این بحث در پنج بخش بررسی می‌شود: حکم سجده‌ها؛ شمار سجده‌هایی که واجب‌اند، یعنی آن موارد که شخص باید به سبب آن‌ها سجده کند؛ اوقاتی که در آن‌ها می‌توان سجده کرد؛ کسی که بر او سجده واجب است؛ و توصیف سجده‌ها.

The discussion of this topic is covered in five sections: the hukm of the prostrations; the number of prostrations that are obligatory, that is, those (occasions) for which the person is to prostrate; the times during which he may prostrate; the person who is under an obligation to prostrate; and the description of the prostrations.

دربارهٔ حکم سجدات تلاوت، ابوحنیفه و شاگردانش گفتند که این سجده‌ها واجب‌اند. مالک و الشافعی گفتند که این سجده‌ها به‌عنوان سنت مشروع‌اند و واجب نیستند. منشأ اختلاف، در بحثشان دربارهٔ دلالت اوامری است که سجده را لازم می‌شمارند، و احادیثی که معنای امر را می‌رسانند. برای مثال، این‌که آیهٔ «وَ إِذَا تُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَٰنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَ بُكِيًّا» آیا بر وجوب دلالت دارد یا بر استحباب. ابوحنیفه آن را بر ظاهرش، یعنی وجوب، حمل کرد، و مالک و الشافعی به تفسیر صحابه تمسک جستند، زیرا ایشان به معانی اوامر شرعی آگاه‌تر بودند. از این‌جاست که ثابت شده است: عمر بن الخطاب روز جمعه سورهٔ السجده را تلاوت کرد، از منبر فرود آمد و سجده کرد، و مردم نیز با او سجده کردند. جمعهٔ بعد، باز آن را تلاوت کرد و مردم برای سجده آماده شدند، پس گفت: «صبر کنید! صبر کنید! خداوند آن را بر ما واجب نکرده، مگر این‌که بخواهیم آن را انجام دهیم.» گفته‌اند که این ماجرا در حضور صحابه رخ داد و از هیچ‌یک از ایشان مخالفتی نقل نشده است، و ایشان بهترین آگاهان به روح شریعت بودند. کسانی که به قول صحابی استدلال می‌کنند، در صورت نبودن دلیل متعارض دیگر، به این روایت تکیه می‌کنند. شاگردان الشافعی نیز به روایت زید بن ثابت استدلال کردند که گفت: «من بر رسول خدا ﷺ قرآن می‌خواندم. یک بار سورهٔ الحج را خواندم و ایشان سجده نکردند، و ما نیز سجده نکردیم.» این فقها همچنین بر اساس این روایت استدلال کردند که «پیامبر ﷺ در هنگام تلاوت سوره‌های مفصل سجده نمی‌کرد»، و نیز بر اساس روایاتی که نشان می‌دهد ایشان در تلاوت آن‌ها سجده می‌کرد؛ و جمع میان این دو [دسته روایت] دلالت دارد بر این‌که سجده‌ها واجب نیستند. هر یک از ایشان آنچه را دیده بود نقل کرد؛ یعنی کسانی که گفتند ایشان سجده می‌کرد و کسانی که گفتند سجده نمی‌کرد.

About the hukm of the prostrations of recitation, Abu HanTfa and his disciples said that they are obligatory. Malik and al-ShafFT said that they are prescribed as a sunna and are not obligatory. The reason for disagreement arises from their dispute about the implication of the commands requiring prostrations and the traditions that convey the meaning of commands. For example, whether the (following) words of the Exalted, “When the revelations of the Beneficent were recited unto them, they fell down, adoring and weeping”,166 are to be interpreted as an obligation or a recommendation. Abu HanTfa interpreted them in their apparent meaning of obligation, while Malik and al-Shafi T followed the c (interpretation of) the Companions, for they were the ones best grounded in the meaning of the commands of law. Thus, it has been established that TJmar ibn al-Khattab recited surat al-Sajda on a Friday. He descended (from the pulpit) and made a prostration, and the people prostrated with him. On the next Friday, he recited it again and the people prepared for the,prostrations, so he said, “Wait! Wait! Allah has not prescribed it for us, unless we want to do it”. They said that this occurred in the presence of the Companions, and no disagreement was transmitted from any of them. They were the ones who best knew the essence of the law. This is used in support of that view by those who rely on the opinion of a Companion when there is no other conflicting evidence. The disciples of al-ShafiT argued on the basis of the tradition of Zayd ibn al-Thabit, who said, “I used to read out the Qur’an for the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him). Once I recited sural al-Hajj and he did not prostrate, and^ neither did we”. These jurists also argued on the basis of the report “that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) did not prostrate during (the recitation of) al-Mufassal surahs”, and also on1 the reports that he did prostrate during their recitation; a reconciliation between these implies that the prostrations are not obligatory. Each one of them reported what he saw, that is, those who said that he prostrated and those who said that he did not.

از سوی دیگر، ابوحنیفه در این مورد به این استدلال تکیه کرد که اصل بر آن است که اوامر را دال بر وجوب بدانیم، و نیز آن گزارش‌هایی را که در حکم امر هستند. ابوالمعالی گفته است که استدلال ابوحنیفه بر پایه اوامر مقرر، اعتبار ندارد، زیرا وجوب مطلق سجده‌ها، وجوب مقیدِ آن‌ها را در زمان تلاوت، یعنی تلاوت آیات سجده، لازم نمی‌آورد. او گفت که اگر وضع چنان می‌بود که ابوحنیفه باور دارد، نماز با تلاوت آیاتی که در آن‌ها امر به نماز آمده است واجب می‌شد، و چون چنین نیست، سجده‌ها نیز با تلاوت آیاتی که در آن‌ها امر به سجده وضع شده است واجب نمی‌شوند. اما ابوحنیفه می‌گوید که مسلمانان (فقها) اتفاق دارند که گزارش‌های مربوط به سجده‌ها هنگام تلاوت قرآن به صورت امر است، و این در بیشتر موارد چنین است. اگر چنین باشد، پس امرِ مقررکننده سجده‌ها ناظر به زمان تلاوت است، و چون این امر به صورت مطلق نیز آمده است، لازم است که مطلق را بر معنای مقید حمل کنیم. حکم سجده‌ها با نماز یکی نیست، زیرا وجوب نماز از طریق قیدهای دیگری محدود شده است. افزون بر این، پیامبر (ﷺ) در چنین موقعیت‌هایی سجده می‌کرد، پس معنای اوامری که در این موارد آمده برای ما آشکار می‌شود، یعنی آن‌ها ناظر به زمان تلاوت‌اند. بنابراین لازم است که دلالت امر را بر وجوب حمل کنیم. درباره شمار سجده‌های واجب، مالک در الموطأ می‌گوید: «نظر ما این است که حکم سجده‌های قرآن یازده سجده است که هیچ‌یک از سوره‌های مفصل را دربر نمی‌گیرد.» اصحاب او گفتند که نخستین این سجده‌ها در پایان سورۀ الأعراف است، دومین در سورۀ الرعد، پس از این سخن: «و برای خدا سجده می‌کند هر‌آنچه در آسمان‌ها و زمین است، خواه ناخواه، و سایه‌هایشان نیز در بامداد و شامگاه»؛[167][168] سومین در سورۀ النحل، پس از این سخن: «و برای خدا سجده می‌کند هر‌آنچه در آسمان‌ها و هر‌آنچه در زمین از جنبندگان است، و فرشتگان نیز، و تکبر نمی‌ورزند. از پروردگارشان که بالای ایشان است می‌ترسند و آنچه را که فرمان داده شده‌اند انجام می‌دهند»؛[169] چهارمین در سورۀ بنی‌اسرائیل، پس از این سخن: «بر چهره‌های خود به سجده می‌افتند و گریان‌اند، و این [قرآن] بر فروتنی‌شان می‌افزاید»؛[170] پنجمین در سورۀ مریم، پس از این سخن: «و چون آیات رحمان بر ایشان خوانده می‌شد، سجده‌کنان و گریان به خاک می‌افتادند»؛[171] ششمین در سورۀ الحج، که نخستین سجده در آن است، پس از این سخن: «آیا ندیده‌ای که هر‌آنکه در آسمان‌ها و هر‌آنکه در زمین است، و خورشید و ماه و ستارگان و کوه‌ها و درختان و جنبندگان، و بسیاری از مردم، برای خدا سجده می‌کنند؟ و بسیاری نیز هستند که عذاب بر ایشان محقق شده است. و هر‌که را خدا خوار سازد، هیچ گرامی‌دارنده‌ای نخواهد داشت. هر آینه خدا آنچه را بخواهد انجام می‌دهد»؛[172] هفتمین در سورۀ الفرقان، پس از این سخن: «و چون به ایشان گفته شود: برای رحمان سجده کنید، می‌گویند: رحمان چیست؟ آیا برای چیزی که تو به ما فرمان می‌دهی سجده کنیم؟» و این [آیه] آنان را بر دوری و گریز بیشتر وا می‌دارد؛" ۱۷۳ آیۀ هشتم در سورۀ النمل، بعد از این عبارت است: «تا برای الله سجده نکنند، همان کسی که آنچه را در آسمان‌ها و زمین نهان است بیرون می‌آورد و آنچه را پنهان می‌دارید و آشکار می‌کنید می‌داند، الله؛ هیچ معبودی جز او نیست، پروردگار عرش بزرگ.» ۱۷۴ آیۀ نهم در سورۀ السجده، بعد از این عبارت است: «تنها کسانی به آیات ما ایمان می‌آورند که چون به آن‌ها یادآوری شوند، سجده‌کنان به زمین می‌افتند و پروردگارشان را به پاکی می‌ستایند و کبر نمی‌ورزند.» ۱۷۵ آیۀ دهم در سورۀ ص، بعد از این عبارت است: «و داوود دانست که ما او را آزموده‌ایم، پس از پروردگارش آمرزش خواست و رکوع کرد و به سجده افتاد و توبه نمود.» ۱۷۶ و آیۀ یازدهم <در سورۀ فصلت، بعد از این عبارت است: «و از نشانه‌های اوست شب و روز و خورشید و ماه. برای خورشید و ماه سجده نکنید، بلکه برای الله که آن‌ها را آفریده سجده کنید، اگر واقعاً او را می‌پرستید.» و گفته شده که [سجده] بعد از این عبارت است: «پس اگر تکبر ورزند، کسانی که نزد پروردگارت‌اند شب و روز او را تسبیح می‌گویند و خسته نمی‌شوند.»› ۱۷۷ ۱۷۸

الشافعی گفته است که چهارده سجده وجود دارد. سه تا از این‌ها در سوره‌های مفصّل است، یعنی در الانشقاق، النجم و العلق، اما او معتقد نبود که در سورۀ ص سجده‌ای وجود دارد، زیرا به نظر او مناسبت آن شکرگزاری است. احمد گفته است که پانزده سجده وجود دارد، با افزودن سجدۀ دومی در سورۀ الحج و شامل دانستن سجدۀ ص. ابوحنیفه گفته است که دوازده سجده وجود دارد. الطحاوی گفته است که این (عدد به نظر ابوحنیفه) شامل هر سجده‌ای می‌شود که به صورت خبر بیان شده است.

Al-Shafi T said that c there are fourteen prostrations. Three of these are in the Mufassal surahs, that is, in al-Inshiqaq, al-Najm, and al~*Alaq, but he did not believe that there was a prostration in Sad, the occasion there, in his view, being that of thankfulness. Ahmad said that there are fifteen prostrations adding a second one in al-Hajj and including the prostration in Sad. Abu HanTfa said that there are twelve prostrations. Al-TahawT said that this (the number in Abu HanTfa’s opinion) includes every prostration that is expressed in the form of a report.

دلیل اختلاف ایشان به انتخاب منبعشان درباره تعداد سجدهها بازمیگردد. برخی به رویه فقهای مدینه تکیه کردند، برخی به قیاس، و برخی به نقل. کسانی که به رویه (جَمَل) تکیه کردند مالک و شاگردان اویاند. کسانی که به قیاس تکیه کردند ابوحنیفه و شاگردان اویاند، زیرا ایشان معتقد بودند که همه سجدههایی که بر آنها اتفاق نظر است، به صورت خبر بیان شده یافت میشوند؛ و اینها سجدههای سورههای الأعراف، النحل، الرعد، الإسراء، مریم، سجده اول در الحج، الفرقان، النمل و السجدة هستند. و این امر ایجاب میکرد که بقیه سجدههایی را که به صورت خبر بیان شدهاند، یعنی سجدههای ص و الانشقاق، به آنها ملحق کنند. آن سه سجدهای که به صورت امر آمدهاند کنار گذاشته شدند، و اینها در سورههای النجم، سجده دوم در الحج و العلق قرار دارند. کسانی که به نقل تکیه کردند، بر پایه آنچه از پیامبر (ﷺ) درباره سجدههای سورههای الانشقاق، العلق و النجم ثابت شده، حکم کردند. این روایت را مسلم ثبت کرده است. الأثرم گفت: از احمد درباره سجدههای سوره الحج پرسیده شد و او پاسخ داد که دو سجده است. او حدیث عقبة بن عامر از پیامبر (ﷺ) را صحیح دانست که در آن فرمود: «در سوره الحج دو سجده است». این نظر عمر و علی نیز هست. القاضی (ابن رشد) گفت: «این را ابوداود روایت کرده است».

The reason for their disagreement stems from their choice of source regarding the number of prostrations. Some of them relied upon the practice of the jurists of Medina, some relied on analogy, and some relied on transmission. Those who relied upon practice (jamal) are Malik and his disciples. Those who relied upon analogy are Abu HanTfa and his disciples, as they maintained that all the prostrations that they agreed upon were found to be expressed in the form of a report—and these were the prostrations in A*rdf, al-Nahl, al-RaM, al-Isra>, Maryam, the first occasion in al-Hajj, al- Furqdn, al-Naml, and al-Sajda—and this made it necessary to link with them the remaining prostrations expressed in the form of reports, which are in Sad and al-Inshiqaq. The three that occur in the form of a command were dropped, and these occur in al-Najm, the second occasion in al-Hajj, and in al-*Alaq. Those who relied upon transmission decided on the basis of what has been established from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) about the prostrations in al-Inshiqaq, al-^Alaq, and al-Najm. This has been recorded by Muslim. Al-Athram said that Ahmad was asked about the prostrations in al-Hajj, and he replied that there were two prostrations. He declared the tradition of TJqba ibn cAmir from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) as authentic, and in which he said, “In al-Hajj there are two prostrations”. This is also the opinion of TJmar and that of CA1T. The QadT (Ibn Rushd) said: “This has been recorded by Abu Dawud”.

الشافعی سجده‌ی سورهٔ ص را بر اساس روایتی که ابوداوود از ابوسعید خدری نقل کرده، ترک کرد: «که پیامبر ﷺ در حالی که بر منبر بود، آیهٔ سجده را در سورهٔ ص می‌خواند، پس فرود آمد و سجده کرد. و چون روز دیگری آن را خواند، مردم خود را برای سجده آماده کردند. پس فرمود: این توبه‌ی یک پیامبر است، ولی چون دیدم که شما خود را برای سجده آماده می‌کنید، فرود آمدم و سجده کردم.» در این [روایت] نوعی دلیل برای ابوحنیفه در اثبات وجوب سجده‌ها وجود دارد؛ زیرا [پیامبر ﷺ] علت ترک سجده در این سجده را امری دانسته که در سایر موارد سجده وجود ندارد. بنابراین لازم می‌آید که حکمی که در آن علت موجود نیست، با حکمی که در آن علت ثابت است، متفاوت باشد. این نوعی دلیل استدلالی است و در آن اختلاف است، زیرا از مقولهٔ حمل معنای مجازی بر دلالت غیرمستقیم متن (دلیل الخطاب) است.

Al-Shafi T decided upon dropping the c prostration in Sdd on the basis of what has been related by Abu Dawud of the tradition of Abu Sa Td al-Khudri “that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) was reciting the verse of prostrations in surat Sad, while on the pulpit, when he descended and prostrated. When he recited it on another day the people prepared themselves for the prostrations, so he said, ‘This is repentance for a Prophet, but as I had seen you preparing for a prostration I came down and prostrated’ ”. In this there is a kind of evidence for Abu HanTfa in upholding the obligation of prostrations, for he (the Prophet) declared the underlying cause of relinquishment of prostrations in this prostration to be a cause that is absent in the other occasions of prostration. Thus, it becomes necessary that the hukm in which an underlying cause is absent be different from that in which the underlying cause is established. This is a kind of demonstrative proof, and there is disagreement over it, as it belongs to the category of assigning a metaphorical meaning to the indirect indication of the text (dalil al-khitdb).

برخی از فقها که وقوع سجده در سوره‌های مفصّل را نپذیرفته‌اند، بر پایهٔ روایت عِکرِمه از ابن عباس، که ابوداوود آن را نقل کرده، استدلال کرده‌اند که «رسول خدا ﷺ از زمانی که به مدینه هجرت کرد، در هیچ‌یک از سوره‌های مفصّل سجده نکرد». ابوعُمَر گفته است که این روایت منکَر (ناشناخته و ناسازگار) است، زیرا ابوهریره که سجدهٔ پیامبر ﷺ در سوره‌های مفصّل را روایت کرده، جز در مدینه صحابی پیامبر ﷺ نشد. راویان مورد اعتماد از او روایت کرده‌اند که «پیامبر ﷺ در سورهٔ النجم سجده کرد».

Some jurists, who did not uphold the occurrence of prostrations in the Mufassal surahs, argued on the basis of the tradition of cIkrima from Ibn c Abbas, which has been recorded by Abu Dawud, “that the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) did not prostrate in any of the Mufassal surahs from the time that he migrated to Medina”. Abu TJmar said that it179 is a munkar (inconsistent) tradition, as Abu Hurayra who has related the prostrations of the Prophet in the Mufassal surahs did not become a Companion of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) except in Medina. Trustworthy narrators have related from him “that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) prostrated in al-Najm”.

آنان در زمان سجده‌ها اختلاف کرده‌اند. گروهی از فقها، سجده‌ها را در وقتی که برای نماز مکروه است منع کرده‌اند. این نظر ابوحنیفه است بر اساس اصل او که نمازهای واجب را در این اوقات ممنوع می‌داند.۱۸۱ مالک نیز در الموطأ* آن را ناروا دانسته است، زیرا به نظر او این‌ها نماز مستحب‌اند و عبادت مستحب در این اوقات از نظر او ممنوع است. ابن القاسم از او روایت کرده که تا زمانی که خورشید زرد نشده یا رنگش تغییر نکرده، می‌توان پس از عصر سجده کرد. همچنین پس از نماز صبح. این نظر را الشافعی تأیید کرده است. این بر پایه این دیدگاه است که سجده‌ها سنت‌اند و سنت‌ها را می‌توان در این اوقات انجام داد، تا زمانی که خورشید نزدیک غروب یا نزدیک طلوع نباشد.

They disagreed about the time of the prostrations. A group of jurists prohibited the prostrations during a period of time that is proscribed for prayer. This is the opinion of Abu HanTfa in accordance with his principle of prohibiting the obligatory prayers in these timings.181 Malik has also disallowed these in the Muwattd*, as these are supererogatory in his view, and supererogatory worship is prohibited during these timings according to him. Ibn al-Qasim has related from him that the prostrations may be made after W as long as the sun has not turned yellow or changed in colour. Likewise after the morning prayer. This was upheld by al-ShafiT. This is based on the view that the prostrations are a sunna, and the sunan may be observed in these timings as long as the sun is not about to set or about to rise.

دربارهٔ کسی که حکمِ سجده متوجهِ اوست، اتفاق نظر دارند که این حکم متوجهِ خوانندهٔ قرآن است، چه در نماز باشد و چه در غیر آن. دربارهٔ اینکه آیا شنونده مکلف به سجده است یا نه، اختلاف کرده‌اند. ابوحنیفه گفت که شنونده مکلف به سجده است و میان مرد و زن فرقی نگذاشت. مالک گفت که شنونده در دو موقع سجده می‌کند: نخست، هنگامی که برای شنیدن قرآن نشسته است، و دوم، هنگامی که خواننده خود سجده می‌کند؛ و گفت که امامِ شنونده می‌تواند همان خواننده‌ای باشد که خود سجده می‌کند. ابن‌القاسم از مالک روایت کرده است که شنونده هنگامی که برای شنیدنِ خواننده نشسته است سجده می‌کند، حتی اگر خواننده صلاحیت امامت را نداشته باشد.

About the person towards whom the hukm is directed they agreed unanimously that it is directed towards the person reciting, whether in prayer or otherwise. They disagreed about whether the listener is obliged to prostrate. Abu HanTfa said that he is under an obligation to prostrate, and he did not differentiate between a man or a woman. Malik said that the listener is to prostrate on two occasions: first, when he has sat down to listen to the Qur’an, and second, when the reciter himself prostrates, and that the latter can validly be an imam for the listener. Ibn al-Qasim has related from Malik that the listener is to prostrate himself once he has sat down to listen to the reciter even if the reciter is not qualified to be an imam.

اکثر فقها درباره توصیف سجده‌ها گفته‌اند که شخص تلاوت‌کننده هنگام فرود آمدن به سجده و هنگام برخاستن از آن باید تکبیر بگوید. نظر مالک در این مسئله، در صورتی که شخص در حال نماز نباشد، اختلافی است؛ اما هنگامی که در نماز است، بدون اختلاف باید تکبیر بگوید.

The majority of the jurists said about the description.of the prostrations that when the person reciting prostrates he should pronounce the takbir on lowering himself and upon rising. Malik’s opinion has differed on the issue when the person is not observing prayer, but when he is praying he is to pronounce takbir without a dispute.