aka tilasta masa saboda yunwa, ba da son karkata zuwa zunubi ba, to lallai Allah Mai yawan gafara ne, Mai jin kai." Suratul Ma'ida 3. Kuma Ya ce: "...Amma wanda aka tilasta masa saboda larura, ba tare da son sabo ba, ko ketare iyaka, to babu laifi a kansa." Ga shi (Allah) Mai yawan gafara, Mai jin ƙai) Aya ta 173 ta Suratul Baqarah, don haka Ya Ta'ala ya nuna rokhsah ta hanyar ɗage laifin cin abinci, wannan shi ne ibahah (halaccin aikatawa), kuma ya yafe zunubin aikinsa, wannan kuwa ibahah ce. Ya Ta'ala ya ce: Idan kuka yi tafiya a cikin ƙasa, babu laifi a kanku idan kuka takaita sallolinku, saboda tsoron kafirai za su kai muku hari: domin kafirai maƙiya ne bayyananne a gare ku) Aya ta 101 ta Suratun Nisaa'i, kuma ɗage laifi yana nufin ibahah. Allah Ta'ala ya ce: ......) amma duk wanda ya kasance mara lafiya, ko yana kan tafiya, to (ya rama) adadin kwanaki a wasu kwanaki daban...) Aya ta 185 ta Suratul Baqarah, kuma wannan ibahah ce, don haka hujjojin rokhsah da kansu suna ba da ibahah ga aiki bisa rokhsah, ba wajibci ba, ba kuma nadb (fifiko) ba. Haka kuma Muslim ya ruwaito daga Hamzah Ibn Amru cewa ya ce: Ya Manzon Allah, ina da ƙarfi a cikin kaina na yin azumi a lokacin tafiya, shin laifi ne in aikata? Manzon Allah (ﷺ) ya ce: rokhsah ce daga Allah Ta'ala, duk wanda ya karɓe ta, to ya yi kyau. Kuma duk wanda ya so yin azumi, babu zunubi a kansa, kuma daga Abu Sa'id ya ruwaito cewa ya ce: "Mun yi tafiya tare da Manzon Allah (ﷺ), mai azumi yana yin azumi, mai karya azumi yana karyawa, babu ɗayansu da yake zargin ɗayan," wanda Muslim ya ruwaito. Waɗannan nassosi sun nuna a fili cewa rokhsah da azeemah dukkansu mubaah ne (idan aka ba da zaɓi), don haka mutum yana da 'yancin zaɓar ɗayansu duk abin da ya so.