فقها در مورد وجوب وضو برای کسی که زن را با دست یا با دیگر اعضای حساس لمس کند اختلاف کردهاند. گروهی بر این باورند که کسی که زنی را لمس کند و به سوی او دست دراز کند، در صورتی که میان پوستهای در تماس هیچ مانع یا پوششی نباشد، موظف به وضو گرفتن است. همچنین کسی که او را ببوسد، به نظر ایشان بوسه نوعی لمس است، خواه از آن لذت ببرد یا نه. این نظر را شافعی و شاگردانش پذیرفتهاند، جز اینکه او یک بار میان لمسکننده و لمسشونده فرق گذاشت و وضو را تنها بر لمسکننده واجب دانست نه بر لمسشونده؛ بار دیگر آن را بر هر دو واجب دانست. بار سوم میان زنان محرم و همسر فرق گذاشت و در لمس همسر وضو را واجب دانست، اما در لمس زنان محرم واجب ندانست، و در بار دیگر آن دو را یکسان شمرد. دیگران وضو را تنها در صورتی واجب دانستهاند که لذت شهوانی حاصل شود یا قصد آن باشد. طرفداران این دیدگاه میان وجود پوشش یا نبودن آن، و نیز در مورد اعضای خاصی که لمس آن زیانآور است، جزئیات قائل شدهاند. در مورد بوسه، ایشان لذت را شرط ندانستهاند. این نظر مالک و اکثر شاگردان اوست. برخی وجوب وضو را برای کسی که زنان را لمس میکند نفی کردهاند که نظر ابوحنیفه است. هر یک از این مکتبها پیشینیانی از میان صحابه دارد، جز شرط لذت، زیرا به یاد ندارم که هیچ صحابیای این شرط را گذاشته باشد. سبب اختلاف، مشترک بودن واژه «لمس» در کاربرد عرب است؛ عربها این واژه را گاهی برای لمس با دست به کار میبرند و گاهی به عنوان کنایه از آمیزش جنسی. گروهی از فقها بر این عقیدهاند که لمس، که موجب وضو میشود، بنا بر این سخن خداوند متعال: «یا آنکه با زنان تماس گرفتهاید»، به معنای آمیزش است (که موجب غسل جنابت میشود). دیگران بر این باورند که مقصود در اینجا لمس با دست است، و از میان ایشان کسانیاند که آن را لفظی عام دانستهاند که برای خاص به کار رفته است، و از این رو لذتجویی را در آن شرط کردهاند. و برخی از ایشان آن را لفظی عام برای همه دانستهاند، و به همین سبب لذتجویی را شرط نکردهاند (در ناقض بودن لمس). کسانی که لذتجویی را شرط کردهاند، به این سو کشیده شدهاند که عمومیت آیه را محدود میکند، یعنی این حدیث که پیامبر ﷺ هنگام سجده عایشه را لمس میکرد، و شاید خود او نیز چنین میکرد. محدثان از حبیب بن ابی ثابت از عروه از عایشه روایت کردهاند: «پیامبر ﷺ برخی از همسران خود را میبوسید و سپس برای نماز بیرون میرفت، اما وضو نمیگرفت. گفتم: چه کسی جز تو میتواند باشد؟ و او لبخند زد». ابوعمر گفته است که این حدیث نزد دانشمندان حجاز ضعیف شمرده شده، اما نزد عالمان کوفه صحیح دانسته شده است. با این حال، او آن را معتبر میدانست و میگفت که این حدیث از طریق معبد بن نُبَاته نیز روایت شده است. شافعی گفته است: اگر حدیث معبد بن نُبَاته درباره بوسیدن ثابت شود، من وجوب وضو را برای بوسه، و همچنین برای لمس، نمیپذیرم. آنان که وضو را بر لمس با دست واجب دانستهاند، چنین استدلال کردهاند که واژهٔ «لمس» در کاربرد اصلیاش به لمس با دست اطلاق میشود و بهصورت مجازی بر مقاربت (آمیزش) اطلاق میگردد، و اگر لفظی میان کاربرد اصلی و مجازی در نوسان باشد، بهتر آن است که به معنای اصلی محدود شود، مگر آنکه دلیلی بر معنای مجازی دلالت کند. دیگران میتوانستند بگویند که وقتی کاربرد یک واژهٔ مجازی بسیار رایج شود، در معنای مجازیاش رساتر از معنای حقیقیاش میگردد، مانند واژهٔ «غائط» که در دلالت بر رفتن به مستراح رساتر است تا در دلالت بر زمین پست که معنای حقیقی آن است. آنچه من معتقدم این است که واژهٔ «لمس»، گرچه در دلالت بر هر دو معنا یکسان، یا تقریباً یکسان، رساست، به نظر من در دلالت بر آمیزش، هرچند مجازی است، روشنتر است، زیرا خداوند بزرگ و والا، واژههای «مباشره» (تماس) و «ملامسه» (لمس کردن) را برای همبستری به کار برده و این واژهها بر معنای لمس دلالت دارند. بر پایهٔ همین تفسیر از آیه است که برای جواز تیمم در حق کسی که جنابت دارد استدلال میشود، بیآنکه نیاز باشد فرض کنیم در ترتیب واژهها در متون مربوط تقدیم و تأخیری رخ داده است، چنانکه در ادامه خواهد آمد، و با این تفسیر، تعارض میان آیه و احادیث نیز برطرف میشود.
نظر کسانی که از آیه هر دو معنای لمس (با دست یا از راه آمیزش) را فهمیدهاند ضعیف است، زیرا عرب هنگام به کار بردن واژهٔ مشترک، یکی از معانیای را اراده میکند که آن واژه بر آن دلالت میکند، نه همهٔ معانیای را که ممکن است واژه بر آنها دلالت کند. این امر در زبان ایشان خود آشکار است.
The jurists disagreed about the obligation of ablution for a person who touches a woman with his hand or with other sensuous limbs. One group held that one who touches a woman reaching out for her when there is no barrier or covering between the touching skins, is obliged to perform ablution. Similarly, one who kisses her, as a kiss, according to them, is a kind of touching, whether or not he derives pleasure from it. This opinion was upheld by al-ShafiT and his disciples, except that he once made a distinction between the person touching and the person being touched, making ablution obligatory for the person touching to the exclusion of the person touched; another time he held that it was obligatory on both. A third time he made a distinction between women in the prohibited degree and a wife, making ablution obligatory in the case of (touching) the wife, but not in the case of women in the prohibited degree, while another time he held them to be similar. Others made ablution obligatory only when lustful pleasure is felt or it was intended. Upholders of this view go into details making a distinction in the case of the existence of a covering or otherwise, and in the case of particular limbs whose touching is harmful. In the case of kissing, they did not stipulate pleasure. This is the opinion of Malik and the majority of his disciples. Some negated the obligation of ablution for the person touching women, which is the opinion of Abu HanTfa. Each of these schools has predecessors from among Companions (holding these views), except the stipulation of pleasure, for I do not remember that any Companion stipulated this. The reason for disagreement is the equivocality of the term “touching” in the usage of the Arabs. The Arabs apply it sometimes for touching that is by hand, and sometimes use it as an allusion to intercourse. A group of jurists, therefore, held that touching causing ablution according to the words of the Exalted, “or ye have touched women ., .”,54 means intercourse (which leads to major ablution, that is, bathing). Others maintained that the meaning here is that of touching by hand, and among them are those who considered it to be a general term intended for the particular, and, therefore, stipulated pleasure in it. There were those among them who deemed it a general term intended for the general, because of which they did not stipulate pleasure (for annulment). Those who stipulated pleasure were drawn to this by what restricts the generality of the verse, namely, the tradition that says that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) used to touch cAhsha while prostrating, and perhaps she did too. The traditionists recorded the tradition of Habib ibn Ab? Thabit from TJrwah from ^A’isha: “He the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) used to kiss some of his wives and then go out to pray, but did not perform ablution. I said, ‘Who could that be, but you, and she smiled’”. Abu TJmar said that this tradition was deemed feeble by the scholars of Hijaz, but was considered' sahih by those of Kufa. Yet, he held it to be authentic, saying that this tradition was also related through Ma<bad ibn Nubata. Al-Shafi T c said that if the tradition of Ma^ad ibn Nubata about kissing is established, I do not maintain the obligation of ablution for it, or for touching. Those who made ablution obligatory upon touching by hand, argued that the term “touching” is used in its primary application to touching by hand and is applied metaphorically to intercourse, and if the word vacillates between the primary and metaphorical uses, it is better to confine it to the primary meaning, unless an evidence indicates the metaphorical meaning. The others could have said that when the use of a metaphorical term becomes frequent it is more expressive in its metaphorical sense than in its actual meaning, like the term gh&it, which is more expressive in denoting a visit to the privy than it is in denoting depressed ground, which is its actual meaning. What I believe is that the word “touching”, though it is equally expressive of both meanings, or almost equal, is more vivid, in my view, for denoting intercourse though it is a metaphor, as Allah, the Glorious and Exalted, has used the terms mubashara, contact”, and mass, “touching”, for copulation and they denote the meaning of touching. It is on the basis of this interpretation of the verse that the argument is made for the permissibility of tayammum in the case of one with a m ajor impurity, without requiring the assumption of advancing or delaying in the order of the words in the relevant texts, as will be coming up in what follows, and the conflict between the verse-and the traditions is also removed the basis of the other interpretation. The opinion of those who understood from the verse both meanings of touching (by hand or by way of intercourse) is weak, as the Arabs, when they use an equivocal term, intend thereby one of the meanings that can be indicated by the term and not all the meanings that may be indicated. This itself is obvious in their language.