سمرہ بن جندب ؓ فرمائی: «رسول اللہ ﷺ اکثر اوقات اپنے صحابہ سے پوچھا کرتے: "کیا تم میں سے کسی نے خواب دیکھا ہے؟" تو جس کو اللہ چاہتا، وہ اپنا خواب آپ ﷺ کو سناتا۔ ایک صبح رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "گزشتہ رات دو آدمی میرے پاس (خواب میں) آئے، مجھے جگایا اور کہا: چلو!" میں ان کے ساتھ روانہ ہوا تو ہم ایک آدمی کے پاس پہنچے جو لیٹا ہوا تھا، اور دیکھو، ایک اور آدمی اس کے سر پر کھڑا تھا جس کے ہاتھ میں ایک بڑا پتھر تھا۔ دیکھو، وہ اس آدمی کے سر پر پتھر مار رہا تھا جس سے اس کا سر زخمی ہو جاتا۔ پتھر لڑھک کر دور چلا جاتا تو وہ شخص اس کے پیچھے جا کر اسے دوبارہ اٹھا لاتا۔ جب تک وہ واپس آتا، اس شخص کا سر پہلی حالت پر لوٹ آتا۔ پھر وہ مارنے والا دوبارہ وہی کرتا جو پہلے کر چکا تھا۔ میں نے اپنے دونوں ساتھیوں سے کہا: "سبحان اللہ! یہ دونوں آدمی کون ہیں؟" انہوں نے کہا: "چلو!" تو ہم آگے بڑھے اور ایک ایسے آدمی کے پاس پہنچے جو چت لیٹا ہوا تھا، اور دوسرا آدمی اس کے سر پر لوہے کا آنکڑا لیے کھڑا تھا، اور دیکھو، وہ آنکڑے کو اس کے منہ کے ایک جانب ڈالتا اور اس کے چہرے کے اس حصے کو پیچھے (گردن تک) چیر دیتا، اور اسی طرح اس کی ناک کو آگے سے پیچھے تک اور اس کی آنکھ کو آگے سے پیچھے تک چیرتا۔ پھر وہ اس کے چہرے کی دوسری جانب مڑتا اور وہی کرتا جو پہلی جانب کیا تھا۔ وہ ابھی دوسری جانب سے فارغ نہ ہوتا کہ پہلی جانب اپنی اصل حالت پر لوٹ آتی۔ پھر وہ دوبارہ لوٹ کر وہی عمل دہراتا۔ میں نے اپنے دونوں ساتھیوں سے کہا: "سبحان اللہ! یہ دونوں آدمی کون ہیں؟" انہوں نے مجھ سے کہا: "چلو!" تو ہم آگے بڑھے اور ایک تنور جیسی چیز کے پاس پہنچے (تنور: ایک قسم کا گڑھے دار چولہا، جو عموماً مٹی سے لیپا ہوا ہوتا ہے اور روٹی پکانے کے لیے استعمال ہوتا ہے) - میرا خیال ہے نبی ﷺ نے فرمایا: "اس تنور میں بہت شور اور آوازیں تھیں۔" آپ ﷺ نے مزید فرمایا: "ہم نے اس میں جھانکا تو اس میں برہنہ مرد اور عورتیں تھیں، اور دیکھو، آگ کا شعلہ ان کی طرف نیچے سے بڑھ رہا تھا، اور جب وہ ان تک پہنچتا تو وہ زور سے چیخ اٹھتے۔ میں نے پوچھا: "یہ کون لوگ ہیں؟" انہوں نے مجھ سے کہا: "چلو!" تو ہم آگے بڑھے اور ایک دریا کے پاس پہنچے" - میرا خیال ہے آپ ﷺ نے فرمایا: "... خون کی طرح سرخ۔" پیغمبر ﷺ نور ویل: «او ګورئ، په سیند کې یو سړی لامبو وهلو، او په غاړه یو سړی و چې ډېرې ډبرې یې راټولې کړې وې. ګورئ، کله چې هغه سړی لامبو وهلو، نو نږدې یې راغی. هغه خپله خوله پرانیستله، او هغه چې په غاړه و، هغه یوه ډبره د هغه په خوله کې واچوله، نو هغه بیا لامبو ته دوام ورکړ. هغه راستون شو او هر ځل چې دا کار تکرار شو، ما خپلو دوو ملګرو ته وویل: "دا (دوه) کسان څوک دي؟" هغوئ ځواب راکړ: "لاړ شه! لاړ شه!" نو موږ روان شوو تر دې چې یو سړی ته ورسیدو چې بدشکله و، د ټولو بدشکلو څخه بدشکله، چې تاسو هیڅکله په داسې بدشکله سړي نه وئ لیدلی! د هغه څنګ ته اور و، چې هغه یې بلېږاوه او شاوخوا یې منډې وهلې. ما خپلو ملګرو ته وویل: "دا (سړی) څوک دی؟" هغوئ راته وویل: "لاړ شه! لاړ شه!" نو موږ روان شوو تر دې چې یو باغ ته ورسیدو چې ډېر کثیف، ژور شنه نباتات، او د پسرلي ټول رنګونه یې درلودل. د باغ په منځ کې یو ډېر لوړ سړی و، او زه د هغه د لوړوالي له امله د هغه سر لږ لیدلی شوم، او د هغه شاوخوا ماشومان وو، په داسې ډېر شمیر چې ما هیڅکله (پخوا) نه وو لیدلي. ما خپلو ملګرو ته وویل: "دا څوک دی؟" هغوئ ځواب راکړ: "لاړ شه! لاړ شه!" نو موږ روان شوو تر دې چې یو لوی او پر شان باغ ته ورسیدو، د هغه څخه چې ما هیڅکله (پخوا) لیدلی، لوی او ښه! زما دوه ملګري راته وویل: "پورته شه،" او زه پورته شوم. پیغمبر ﷺ نور ویل: «نو موږ پورته شوو تر دې چې یو ښار ته ورسیدو چې د سرو زرو او سپینو زرو له خښتو جوړ شوی و، او موږ د هغه دروازې ته لاړو او (دروازه ساتونکي ته) مو وویل چې دروازه پرانیزي، نو دروازه پرانیستل شوه او موږ ښار ته داخل شوو، او په هغه کې مو داسې سړي وموندل چې د بدنونو یوه خوا یې د هغه ښکلي سړي په شان ښکلې وه چې تاسو یې لیدلی، او بله خوا یې د هغه بدشکل سړي په شان بدشکله وه چې تاسو یې لیدلی. زما دوو ملګرو هغه سړي ته امر وکړ چې ځانونه سیند ته وغورزوي. ګورئ، ښار ته یو سیند تېرېده، او د هغه اوبه د سپینوالي له مخې د شیدو په شان وې. هغه سړي لاړل او ځانونه يې په هغې کې واچول، بيا د ټولو له بدن څخه د بدصورتۍ له منځه تلو وروسته او په غوره شکل کې بيرته راستانه شول. پيغمبر ﷺ نور هم وفرمايل: زما دوه ملګري (ملايکې) راته وويل: دا ځای د عدن جنت دی، او دا ستا ځای دی. ما سترګې پورته کړې، نو وګورئ، هلته ما يو ماڼۍ وليده چې د سپينې وريځې په شان وه! زما دوه ملګرو راته وويل: دا ستا ځای دی. ما ورته وويل: الله تاسو دواړو ته برکت ورکړي! ما ته اجازه راکړئ چې دې کې داخل شم. دوی وويل: اوس به داخل نشې، مګر به داخل شې. ما ورته وويل: نن شپه ما ډيرې عجيبې څيزونه وليدل. دا ټول څه معنا لري، هغه څه چې ما وليدل؟ دوی وويل: موږ به درته وښيو: هغه لومړی سړی چې ته يې ورباندې راغلې، چې سر يې د ډبرې سره ټپي کېده، هغه د هغه چا نښه ده چې د قرآن زده کوي، خو نه يې لولي او نه پرې عمل کوي، او د فرض لمانځه له لاسه ورکولو سره ويده کېږي. هغه سړی چې ته ورباندې راغلې، چې د هغه د خولې، د پوزې او سترګو غاړې له مخې تر شا پورې ټوټې شوې وې، هغه د هغه سړي نښه ده چې سهار له خپل کور وځي او دومره دروغ وايي چې د ټولې نړۍ ته خوریږي. او هغه بېځايه سړي او ښځې چې ته يې په يوه داسې ودانۍ کې وليدل چې د تنور په شان وه، دا زناکاران او زناکارې دي. هغه سړی چې ته يې په سيند کې لامبو وهلو او ورته ډبره ورکول کېده چې وخوري، دا د سود خوړونکی دی. هغه بدشکله سړی چې ته يې د اور تر څنګ وليد چې اور يې بلوي او د هغې ګرځي، دا مالک دی، د دوزخ ساتونکی. هغه اوږد سړی چې ته يې په باغ کې وليد، دا ابراهيم دی، او هغه ماشومان چې د هغه شاوخوا وو، هغه ماشومان دي چې د فطرت (اسلام) پر بنسټ مړه شوي. راوی زياتوي: ځينو مسلمانانو پيغمبر ﷺ ته وپوښتل: ای د الله رسوله! د مشرکانو ماشومانو په اړه څه وايي؟ پيغمبر ﷺ ځواب وراکړ: د مشرکانو ماشومان هم. پیغمبر ﷺ وفرمایل: «زما دوه ملگرو وویل: هغه سړي چې تاسو یې نیم ښکلي او نیم بد ولیدل، هغه هغه کسان وو چې یو نیک عمل یې له بل بد عمل سره سره کړی وو، خو الله تعالی وبخښل.» 1

Sumrah bin Jundub ~ said: "The Prophet ~ very often used to ask his companions: 'Did anyone of you see a dream?' So dreams would be narrated to him by those whom Allah wished to tell. One morning, the Prophet~ said: 'Last night two persons came to me (in a dream) and woke me up and said to me: 'Proceed!' I set out with them and we came across a man lying down, and behold, another man was standing over his head, holding a big rock. Behold, he was throwing the rock at the man's head, injuring it. The rock rolled away, so the thrower followed it and picked it up again. By the time he reached the man, his head returned to the normal state. The thrower then did the same as he had done before. I said to my two companions: 'Subhan Allah! Who are these two persons?' They said: 'Proceed!' So we proceeded and came to one man lying flat on his back and another man standing over his head with an iron hook, and behold, he would put the hook in one side of the man's mouth and tear off that side of his face to the back ( of the neck), and similarly tear his nose from front to back, and his eye from front to back. Then he turned to the other side of the man's face and did just as he had done with the other side. He hardly completed this side when the other side returned to its normal state. Then he returned to it to repeat what he had done before. I said to my two companions: 'Subhan Allah! Who are these two persons?' They said to me: 'Proceed!' So we proceeded and came across something like a Tannur (a kind of baking oven, a pit usually clay-lined for baking bread)' - I think the Prophet~ said: 'In that oven there was much noise and voices.' The Prophet added: 'We looked into it and found naked men and women, and behold, a flame of fire was approaching them from underneath, and when it reached them, they screamed loudly. I asked them: 'Who are these?' They said to me: 'Proceed!' And so we proceeded and came across a river' - I think he ~ said: ' ... red like blood.' The Prophet added: 'And behold, in the river there was a man swimming, and on the bank there was a man who had collected many stones. Behold, while the other man was swimming, he went near him. The former opened his mouth and the latter (on the bank) threw a stone into his mouth, whereupon he continued swimming again. He returned and every time the performance was repeated, I asked my two companions: 'Who are these (two) persons?' They replied: 'Proceed! Proceed!' And we proceeded till we came to a man with a repulsive appearance, the most repulsive appearance, you could ever saw a man having! Next to him there was a fire, which he was kindling it and running around. I asked my companions: 'Who is this (man)?' They said to me: 'Proceed! Proceed!' So we proceeded till we reached a garden with dense, deep green vegetation, possessing all sorts of spring colours. In the midst of the garden there was a very tall man , and I could hardly see his head because of his great height, and around him there were children, in such a large number as I have never seen (before). I said to my companions: 'Who is this?' They replied: 'Proceed! Proceed!' So we proceeded till we came to a huge majestic garden, greater and better than I have ever seen (before)! My two companions said to me: 'Go up,' and I went up.' The Prophet added: 'So we ascended till we reached a city built of gold and silver bricks, and we went to its gate and asked (the gatekeeper) to open the gate, and it was opened and we entered the city and found in it, men with one side of their bodies as handsome as the handsomest person you have ever seen, and the other side as ugly as the ugliest person you have ever seen. My two companions ordered those men to throw themselves into the river. Behold, there was a river flowing across (the city), and its water was like milk in whiteness. Those men went and threw themselves in it, and then returned to us after the ugliness ( of their bodies) had disappeared and they became (restored to) the best shape.' The Prophet~ further added: 'My two companions (angels) said to me: 'This place is the Paradise of Eden, and that is your place.' I raised up my sight, and behold, there I saw a palace like a white cloud! My two companions said to me: 'That (palace) is your place.' I said to them: 'May Allah bless you both! Let me enter it.' They replied: 'As for now, you will not enter it, but you shall enter it (one day). I said to them: 'I have seen many wonders tonight. What does all that mean, that which I have seen?' They replied: 'We will inform you: As for the first man you came upon whose head was being injured with the rock, he is the symbol of the one who studies the Qur'an and then neither recites it nor acts on its orders, and sleeps, neglecting the enjoined prayers. As for the man you came upon whose sides of his mouth, nostrils and eyes were torn off from front to back, he is the symbol of the man who goes out of his house in the morning and tells so many lies that it spreads all over the world. And those naked men and women whom you saw in a construction resembling an oven, they are the adulterers and the adulteresses, and the man whom you saw swimming in the river and given a stone to swallow, is the eater of usury (Riba) and the bad looking man whom you saw near the fire kindling it and going round it, is Malik, the gatekeeper of Hell, and the tall man whom you saw in the garden is Abraham, and the children around him are those children who die with Al-Fitra (the Islamic Faith).' The narrator added: 'Some Muslims asked the Prophet: 'O Messenger of Allah! What about the children of pagans?' The Prophet replied: 'And also the children of pagans.' The Prophet added: 'My two companions added: 'The men you saw half handsome and half ugly were those persons who had mixed an act that was good with another that was bad, but Allah forgave them." 1