Agar dunyo bozorlarida mavjud bo'lgan moliyaviy xarakterdagi savdo shartnomalarini ko'rib chiqsak, xarid-sotish bitimlari olti turda amalga oshirilayotganini ko'ramiz.

If we examine the trade contracts of a financial nature that exist in world markets, we would find that purchase and sales transactions occur in six types:

1. Bir xil turdagi valyutani shu turdagi valyuta bilan almashtirish, masalan, eski Iroq dinori banknotalarini yangi banknotalarga almashtirish.

1. The exchange of a currency with the same type of currency, such as the exchange of old Iraqi dinar notes for new notes.

2. Bir valyutani boshqa valyutaga almashtirish, masalan, Misr funtlarini dollarga ayirboshlash.

2. The exchange of one currency for another currency, such as the exchange of Egyptian pounds for dollars.

3. Ma'lum bir valyutada ma'lum mollarni sotib olish va o'sha valyutani boshqa valyutaga almashtirish, masalan, bir yo'la bitta bitimda dollar evaziga samolyotlarni sotib olish va o'sha dollarlarni Iroq dinorlariga almashtirish.

3. The purchase of certain goods with a certain currency and the purchase of that currency with another currency, such as the purchase of aircraft with dollars and the exchange of those dollars for Iraqi dinars in one single deal.

4. Ma'lum mollarni sterling funtida sotib, so'ngra ularni dollarga almashtirish.

4. The sale of certain goods in sterling and then exchanging them for dollars.

5. Ma'lum valyutada ayrim obligatsiyalarni sotish.

5. The sale of certain bonds with a certain currency.

6. Ma'lum valyuta bilan ma'lum kompaniyaning aksiyalarini sotish.

6. The sale of stocks in a certain company, with a certain currency.

Ushbu oltita bitim moliyaviy xarakterdagi savdo shartnomalaridir. Obligatsiyalar va aksiyalarni sotib olish va sotishga kelsak, bu Shariat qoidalariga ko'ra qat'iyan taqiqlangan, chunki obligatsiyalarda belgilangan foiz stavkasi bor, shuning uchun ularda riboh (sudxo'rlik) yuzaga keladi; bu o'zida ham ribogá asoslangan bitimdir. Aksiya kompaniyadagi ulushning egalik qilishini bildiradi, kompaniya esa asosan noqonuniy bo'lib, shuning uchun aksiyalar bilan savdo qilish taqiqlangan. Shuningdek, barcha ochiq kompaniyalarning aksiyalari bilan savdo qilish ham taqiqlangan, ular halol savdo bilan shug'ullanuvchi sanoat va tijorat ochiq kompaniyalari bo'lsin yoki bankлар aksiyalari kabi noqonuniy savdo bilan shug'ullanuvchi kompaniyalar bo'lsin. Ma'lum valyuta evaziga tovar sotib olish, ushbu valyutani boshqa valyutaga almashtirish yoki ma'lum tovarni ma'lum valyuta evaziga sotib, so'ngra o'sha valyutani boshqa valyutaga almashtirishga kelsak, bular ikki bitim hisoblanadi: sotib olish-sotish bitimi va almashtirish bitimi. Shuning uchun ular savdo va ayirboshlash qoidalariga amal qiladi hamda bitimlarni ajratish qoidasiga bo'ysunishi kerak.

These six transactions are trade contracts of a financial nature. As for the purchase and the sale of bonds and shares, this is categorically forbidden under the Shari’ah rules, for the bonds have a determined rate of interest thus usury occurs in them; it is even in itself, a usurious transaction. A stock represents a part ownership in a company that is unlawful in the first instance, thus trading in stock is forbidden, and it is also forbidden to deal in the stock of all the public companies, whether these were companies that deal in lawful trade, such as the industrial and commercial public companies, or companies that deal with unlawful trade such as the banks’ stocks. As for the purchase of goods with a certain currency, the exchange of that currency for another, or the sale of certain goods for certain currency and then exchanging that currency for another currency; these represent two transactions, a transaction of purchase and sale and a transaction of exchange. Therefore, they follow the rules of trading and exchange, and they should be subject to the rule of the separation of the deals.

Valyutaning bir xil yoki boshqa valyutaga almashtirilishi sarf (ayirboshlash) bitimi bo‘lib, u joiz. Chunki sarf pulning pulga almashinishi, ya’ni oltin va kumushning oltin va kumushga almashinishidir: bir xil turda teng miqdorda yoki turli turlarda teng miqdorda bo‘ladi. Sarf pulda oltin va kumushda bo‘lgani kabi amalga oshadi, chunki oltin va kumushga xos bo‘lgan hukm pulga ham, uning pul sifatidagi xususiyati bo‘yicha, tatbiq etiladi. Pul oltin va kumushga o‘xshash emas, balki ularning bir shakli bo‘lib, pul qiymati jihatidan ularning ikkalasiga asoslanadi. Shunday ekan, agar kishi oltinni kumush evaziga, tanga-tanga qilib sotib olsa, masalan: “Men sizga bu oltin dinorni shu kumush dirhamlarga sotdim”, deb, sotuv vaqtida ularni hozir turgan holda nomlab aytsa yoki pul birligi sifatida ta’riflangan narsa ustida shartnoma tuzganda, u hozir bo‘lmasa-da, “Men sizga bu Misr funtlarini o‘n Hijoz dirhamiga sotdim”, desa, bu misollar joiz. Chunki pullar shartnomalarda nomlash orqali aniqlanadi va shu bilan ularning mulkka egalik huquqi tasdiqlanadi. Demak, oltinni kumushga almashtirish joiz; bu funtlarni dirhamga, kumush zargarlik buyumlarini yoki niqarga (ya’ni kumush kukuniga) almashtirish bo‘lsa ham shunday. Niqar kumushning tibrga (ya’ni oltin kukuniga) mos keladigan shakli. Kumushni oltinga almashtirish ham joiz, u zargarlik buyumlari, quyma yoki oltin kukuni bo‘lsin. Biroq bunday barcha savdolar qo‘lma-qo‘l bo‘lishi va ularning miqdori aniq ko‘rsatilishi shart: teng yoki teng bo‘lmagan holda, og‘irlik bo‘yicha og‘irlikka, yoki ma’lum miqdor (jizaf) bo‘yicha ma’lum miqdorga, yoki og‘irlik bo‘yicha ma’lum miqdorga, ko‘rsatilgan barcha turlarda, agar almashinuv ikki xil tur o‘rtasida bo‘lsa. Agar ular bir xil turdan bo‘lsa, faqat teng bo‘lishi mumkin, teng bo‘lmasligi joiz emas. Oltinni oltinga almashtirish ham joiz: dinor, zargarlik buyumi, quyma yoki ruda bo‘lsin, og‘irlik bo‘yicha og‘irlikka, ta’riflangan mol bo‘yicha ta’riflangan molga, qo‘lma-qo‘l, va prinsipial jihatdan bunda hech qanday farq ruxsat etilmaydi. Kumushni kumushga ham sotish mumkin, bu dirhamlar, zargarlik buyumlari yoki niqar bo'lsin, og'irlik bo'yicha teng, aniq belgilangan mol uchun aniq belgilangan mol, qo'lma-qo'l, va asosan hech qanday farqqa yo'l qo'yilmaydi. Shuning uchun bir xil turdagi pul birligi o'rtasidagi almashinuv ruxsat etiladi, agar u teng bo'lsa, qo'lma-qo'l va aniq belgilangan mol uchun aniq belgilangan mol bo'lsa. Ikki xil pul birligi o'rtasidagi almashinuv ham ruxsat etiladi, bu holda tenglik va farq sharti qo'llanmaydi, lekin bu qo'lma-qo'l, aniq belgilangan mol uchun aniq belgilangan mol bo'lishi kerak. Almashinuvning ruxsat etilganiga dalil Abu Iso at-Termiziy rivoyat qilgan hadisdir, unda Ubada ibn Somit aytadi: Allohning Elchisi ﷺ shunday degan: "Oltinni kumushga xohlaganingizcha, qo'lma-qo'l sotishingiz mumkin." Muslim ham Ubada ibn Somit rivoyatida aytadi: "Men Allohning Elchisi ﷺ oltinni oltinga, kumushni kumushga, bug'doyni bug'doyga, arpani arpaga, xurmoni xurmoga, tuzni tuzga sotishni taqiqlaganini eshitdim, faqat teng miqdorda va aniq belgilangan mol uchun aniq belgilangan mol bo'lsa bundan mustasno. Kim ko'proq beradi yoki ortiqcha oladi, u riboga (sudxo'rlikka) tushib qoladi." Muslim Abu Bakra rivoyatida ham aytadi: "U bizga oltinni kumushga xohlaganimizcha, kumushni oltinga xohlaganimizcha sotib olishni buyurdi. Bir kishi undan so'radi, shunda u: "Qo'lma-qo'l" dedi. U yana qo'shdi: "Men shunday eshitganman." At-Termiziy Molik ibn Avs al-Hadasan rivoyatida aytadi: "Men dirhamlarni almashtiradigan kishini so'rab keldim. Shunda Umar ibn al-Xattob bilan o'tirgan Talha ibn Ubaydulloh dedi: 'Oltiningizni ko'rsating, so'ng bizning oldimizga keyinroq keling, xizmatkorimiz kelganda sizga kumush dirhamlaringizni beramiz.'" Shunda Umar aytdi: “Yo'q, Alloh haqi, uning kumush tangalarini bermaguningizcha yoki oltinini unga qaytarmaguningizcha (ketmaysiz), chunki Allohning Elchisi ﷺ shunday degan: ‘Kumushni oltinga almashtirish, agar qo'lma-qo'l bo'lmasa, ribo sanaladi; bug'doyni bug'doyga almashtirish, agar qo'lma-qo'l bo'lmasa, ribo sanaladi; arpani arpaga almashtirish, agar qo'lma-qo'l bo'lmasa, ribo sanaladi; xurmoni xurmoga almashtirish, agar qo'lma-qo'l bo'lmasa, ribo sanaladi.’” Shu sababli oltinni kumushga qo'lma-qo'l bo'lmasa sotish harom qilingan, chunki agar ikki tomon almashuvdan oldin qo'lma-qo'l topshirmasdan ajralib ketsa, almashuv noqonuniy bo'ladi. Al-Bukhoriy va Abu Dovud Umar ibn al-Xattobdan rivoyat qilishadi: Allohning Elchisi ﷺ dedilar: “Oltinni kumushga almashtirish, qo'lma-qo'l bo'lmasa, ribodir.” Ikki shartnoma tomoni almashuvni bitim o'tkazilgan joyda amalga oshirishi shart, chunki ular ajralib, topshirishdan oldin ketsa, sotuv qonuniy hisoblanmaydi. Buning sababi, almashuv narxlarning o'zaro almashinuvi bo'lib, bitim joyida topshirish almashuvning to'g'ri bo'lishi uchun asosiy shartdir. Al-Bukhoriy Malik ibn Avs'dan rivoyat qiladi, u shunday degan: Allohning Elchisi ﷺ dedilar: “Oltinni kumushga almashtirish, qo'lma-qo'l bo'lmasa, ribodir.” At-Termiziy ham rivoyat qilganki, Allohning Elchisi ﷺ dedilar: “Oltinni kumushga xohlaganingizcha almashtiring, faqat qo'lma-qo'l bo'lsin.” Allohning Elchisi ﷺ oltinni kumushga muddatli (nasiya) almashtirishni va mavjud bo'lmagan mol-mulkni mavjud bo'lgan mol-mulkka almashtirishni taqiqladilar. Shuning uchun almashuv bitim joyida amalga oshirilishi kerak, chunki agar shartnoma tomonlari topshirishdan oldin ajralsa, almashuv asosiy shartlardan biri bajarilmagani uchun yaroqsiz bo'ladi. Agar bitimning bir qismi bitim o'tkazilgan joyda almashtirilgan bo'lsa, bitim almashtirilgan qismda va unga teng bo'lgan qarshilikda to'g'ri bo'ladi, qolgan qismida va unga teng bo'lgan qismida esa bitim to'g'ri bo'lmaydi. Buning sababi shuki, bitimni qismlarga bo'lish joizdir. Masalan, bir kishi bir dinorni o'n dirhamga, faqat besh dirhami bor boshqa kishi bilan almashtirsa, to'liq o'n dirham qabul qilinmaguncha ajrashishi uning uchun joiz emas. Agar besh dirham qabul qilinib, so'ng ajrashsalar, dinorning yarmi uchun almashuv bekor bo'ladi, qabul qilingan besh dirhamga teng bo'lgan qolgan yarmi uchun esa to'g'ri bo'ladi. Buning sababi, sotish bitimini qismlarga bo'lish joizdir. Agar besh dirhami bor kishi qolgan pulni boshqa kishidan yoki uchinchi shaxsdan qarz olib, bitimni yakunlasa, qarz olish bitimda shart qilinmagan bo'lsa, almashuv to'g'ri bo'ladi. Agar qarz olish bitimda shart qilingan bo'lsa, bitim bekor bo'ladi.