5.10 Ijara haqining baholanishi asoslanadigan tamoyil
5.10 The Basis upon which the Assessment of the Wage is Established
Ijara ayni manfaat evaziga haq to'lash evaziga tuzilgan shartnomadir. Ijara shartnomasining haqiqiy bo'lishining birinchi sharti ikki tomonning qonuniy layoqatga ega bo'lishi, ya'ni har birining balog'at yoshiga yetgan bo'lishidir. Uning haqiqiy bo'lishining yana bir sharti ikki tomonning roziligidir. Bundan tashqari, ish haqi ma'lum bo'lishi kerak, chunki Ibn Mas'ud rivoyat qilgan, ad-Daraqutniy naql qilgan Nabiy ﷺning so'zi: "Agar sizlardan biringiz ishchi yollasa, unga uning ish haqini aytishi lozim", shuningdek, Ahmad Abu Sa'iddan rivoyat qilgan hadisga ko'ra, Nabiy ﷺ ish haqi aytilmasdan ishchi yollashni man qilgan. Ammo agar ish haqi belgilanmagan bo'lsa, ijara shartnomasi tuzilgan va haqiqiy (qonuniy) hisoblanadi. Ish haqi yuzasidan nizo bo'lsa, ekvivalent ish haqiga murojaat qilinadi. Shunday qilib, agar shartnoma tuzilgan paytda ish haqi belgilanmagan bo'lsa va ish beruvchi bilan ishchi keyin ish haqi yuzasidan nizolashsa, ekvivalent ish haqi qabul qilinadi. Ekvivalent ish haqi nikoh mahri (mehr) yuzasidan kelishmovchilik bilan qiyoslab qabul qilinadi: agar u oldin zikr qilinmagan bo'lsa yoki belgilangan miqdor yuzasidan nizo yuzaga kelsa, u ekvivalent mahrga qarab hal qilinadi. Bu Ahmad rivoyat qilgan hadisga asoslanadi: Abdulloh ibn Mas'ud (roziyallohu anhu) mahr zikr qilinmasdan nikohlagan, ayolga yaqinlik qilishdan oldin vafot etgan erkak haqida hukm chiqardi. U dedi: "U o'zining teng ayollarining mahriga loyiqdir, u iddat saqlashi kerak va erdan meros olishga haqlidir." Ma'qal ibn Sinon al-Ash'ajiy dedi: "Nabiy ﷺ bizning qavmimizdan Voshiq qizi Barvaaga ham sizlar hukm qilganingizdek hukm qildi." Uning teng ayollarining mahriga loyiq bo'lishi degani, teng ayollarning mahriga o'xshash mahr degani. Demak, Shariat mahri belgilanmagan ayolga ekvivalent mahrni berishni majburiy qildi. Xuddi shu hukm belgilangan mahr yuzasidan nizo yuzaga kelgan holda ham beriladi. Mahr bir nikoh shartnomasida qaytarilgan badal bo'lgani uchun, har qanday shartnomaning badali ham shu bilan o'lchanishi mumkin. Shunday ekan, agar shartnomada badal zikr qilinmagan bo'lsa yoki zikr qilingan badal borasida nizo yuzaga kelsa, u holda teng badal bilan hukm qilinadi. Shuningdek, ijarada zikr qilinmagan yoki zikr qilingan haq borasida ijiraga oluvchi bilan ijara beruvchi o'rtasida nizo bo'lsa, teng ijra haqi bilan hukm qilinadi. Savdo-sotiqda esa narx shartnomada nomlanmagan yoki nomlangan narx borasida nizo bo'lgan hollarda teng narx bilan hukm qilinadi. Shu sababli, ijara borasidagi nizoda, ya'ni ish beruvchi bilan ishchi o'rtasida nomlangan ish haqi borasida nizo bo'lganda yoki ish haqi zikr qilinmagan bo'lganda, teng ish haqi hal qiluvchi hisoblanadi. Agar shartnomada ish haqi zikr qilingan bo'lsa, zikr qilingan ish haqi asosiy bo'ladi. Ammo u zikr qilinmagan yoki zikr qilingan ish haqi borasida nizo yuzaga kelgan bo'lsa, u holda teng ish haqi hukm sifatida qabul qilinadi. Demak, ish haqi ikki xil bo'ladi: nomlangan ish haqi va teng ish haqi. Nomlangan ish haqiga e'tibor berilishining sharti – uni ikki tomonning qabul qilishidir. Agar ikki shartnoma tuzuvchi ma'lum bir ish haqiga rozi bo'lsa, bu ish haqi nomlangan bo'ladi va ish beruvchi undan ortiq to'lashga, ishchi esa undan kam olishga majbur bo'lmaydi; u bog'lovchi qonuniy haq hisoblanadi. Teng ish haqi esa teng ishning haqi, agar ijara ish foydasiga qaratilgan bo'lsa, teng ishchining haqidir. Teng ish haqi faqat ijara ijiraga olingan shaxsning foydasiga qaratilgan bo'lsa, teng ishchining haqi bo'ladi.