اتفقوا على أن صلاة کسوف الشمس سنّة، وأنها تُؤدّى جماعةً. واختلفوا في کيفيتها، وفي کيفية القراءة فيها، وفي الأوقات التي يجوز فيها، وكذلك في أن الخطبة هل هي من شروطها. واختلفوا أيضاً في أن يُصلّى مثل هذه الصلاة في حالة خسوف القمر. فتتضمّن هذه المسألة إذن خمس قضايا.

They agreed that the prayers for the solar eclipse are a sunna and that they are to be undertaken in a congregation. They disagreed about its description, about the description of the recitation during it, about the timings during which it is permitted, and also whether a sermon is one of its conditions. They also disagreed on whether the same sort of prayer is to be performed in the case of a lunar eclipse. There are thus five issues under this topic.

مالک، الشافعی، اکثر فقهای حجاز، و احمد بر این عقیده بودند که نماز کسوف دو رکعت است، که در هر رکعت رکوع دو بار انجام می‌شود. ابوحنیفه و فقهای کوفه بر این باور بودند که نماز کسوف دو رکعت است، همانند نماز عید و نماز جمعه.

Malik, al-ShafiT, the majority of the jurists of Hijaz, and Ahmad maintained that the eclipse prayer comprises two rakfas with the rukff (bowing) occurring twice in each. Abu HanTfa and the Kufis held that the eclipse prayer is comprised of two rafcas on the pattern of the <id and Friday prayer.

دلیل اختلاف آنان از تعارض روایات در این مسئله و تعارض قیاس با برخی از آنها ناشی می‌شود. این امر از آن جهت است که در روایت عایشه ثابت شده است که او گفت: «در زمان رسول‌الله ﷺ خورشیدگرفتگی رخ داد. ایشان مردم را به نماز پیشوایی کرد و مدت زیادی ایستاد و نماز خواند، سپس رکوع کرد و رکوع طولانی‌ای انجام داد. سپس برخاست و مدتی نماز خواند، اما این مدت کوتاه‌تر از نخستین بار بود، پس از آن رکوع طولانی کرد، اما این رکوع کوتاه‌تر از رکوع نخست بود. سپس سر برداشت و یک بار سجده کرد. آنگاه نشست، سپس دوباره سجده کرد. سپس همین کار را در رکعت دوم انجام داد. آنگاه هنگامی که خورشید دوباره روشن شد، رفت.» همچنین به همین شیوه از طریق روایت ابن عباس ثابت شده است، یعنی دو رکوع در یک رکعت. ابوعمر گفته است که این دو روایت صحیح‌ترین روایاتی هستند که در این موضوع نقل شده‌اند.

The reason for their disagreement stems from the conflict of traditions on the issue and the conflict of analogy with some of them. This is so as it has been established in the tradition of A’isha, in which she said, “A solar eclipse occurred during the period of the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him). He led the people in prayer, and stood praying for a long time after which he made the bow and bowed a long time. He then straightened up and prayed for a long time, but this was shorter than the first, after which he bowed for a long time, but this was shorter than the first bow. Thereafter he raised himself and prostrated once. He then sat up, then prostrated again. He then did the same in the second rak^a. He then went away when the sun had brightened again”. It is also established’ in the same manner through the tradition of Ibn cAbbas, that is, two bows in a rak^a. Abu TJmar has said that these two are the most authentic traditions that have been related on the topic.

آنان که بر این دو حدیث تکیه کردند و آن‌ها را از نظر نقل بر دیگران ترجیح دادند، گفتند که نماز کسوف در هر رکعت دو رکوع دارد. همچنین در احادیثی از ابوبکر، سَمُرَة بن جُنْدَب، عبدالله بن عُمَر و نعمان بن بَشیر روایت شده که پیامبر ﷺ در کسوف دو رکعت نماز گزارد، همانند نماز صبح. ابوعُمَر ابن عبدالبر گفته است که همه این‌ها احادیثی صحیح و مشهورند، و بهترین آن‌ها حدیث ابوقِلابه از نعمان بن بشیر است که گفت: «رسول خدا ﷺ در کسوف، همانند نماز شما، ما را امامت داد؛ شما رکوع و سجود می‌کنید، و دو رکعت دو رکعت، تا آن‌که خورشید روشن شد، برای جلب رضایت خداوند». کسانی که این احادیث را به خاطر کثرت راویان و موافقت با قیاس، یعنی هماهنگی با دیگر نمازها، ترجیح دادند، گفتند که نماز کسوف دو رکعت است. قاضی (ابن رشد) گفته است که حدیث سَمُرَة را مسلم روایت کرده است.

Those who relied on these two traditions and preferred them over the others on the basis of transmission said that the eclipse prayer comprises two ruktifc in a single rak*-a. It has also been related in the traditions of Abu Bakr, Samura ibn Jundab, cAbd Allah ibn TJmar, and al-Ntfman ibn Bashir that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) prayed two rakfas during an eclipse like the prayer of 9W. Abu <Umar ibn (Abd al-Barr has said that all these are authentic and well-known traditions andF the best of these is the tradition of Abu Qalaba from al-Nucman ibn Bashir, who said, “The Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) led us in prayer during an eclipse like your prayer where you bow and prostrate two rak'as at a time, seeking the favour of Allah till the brightening of the sun”. Those who preferred these traditions, because of their large number and their conformity with analogy, that is, conformity with the other prayers said that the eclipse prayer is two rakfas. The QadT (Ibn Rushd) said that the tradition of Samura has been recorded by Muslim.

ابوعمر گفت که به طور کلی هر گروهی روایاتی را پذیرفت که از پیشینیانشان نقل شده بود، و به همین دلیل برخی از فقها گفته‌اند که همه‌ی این‌ها امری اختیاری است. یکی از کسانی که چنین گفته، طبری است. قاضی (ابن رشد) گفت که این بهتر است، زیرا جمع میان روایات بهتر از ترجیح دادن است. ابوعمر گفت که در مورد نماز کسوف، ده رکوع در دو رکعت، هشت رکوع در دو رکعت، شش رکوع در دو رکعت و چهار رکوع در دو رکعت نقل شده است، اما از راه‌هایی که قابل اعتماد نیستند. ابوبکر بن المنذر و اسحاق بن راهویه گفته‌اند که همه‌ی این‌ها یکدیگر را تأیید می‌کنند و متعارض نیستند، زیرا ملاک در این‌جا روشن شدن خورشید است، و زیادی در رکوع بر حسب تفاوت در روشنی خورشید در زمان کسوفی که نماز در آن خوانده شده، واقع شده است. از علاء بن زیاد نقل شده که به نظر او نمازگزار هنگامی که سر از رکوع برمی‌دارد باید به خورشید نگاه کند. اگر خورشید روشن شده باشد، باید سجده کند و رکعت دومی بر آن بیفزاید، اما اگر در رکوع اول روشن نشده باشد، باید بار دوم رکوع کند و سپس دوباره به خورشید نگاه کند، و اگر هنوز روشن نشده باشد، در رکعت اول بار سوم رکوع کند و به همین ترتیب ادامه دهد تا خورشید روشن شود. اسحاق بن راهویه می‌گفت که در یک رکعت بیش از چهار رکوع نباید انجام داد، زیرا زیادتر از آن از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) ثابت نشده است. ابوبکر بن المنذر گفته است: «برخی از همکاران ما می‌گفتند که در مورد نماز کسوف اختیار ثابت شده و اختیار با نمازگزار است؛ اگر بخواهد می‌تواند در یک رکعت دو بار، یا سه بار، یا چهار بار رکوع کند». او اما این را معتبر نمی‌دانست، بلکه معتقد بود که این روایات دلالت دارند بر این‌که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در برخی موارد در زمان کسوف‌ها نمازی طولانی خواندند. القاضی (ابن رشد) گفت: «آنچه او ذکر کرده، توسط مسلم روایت شده است، و من نمی‌دانم ابو عمر چگونه گفته که این‌ها از طریق سندی ضعیف نقل شده‌اند. اما ده رکوع در یک رکعت، تنها ابوداوود آن را روایت کرده است».

Abu ‘Umar said that on the whole each group adopted the traditions that had been reported by their predecessors, and for that reason some of the jurists have held that all this is a matter of choice. One of those who said this is al- Tabari. The Qadi (Ibn Rushd) said that this is better, as reconciliation is better than preference. Abu TJmar said that in the case of the eclipse prayer ten ruku's in two rak<asy eight in two, six in two, and four in two have been reported, but through channels that are unreliable. Abu Bakr ibn al-Mundhir and Ishaq ibn Rahwayh have said that all this is mutually supportive and not conflicting as the consideration here is given to the brightening of the sun, and the excess in bowing occurred in accordance with variation in the brightening of the sun during the eclipse in which prayer was offered. It is related from al- c Ala5 ibn Ziyad that in his view the worshipper should look at the sun when he raises his head from the bowing posture. If the sun has brightened he should prostrate and add to it a second rakat but if it has not brightened in the first ruku he should bow a second time and then look at the sun again, and if it has still not brightened he should bow a third time in the first rak'a and continue this way till the sun brightens up. Ishaq ibn Rahwayh used to say that this is not to exceed four ruku's in one rak'a, as an excess beyond that has not been established from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him). Abu Bakr ibn al-Mundhir has said: “Some of our colleagues used to say that a choice in the matter of the eclipse has been established, and the choice lies with the worshipper, if he likes he may bow twice in one rak'a, or thrice, or four times”. He did not, however, consider this to be valid, but he maintained that these records imply that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) prayed at length on a number of occasions during the eclipses. The QadT (Ibn Rushd) said: “What he has mentioned has been recorded by Muslim and I do not know how Abu TJmar has said that these have been reported through weak channel. As for ten ruku's in a rak'a, it has been reported by Abu Dawud alone”.

آنان در مورد نوع قرائت در این نماز اختلاف کردند. مالک و الشافعی رحمهما الله بر این عقیده بودند که قرائت در آن باید آهسته (سِرّی) باشد. ابویوسف، محمد بن الحسن، احمد و اسحاق بن راهویه بر این عقیده بودند که قرائت در آن باید بلند (جَهری) باشد.

They disagreed about the (nature of the) recitation in this prayer. Malik and al-Shafi i c held that the recitation in it is to be inaudible. Abu Yusuf, Muhammad ibn al-Hasan, Ahmad, and Ishaq ibn Rahwayh maintained that the recitation in it is to be audible.

دلیلِ اختلافِ آنان از تعارضِ احادیثِ مربوط به این موضوع، از نظرِ دلالتِ آنها و شکلِ عبارات، ناشی می‌شود. بنابراین، دلالتِ حدیثِ صحیحِ ابنِ عباس این است که پیامبر ﷺ در آن (نماز) بی‌صدا قرائت می‌کرد، به سببِ سخنِ ابنِ عباس درباره‌ی پیامبر ﷺ که «در آن به اندازه‌ی سورۃ البقرہ نماز خواند». همین مطلب به‌صراحت از او نقل شده که گفت: «در یک سوی رسول‌الله ﷺ ایستادم و یک کلمه از او نشنیدم». از طریقِ ابنِ اسحاق از عایشه درباره‌ی5

The reason for their disagreement arises from the conflict of traditions on the subject with respect to their implications and the form of words used. Thus, the implication of the authentic tradition of Ibn cAbbas is that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) recited inaudibly in it, because of Ibn cAbbas’s words about the Prophet, “that he prayed in it equal to the length of surat al-Baqara”. The same is narrated from him expressly that he said, “I stood on one side of the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) and I did not hear a word from him”. It has been related through Ibn Ishaq from A isha about c5

او گفت: «من با دقت به قرائت او گوش دادم و حدس زدم که او سورۃ البقرہ را تلاوت می‌کرد.»

the eclipse prayer that she said, “I listened intently to his recitation and guessed that he recited surat al- Baqara”.

آنان که این روایات را ترجیح دادند، گفتند که قرائت در آن باید آهسته باشد، و به سبب آنچه در این روایات آمده است، مالک و شافعی خواندن سورۀ بقره را در رکعت اول، سورۀ آل عمران را در رکعت دوم، به اندازۀ صد و پنجاه آیۀ سورۀ بقره را در رکعت سوم، و به اندازۀ پنجاه آیۀ سورۀ بقره را در رکعت چهارم مستحب دانستند، و در هر یک از این رکعات ام القرآن را خواندن. آنان رأی خود را همچنین بر پایۀ آنچه از پیامبر ﷺ روایت شده که فرمود: «نمازهای روز آهسته خوانده می‌شود»، ترجیح دادند، اما روایاتی وجود دارد که با این حدیث مخالف است. یکی از آنها این گزارش است که «پیامبر ﷺ در یکی از رکعات نماز کسوف سورۀ نجم را خواند»، و این بدان معناست که حتماً آن را بلند خوانده است. احمد و اسحاق از چنین رأیی به‌وسیلۀ روایت سفیان بن حسن از زهری از عروه از عایشه حمایت می‌کردند که «پیامبر ﷺ در نماز کسوف خورشید بلند می‌خواند». ابوعمر گفته است که سفیان بن حسن راوی موثقی نیست. او معتقد بود که این روایت را دیگران نیز به‌صورت متابعت از زهری از عبدالرحمن بن سلیمان بن کثیر نقل کرده‌اند و هیچ‌یک از آنان در روایت زهری یافت نمی‌شود. افزون بر این، روایت ابن اسحاق از عایشه که پیش‌تر ذکر شد با آن مخالف است. این فقیهان همچنین استدلال خود را با قیاس شبه تقویت کردند و گفتند که قرائت در نماز سنتی که در روز و به‌صورت جماعت خوانده می‌شود باید بلند باشد، و مبنای این حکم نماز عید و نماز طلب باران (استسقاء) است.

آنان درباره زمانی که باید در آن خوانده شود اختلاف کردند. الشافعی گفت: می‌توان آن را در همه اوقات خواند، هم در اوقاتی که نماز در آن‌ها ممنوع است و هم در اوقاتی که ممنوع نیست. ابوحنیفه بر این عقیده بود که در اوقاتی که نماز ممنوع است، نباید خوانده شود. ابن وهب از مالک روایت کرده که او گفت: «نماز کسوف خورشید خوانده نمی‌شود مگر در اوقاتی که نمازهای نافله جایز است». ابن القاسم روایت کرده که عمل معمول آن است که آن را از طلوع خورشید تا زوال آفتاب بخوانند.

They disagreed about the time in which it is to be observed. Al-ShafiT said that it may be observed at all times, those in which prayer is prohibited and those in which it is not. Abu HanTfa held that it is not to be observed in timings in which "prayer is prohibited. Ibn Wahb has related from Malik that he said: “Prayer for the solar eclipse is not to be observed except in timings in which supererogatory prayers are permitted”. Ibn al-Qasim has related that the established practice is to observe it from sunrise up to the decline of the sun.

ان سبب اختلافهم في هذه المسألة يرجع إلى خلافهم في أنواع الصلاة التي لا تُؤدّى في أوقات النهي. فالذين ذهبوا إلى أن النهي يشمل جميع أنواع الصلاة في هذه الأوقات لم يجيزوا صلاة الكسوف ولا غيرها من الصلوات في تلك الأوقات. أما الذين ذهبوا إلى أن هذه الأحاديث مقصورة على النوافل، وأن صلاة الكسوف عندهم سنّة، فقد أجازوا أداءها (في تلك الأوقات). والذين ذهبوا إلى أن هذه الصلاة من النوافل لم يجيزوها كذلك في أوقات النهي. أما رواية ابن القاسم عن مالك، فلا أساس لها إلا مشابهتها لصلاة الجنازة.

The reason for their disagreement on this issue springs from their dispute over the categories of prayer that are not to be observed during the prohibited periods. Those who held that the prohibition applies to all categories of prayer during these periods did not permit the observance of the eclipse prayer or any other prayer in such timings. Those who maintained that these traditions are confined to the supererogatory prayers, and the eclipse prayer according to them is a sunna, permitted its observance (in such timings). Those who maintained that this prayer is supererogatory did not permit it either in the proscribed, timings. The report of Ibn al-Qasim from Malik, however, has no basis except its semblance to the ctd prayer.

همچنین در این که آیا ایراد خطبه پس از نماز یکی از شرایط آن است یا نه، اختلاف داشتند. الشافعی بر این باور بود که خطبه از شرایط آن است. مالک و ابوحنیفه معتقد بودند که پس از نماز کسوف خطبه‌ای نیست. منشأ این اختلاف در مورد علت اصلی‌ای است که رسول خدا ﷺ پس از پایان نماز کسوف خطاب به مردم سخن گفت، چنان که در حدیث عایشه آمده است. او روایت کرده است که «چون نماز را به پایان برد و خورشید روشن شد، خدا را ستود و تسبیح گفت و سپس فرمود: خورشید و ماه دو نشانه از نشانه‌های خدایند و برای مرگ هیچ کس و نه برای زندگی او گرفته نمی‌شوند...».۱۵۹ بنابراین الشافعی بر این باور بود که پیامبر ﷺ این خطبه را ایراد کرد چون خطبه از سنت‌های این نماز است، همان‌گونه که در مورد نماز عید و نماز طلب باران چنین است. برخی از کسانی که نظر دیگران را پذیرفتند، بر این باور بودند که خطبه پیامبر ﷺ در آن روز از این رو ایراد شد که مردم گمان می‌بردند خورشید به سبب مرگ فرزندش ابراهیم گرفته است.

They also disagreed on whether delivering a sermon after the prayer is one of its conditions. Al-ShaficT held that it is one of its conditions. Malik and Abti HanTfa maintained that there is to be no sermon after the eclipse prayer. The reason for their disagreement stems from their dispute over the underlying cause for which the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) addressed the people after he had completed the eclipse prayer, as is reported in Aisha’s tradition. She related “that when he had completed the prayer and the sun had brightened, he praised Allah and glorified Him and then said, ‘The sun and the moon are two signs from among the signs of Allah, and they are not eclipsed for anyone’s death nor for his life . .’”.159 Al- Shafi T, therefore, believed that c he delivered this sermon as a sermon is one of the practices of this prayer, as is the case with the 9W prayer and the prayer for rain. Some of those who adopted the opinion of the others believed that the sermon by the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) on that day was delivered because the people believed that the sun was eclipsed for the death of his son Ibrahim (God’s peace and blessings be upon him).

اختلفوا در (نوع نمازی که باید در هنگام خسوف قمر خوانده شود). الشافعی بر این باور بود که نمازهای آن باید به صورت جماعت، همانند نماز کسوف، برگزار شود. احمد، داوود و گروهی از فقها نیز همین نظر را داشتند. مالک و ابوحنیفه بر این باور بودند که نماز آن نباید به صورت جماعت خوانده شود و توصیه کردند که مردم دو رکعت نماز را به صورت فردی بخوانند، همان‌گونه که در مورد همه نمازهای نافله دیگر چنین است.

They disagreed about the (kind of prayer that should be offered during a) lunar eclipse. Al-ShaficT maintained that prayers for it are to be observed in a congregation in a manner similar to that for the solar eclipse. This was also held by Ahmad, Dawud, and a group of jurists. Malik and Abu HanTfa maintained that prayers for it are not to be observed in a congregation and they recommended that people pray two fakfas for it individually as is the case with all the other supererogatory prayers.

علت اختلاف آنان از اختلافشان در معنای سخن پیامبر ﷺ برمی‌خیزد که فرمود: «خورشید و ماه دو نشانه از نشانه‌های خداوند هستند، و برای مرگ کسی یا زندگی کسی گرفته نمی‌شوند؛ پس هرگاه آن‌ها را گرفته دیدید، خداوند را بخوانید و نماز بگزارید تا آنچه بر شما رخ داده برطرف شود، و سپس صدقه دهید». این حدیث را البخاری و مسلم روایت کرده‌اند. کسانی که از این سخن چنین فهمیدند که شیوه نماز خواندن در آن (خسوف ماه) همان است که برای کسوف خورشید انجام می‌شود، بر این باور بودند که نماز خسوف باید به جماعت خوانده شود. کسانی که معنای دیگری از آن دریافتند، زیرا از پیامبر ﷺ روایت نشده که با وجود تکرار خسوف ماه (در زمان حیات آن حضرت) برای آن نماز خوانده باشد، بر این عقیده بودند که مقصود در اینجا کمترین مرتبه‌ای است که واژه «صلاة» در شریعت بر آن اطلاق می‌شود، یعنی نماز نافله‌ای که به‌صورت فردی خوانده می‌شود. طرفداران این نظر می‌گفتند اصل در این است که واژه «صلاة» در شریعت، هنگامی که مشروع شده است، بر کمترین معنایی حمل شود که شریعت آن را در بر می‌گیرد، مگر آنکه دلیلی دیگر خلاف آن را نشان دهد. بنابراین، از آنجا که رفتار پیامبر ﷺ درباره کسوف خورشید چنین دلالتی ندارد (یعنی نماز به جماعت)، معنای اصلی برای خسوف ماه بر همان حال باقی می‌ماند، مطابق با این اصل. اما الشافعی، رفتار پیامبر ﷺ درباره کسوف خورشید را تفصیلی برای معنایی مجمل می‌داند، و از آنجا که نماز آن تشریع شده، لازم است به آن استناد شود. ابو عمر ابن عبدالبر بر این باور بود که از ابن عباس و عثمان روایت شده که هر دو برای کسوف ماه، دو رکعت با جماعت نماز خواندند، با دو رکوع در هر رکعت، همان‌گونه که نظر الشافعی نیز چنین است.

The reason for their disagreement arises from their dispute over the meaning of the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “The sun and the moon are two signs from among the signs of Allah, and they are not eclipsed for anyone’s death nor for his life, so when you see them eclipsed supplicate Allah and pray till what has befallen you clears up, and then give alms”. It has been recorded by al-Bukhan and Muslim. Those who understood from this that the prescription' for observing prayer in it is the same, which is the manner in which it is observed for the solar eclipse, held that prayer is to observed in a congregation. Those who comprehended a different meaning here, for it has not been related about the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) that he observed prayer for the lunar eclipse despite the frequency of its occurrence (during its lifetime), held that the meaning here is the minimum to which the term salah is applied in law and that is supererogatory prayer observed individually. The upholders of this opinion maintained that the principle here is to construe the term salah in the law, when it is prescribed, to imply the minimum that is covered by the term in the law, unless another evidence indicates the contrary. Thus\ when the acts of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) with respect to the solar eclipse do not indicate it (i.e., prayer in a congregation) the meaning retains its (original) implication for the lunar eclipse in conformity with the principle. Al-Shafi‘T, however, construes the acts of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) with respect to the solar eclipse as an elaboration of an unelaborated (mujmal) meaning, and insofar as prayer for it has been prescribed it is necessary to rely on it. Abu ‘Umar ibn ‘Abd al-Barr believed that it has been related from Ibn ‘Abbas and ‘Uthman that both of them prayed two rak'as with the congregation for the lunar eclipse, bowing, twice in each just as is the opinion of al-Shafi‘T.