17-Bob. Davlat mulki
17 State Property
Shaxsiy mulkka kirmaydigan, balki yer va ko‘chmas mulk kabi shaxslar tomonidan egalik qilinishi mumkin bo‘lgan narsalar kabi, individual mulk tarkibiga kiradigan mulklar ham mavjud. Biroq, musulmon xalqining ular bilan bog‘liq haqqi bor. Shuning uchun bu narsalar na individual mulkdan, na jamoat mulkidan hisoblanadi. Demak, ular Davlat mulkidir. Davlat mulki musulmonlar ommasi haqqi bo‘lgan mulk bo‘lib, uning boshqaruvi Xalifaga topshirilgan, u esa uning bir qismini o‘zi munosib deb topgan tartibda ularga berishi mumkin. Bu mulkni boshqarish deganda, uni tasarruf etish, ya’ni uni ishlatish huquqiga Xalifaning ega ekanligi nazarda tutiladi. Egalik deganda ham aynan shu tushuniladi, chunki egalikning ma’nosi – egasi bo‘lgan narsa ustidan shaxsning vakolatga ega bo‘lishidir. Shunday ekan, xarajatlari Xalifaning fikri va ijtihodiga bog‘liq bo‘lgan har qanday mulk Davlat mulki hisoblanadi. Shariat ba’zi mablag‘larni Davlat mulki deb belgilagan bo‘lib, Xalifa ularni o‘z fikri va ijtihodiga ko‘ra tasarruf etish huquqiga ega, masalan, o‘ljalar, xiroj (yer solig‘i), jizya (boshi solig‘i) va shunga o‘xshashlar; bunga sabab shuki, Shariat ularni qaysi sohada sarflash kerakligini belgilamagan. Lekin Shariat mablag‘ qayerda sarflanishi kerakligini belgilagan va bu qarorni Xalifaning fikri va ijtihodiga qoldirmagan bo‘lsa, bunday mulk Davlatga tegishli bo‘lmaydi; balki Shariat belgilagan soha(lar)ga tegishli bo‘ladi. Shuning uchun zakot Davlat mulki hisoblanmaydi. U Shariat belgilagan sakkiz toifaning mulkidir. Bayt ul-mol esa ushbu mablag‘lar belgilangan sohalarga sarflanishi uchun saqlanadigan joydir.