اللہ ﷻ نے انسانوں کو دو گروہوں میں پیدا کیا: جو لوگ اس کی فرمانبرداری کرتے ہیں ان کو اس نے بلندی عطا کی، اور جو اس کی نافرمانی کرتے ہیں انہیں دنیا و آخرت میں ذلت و پستی میں ڈال دیا۔ اسی طرح اس نے فرمانبردار لوگوں کو سب سے زیادہ معزز بنایا، اور اس کے احکام کو ٹھکرانے والوں کو سب سے زیادہ رسوا۔ اس کی وضاحت اس حدیث سے ہوتی ہے جو عبداللہ بن عمرو ؓ سے روایت ہے، جس میں نبی ﷺ نے فرمایا: "مجھے قیامت سے پہلے تلوار کے ساتھ بھیجا گیا ہے، یہاں تک کہ اللہ ﷻ کی عبادت صرف اسی کی کی جائے، اس کا کوئی شریک نہ ٹھہرایا جائے۔ میرا رزق میرے نیزے کے سائے تلے رکھا گیا ہے، اور جو شخص میرے حکم کی مخالفت کرے اس پر ذلت مسلط کر دی گئی ہے، اور جو کسی قوم کی مشابہت اختیار کرے وہ انہی میں سے ہے۔" جب بھی کوئی شخص گناہ کرتا ہے تو وہ نیچے گرا دیا جاتا ہے، اور وہ مسلسل نیچے اترتا جاتا ہے یہاں تک کہ سب سے نچلے درجے تک پہنچ جاتا ہے؛ اور جب وہ نیک عمل کرتا ہے (یعنی اللہ کے احکام کی اطاعت اور اپنے فرائض کی ادائیگی)، تو وہ مسلسل بلند ہوتا جاتا ہے یہاں تک کہ سب سے اونچے درجات تک پہنچ جاتا ہے۔ زندگی کے دوران انسان اپنے اعمال (نیک یا بد) کی نوعیت کے اعتبار سے اتار چڑھاؤ سے گزرتا ہے، اور اسے انہی میں سے جس کا غلبہ ہو اسی کے مطابق درجہ دیا جاتا ہے۔ تاہم اس بات کو غلط نہیں سمجھنا چاہیے، کیونکہ بعض اوقات ایک ہی گناہ کی وجہ سے انسان مشرق و مغرب کے فاصلے سے بھی زیادہ نیچے گر سکتا ہے؛ لہٰذا اگر وہ ہزار درجے بھی بلند ہو جائے تو یہ اس کے لیے کافی نہیں ہوگا۔ جیسا کہ حدیث میں آیا ہے، جس میں نبی ﷺ نے فرمایا: "اللہ کا بندہ ایک بات کہہ دیتا ہے، بغیر یہ سوچے کہ وہ درست ہے یا غلط، اور اس کی وجہ سے وہ جہنم میں اتنی دور جا گرتا ہے جتنا مشرق و مغرب کے درمیان فاصلہ ہے۔" ایسی صورت میں کس قسم کا بلند ہونا ضروری ہے؟ سقوط انسان در زندگی اجتنابناپذیر است، با این حال کسانی هستند که سقوطشان نتیجهٔ حالت غفلت است؛ بنابراین، هنگامی که به خود میآیند، به سرعت به مرتبهٔ بلند خود بازمیگردند، یا حتی به مرتبهای بالاتر، بسته به تیزی بیداریشان. اما کسانی نیز هستند که سقوطشان عمدی است، هنگام ارتکاب گناه، چه گناه کوچک و چه بزرگ؛ از این رو، چنین کسانی به بازگشتی سریع به توبهای خالص و راستین نیاز دارند. دانشمندان دربارهٔ مرتبهٔ شخص پس از آنکه از گناهش توبه کند اختلاف نظر دارند؛ آیا شخص به همان مرتبهای بازمیگردد که پیش از ارتکاب گناه در آن بود، به این دلیل که توبه همهٔ آثار گناه را پاک میکند؛ یا به مرتبهٔ پیشین خود بازنمیگردد، به این دلیل که اثر توبه در لغو کیفری است که بر ارتکاب گناه مترتب است؛ اما مرتبهای که از دست داده، شخص مستقیماً به آن بازنمیگردد. دانشمندان گفتهاند که این همانند مثال دو مردی است که بر دو نردبان بیپایان بالا میروند. اگر یکی از آنها یک پله پایین بیاید و سپس به بالا رفتن ادامه دهد، آن کسی که پیوسته صعود کرده است، قطعاً همیشه بالاتر از دیگری خواهد بود. شیخ الاسلام داوری پذیرفتنیای دربارهٔ این دو گروه ارائه داد و گفت: «برخی ممکن است به مرتبهٔ پیشین خود بازگردند، اما برخی دیگر ممکن است بازنگردند.» من میگویم: این بستگی به میزان کمال توبه و احساس خواری، فرمانبرداری و ترس از خداوند دارد که گناه در ذهن گناهکار ایجاد کرده است. این آثار ممکن است بر توبهکننده چنان تأثیر بگذارد که به او امکان دهد به مرتبهای بالاتر برسد، و حتی پس از توبه در جایگاهی بهتر از جایگاه پیشینش، پیش از ارتکاب گناه، قرار گیرد. چنین شخصی پس از توبه از گناه بهرهٔ فراوان میبرد، زیرا آن گناه او را به شناخت جایگاه خویش واداشته و به فرمانبرداری در برابر پروردگارش یاری داده است، و در فروتنانهترین شیوهٔ ممکن، به دنبال رحمت و آمرزش او میباشد. هر نعمتی که به او داده می‌شد، آن را بیش از حد لایق خود می‌دانست (یعنی شایستگی دریافت چنین نعمتی را ندارد)؛ و هر مصیبتی که به او می‌رسید، خود را سزاوار آن عذاب می‌دید، زیرا اعتراف می‌کرد که پروردگارش کیفری برابر با گناهش به او نداده است. در حقیقت، عقوبتی که او شایسته آن است، کوه‌ها نیز توان تحمل آن را ندارند، چه رسد به بدن ناتوان او. دیدار با انسان‌های بزرگوار پس از ارتکاب عمل ناپسند یا فحشا، بی‌احترامی بزرگی است، اما می‌تواند گناهکار را به حالتی از شرم برساند؛ پس چه رسد به اینکه با الله، برترین، مالک و پروردگار آسمان‌ها و زمین دیدار کند؟ اگر نبود که رحمت الله بر خشم او پیشی دارد، و بخشش او بر عقوبتش مقدم است، آسمان‌ها و زمین به سبب گناهان بندگانش از هم فرو می‌پاشیدند. الله ~ فرموده است: {همانا الله آسمان‌ها و زمین را نگه می‌دارد تا از جای خود نجنبند، و اگر از جای خود بجنبند، هیچ‌کس پس از او نمی‌تواند آن‌ها را نگه دارد. به راستی او بردبار و آمرزنده است.} ۱ الله ~ این آیه را با ذکر دو صفت از صفات خود به پایان برده است: بردبار و بسیار آمرزنده؛ و باید دانست که اگر بردباری و آمرزش او نبود، آسمان‌ها و زمین در جای خود باقی نمی‌ماندند. الله ~ ما را از راه‌های ناسپاسانه و شرک‌آمیز برخی از بندگانش آگاه ساخته است: {که نزدیک است آسمان‌ها از آن بشکافند، و زمین بشکافد، و کوه‌ها فرو ریزند} ۲. الله ~ پدر و مادرمان آدم و حوا ~ \ را به سبب گناهی که با نافرمانی از او مرتکب شدند، از بهشت بیرون کرد. او ~ ابلیس (شیطان) را به سبب گناهی که مرتکب شد (با سجده نکردن بر آدم)، لعنت کرد و از آسمان‌ها و زمین و از رحمت خود راند. اما ما، انسان‌های نادان، کوهی از گناهان می‌سازیم و با این حال امید داریم از نعمت‌های جاویدان بهشت بهره‌مند شویم، با وجود آنکه آگاهیم پدرانمان تنها به خاطر یک گناه از بهشت رانده شدند. انسان توبه‌کننده می‌تواند به جایگاهی بالاتر از آنچه پیش از گناهش داشت برسد؛ اما در برخی موارد گناه می‌تواند او را پست کند و اراده‌اش را سست گرداند، و در این صورت شفای توبه‌اش می‌تواند او را آنقدر نیرومند کند که جایگاه پیشینش را بازیابد. این امر تنها درباره‌ی سقوط به سطحی گناه‌آلود صادق است؛ اما اگر این سقوط به امری برسد که مبانی ایمانش را نقض می‌کند، مانند بدگمانی، شک یا نفاق، آنگاه برای برخاستن از آن، تجدید ایمان (اسلام) لازم است. گناهکار در معرض انواع شرارت‌های شیاطین قرار می‌گیرد، زیرا به‌سبب زندگی گناه‌آلودش، شیاطین تشویق می‌شوند که او را با انواع رنج‌ها بیازارند؛ با فریب دادن، وسوسه کردن و برانگیختن او با وسوسه‌های شیطانی‌شان، تا آنکه او وقف کردارهای گناه‌آلودش شود. او همچنین بیشتر از سوی شیاطین انسانی آسیب خواهد دید، کسانی که پیوسته در حضور و غیاب او به وی تهمت می‌زنند، و همه‌ی افراد در زندگی اجتماعی‌اش به‌خاطر زندگی پست و ننگین او به وی با دیده‌ی تحقیر می‌نگرند. مردی روزی گفت: «هنگامی که از خداوند نافرمانی می‌کنم، آن را در رفتار همسرم و چهارپایم با من می‌بینم.» (حتی حیوانات نیز رفتارشان را با گناهکار تغییر می‌دهند، تا آنکه توبه کند!) گناهکار همچنین گرفتار کیفر حاکم خواهد شد، که اگر عادل باشد، کیفر قانونی شایسته‌ای را که خداوند ~ مقرر کرده است، اجرا می‌کند. گناهکار به‌وسیله‌ی نفس سلطه‌جویش به سوی حالت خودویرانگری هدایت می‌شود، زیرا خود را ناگزیر از اطاعت از دستورهای شرورانه‌ی آن می‌بیند؛ حال آنکه فرمانبرداری از خداوند ~ راه ورود به پناهگاه امن اوست. بی‌شک، با یاد خداوند ~ و با دادن صدقه، امر به معروف و نهی از منکر، انسان از هر وسوسه‌ی شر در امان خواهد ماند. این همانند سیستم ایمنی بدن است که در برابر هر عاملی که به بدن هجوم می‌آورد مقاومت می‌کند. اعمال نیک و اعمال بد دو ضد هستند که همواره در ستیز با یکدیگرند؛ پس هرگاه جانب نیکی قدرت بیشتری یابد، مقاومت انسان نیز قوی‌تر می‌شود، زیرا خداوند از کسانی که ایمان آورده‌اند دفاع می‌کند؛ و ایمان در گفتار و کردار آشکار می‌شود. بنابراین، میزان مقاومت هر کس به اندازه‌ی قدرت ایمانش داده می‌شود.