11.2 Ishlab chiqarish
11.2 Manufacturing
Ishlab chiqarish — bu bir kishi boshqasidan o‘zi uchun idish, mashina yoki sanoatga kiradigan istalgan narsani ishlab berishni so‘rashidir. Ishlab chiqarish bo‘yicha shartnoma tuzish ruxsat etilgan va Sunnatda isbotlangan. Allohning Elchisi ﷺ muhr (muhr yoki mexr uchun ishlatiladigan uzuk) ishlab berilishini so‘ragan. Anas aytdi: Allohning Elchisi ﷺ uzuk ishlatgan. Buxoriy Ibn Mas'uddan rivoyat qilgan, u aytdi: Allohning Elchisi ﷺ oltin uzuk ishlatgan. Allohning Elchisi ﷺ minbar (xutba o‘qiladigan supa) ishlab berilishini ham so‘ragan. Buxoriy Sahldan rivoyat qilgan, u aytdi: Allohning Elchisi ﷺ bir ayolga odam yuborib: “Xizmatkoringiz, duradgoringizga buyuring, menga o‘tirish uchun bir taxta yasasin”, degan. Buxoriy rivoyat qilgan: “Allohning Elchisi ﷺ zamonida odamlar ishlab chiqarar edilar va u zot ﷺ bu haqda jim turdilar”. Demak, ularning sukuti va amali ishlab chiqarish borasida u zotning ﷺ roziligidir. Allohning Elchisining ﷺ roziligi va amali, xuddi sўzlari kabi, ilohiy dalildir. Ishlab chiqarish uchun shartnoma tuzilgan narsa — muhr, minbar, javon, mashina va shunga o‘xshash ishlab chiqarilgan buyumdir. Shu jihatdan qaraganda, ishlab chiqarish ijaraga olish emas, balki sotishning bir turidir. Lekin agar kimdir ishlab chiqaruvchiga xomashyoni olib borib, ma'lum bir narsani ishlab berishni so‘rasa, bu ijaraning bir turi bo‘ladi.
Manufacturing is where a person requests another to manufacture for Him a vessel, a car or anything that is included in industry. Contracting manufacturing is allowed and proved in the Sunnah. The Messenger of Allah (pbuh) requested the manufacture of a seal (the ring used for a seal or a stamp). Anas said that the Messenger of Allah (pbuh) manufactured a ring. Bukhari reported from Ibn Masoud who said that the Messenger of Allah (pbuh) manufactured a ring of gold. The Messenger of Allah (pbuh) also requested the manufacture of the minbar (pulpit). Bukhari reported that Sahl said that the Messenger of Allah (pbuh) sent to a woman to and said: “Order your servant, the carpenter, to make me some board to sit on.” Bukhari narrated: “People used to manufacture at the time of the Messenger of Allah (pbuh), and He kept silent about this,” so his silence and action is his (pbuh) agreement regarding manufacturing. The agreement and the action of the Messenger of Allah (pbuh) are divine evidences like his sayings. The matter contracted for manufacturing is the manufactured thing such as the seal, pulpit, cupboard, car and the like. From this angle, manufacturing is a form of selling not hiring. However, if someone were to bring the raw material to the manufacturer and ask Him to manufacture a particular thing, then this would be a form of hiring.
Sanoat o‘zi ham har qanday millat, har qanday xalq va har qanday jamiyat iqtisodiy hayotining muhim ustunidir. Sanoat harakati o‘tmishda faqat qo‘l mehnatiga asoslangan ishlab chiqarish bilan cheklangan edi. Inson mashinalarni harakatga keltirish uchun bug‘dan foydalana boshlagach, mexanik fabrikalar asta-sekin qo‘l mehnatiga asoslangan fabrikalarning o‘rnini bosa boshladi. Yangi ixtirolar paydo bo‘lgach, sanoatda katta inqilob yuz berdi, shu tufayli ishlab chiqarish kutilganidan ham ortib ketdi va mexanizatsiyalashgan fabrika iqtisodiy hayotning ustunlaridan biriga aylandi.
Industry, by itself is an important pillar of the economic life in any nation and to any people in any society. Industry drive, in the past, was limited to the manual factory alone. When man started using steam to move machines, mechanical factories started to gradually replace the manual ones. When the new inventions came about a great revolution in industry occurred, thus production increased beyond expectation, and the mechanised factory became one of the pillars of economic life.
Mexanizatsiyalashgan va qo'lda ishlaydigan fabrikalarga oid qoidalar sherik bo'lish, yollash, sotish va tashqi savdo qoidalaridir. Fabrikani tashkil etishga kelsak, u bitta shaxsning mulki bilan bo'lishi mumkin, bu kamdan-kam uchraydi, lekin ko'pincha uni tashkil etishda ishtirok etuvchi ko'p kishilarning mulki bilan bo'ladi. Shuning uchun unga islomiy kompaniyalarning qoidalari qo'llaniladi. Biroq, fabrikadagi ish — boshqaruvda, ishlab chiqarishda yoki ulardan boshqa sohalarda bo'lishidan qat'i nazar — unga yollash qoidalari tatbiq etiladi. Uning mahsulotini tarqatishga kelsak, unga sotish va tashqi savdo qoidalari tatbiq etiladi. Shu tariqa aldov, firibgarlik va monopoliya oldi olinadi, narxlarni belgilash ham, sotishning boshqa qoidalari ham shunday. Fabrika ishlab chiqarishi uchun buyurtmalar berishga kelsak, buyurtma kichik bo'lsinmi, katta bo'lsinmi, u ishlab chiqarilishidan oldin unga ishlab chiqarish qoidalari tatbiq etiladi. Mijoz uchun ishlab chiqarilgan narsani olishga majbur bo'lish-bo'lmasligi masalasida Shar'iatga murojaat qilinishi kerak.
Rules pertaining to the mechanised and manual factories are rules of partnership, hiring, selling and foreign trade. With regard to establishing the factory, it could be by an individual property, which happens rarely, but is more generally by the property of many individuals who share in establishing it. Therefore, the rules of Islamic companies apply upon it. However, with respect to the work in the factory whether in management, manufacturing or other than these, the rules of hiring apply to it. With regard to the distribution of its production, the rules of selling and foreign trade apply to it. In this way, cheating, fraud and monopoly are prevented, as is the fixing of prices, as well as the other rules of selling. With regard to making orders for the production of the factory, whether little or great, before it is made, the rules of manufacturing apply to it. Shar’a has to be consulted regarding whether the client is obliged or not of what was manufactured for him.