12.4 Sherikchilik: Mudorabah (Mudharaba)
12.4 The Company of Body and Capital - Mudharaba
Bu qardor (Qiradh) deb ataladi va u tana bilan mulkning sherikligidir. Bunda kishi o‘z mulkini boshqasiga beradi, shunda u bu mulk bilan savdo qiladi, olingan foyda esa ular shart qilgan tartibga ko‘ra o‘zaro taqsimlanadi. Mudorabada zarar sherikларning kelishuviga emas, balki Shar’ada kelgan narsaga bo‘ysunadi. Shar’at zararni faqat mulkka belgilaydi, u tanaga (Mudorib) hech qanday aloqasi yo‘q. Agar kapital egasi va mudorib foyda va zararni o‘zaro taqsimlashga kelishib olsalar ham, foyda ular o‘rtasida bo‘ladi, zarar esa faqat mulkka tegishli bo‘ladi. Buning sababi shuki, sherikchilik vakolat (Wikala) ga o‘xshaydi va vakil (Wakeel) kafolat bermaydi. Zarar faqat asl egasi (Muwakkil) zimmasida bo‘ladi. Buning dalili ‘Abdurrazzoq “Al-Jam’i” kitobida ‘Ali (r.a.) dan rivoyat qilgan so‘zlaridir: “Zarar (Al-Wadhi’a) mulkka tegishli, foyda esa ular shart qilganicha bo‘ladi.” Tanaga esa mulk zarar ko‘rmaydi, u faqat sarflagan mehnati zarar ko‘radi, zarar esa mulkda qoladi. Mudoraba mulk ishchiga (‘Amil) berilmagan va unga mulkni erkin tasarruf etish huquqi berilmagan bo‘lsa, to‘g‘ri bo‘lmaydi, chunki mudorabada mulkni mudoribga topshirish talab etiladi. Mudorabada ishchining ulushi aniq belgilanishi kerak va mudoraba shartnomasida ishlatiladigan mulk miqdori ham aniq bo‘lishi kerak. Mulk egasining mudorib bilan birga ishlashi, buni shart qilgan bo‘lsa ham, noto‘g‘ri hisoblanadi. Chunki u kompaniyaga tegishli mulkni kompaniya nomidan tasarruf etish huquqiga ega emas. Tasarruf qiladigan va ishlaydigan mudoribdir, mulk ustidan to‘liq nazorat ham unga tegishli. Buning sababi, kompaniya shartnomasi mudoribning shaxsi va sherikning mulki asosida tuzilganidir. Mulk egasining tanasiga nisbatan shartnoma tuzilmaydi, u kompaniyaga begona kishidek bo‘lib, kompaniyaga tegishli biror narsani tasarruf etish huquqiga ega emas. Biroq, mudorib o‘z tasarrufida faqat mulk egasi ruxsat bergan narsa bilan cheklangan. U Unga qarshi chiqishga haqli emas, chunki U ruxsat berish orqali tasarruf qiladi. Agar U unga faqat jun bilan savdo qilishga ruxsat bergan yoki uni dengiz orqali mollarni jo‘natishdan qaytargan bo‘lsa, mulk egasi bu masalalarda uni cheklash huquqiga ega. Ammo bu mulk egasi kompaniyada tasarruf qiladi degani emas. Aksincha, bu mudoribning mulk egasi belgilagan chegaralar ichida cheklangani demakdir. Shunga qaramay, kompaniyadagi tasarruf faqat ishchi (mudorib)ga tegishli bo‘lib, mulk egasining tasarruf huquqi yo‘q.