هنگامی که انسان نفس خود را نادیده می‌گیرد، آن را تباه و نابود می‌کند. اگر گفته شود: «چگونه ممکن است انسان نفس خود را نادیده بگیرد یا فراموش کند؟ و اگر خود را فراموش کند، چه چیزی را به یاد می‌آورد؟ معنای فراموش کردن خویشتن چیست؟» پاسخ این است: «آری، انسان می‌تواند نفس خود را به‌شدت فراموش کند. خداوند ~ فرموده است: ﴿وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ ۚ أُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ﴾ (و مانند کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند [یعنی از فرمانبرداری خدا سر بر تافتند] و خداوند هم ایشان را دچار فراموشی خویشتن کرد؛ آنان همان نافرمانانند)؛ و هنگامی که پروردگار خود را فراموش کردند، او ~ نیز ایشان را فراموش کرد و 1

When a person neglects his/her own soul, he/she corrupts it and destroys it. If it is said: "How can a person neglect or forget his/her own soul? And if he/she forgets him/herself, what does he/she remember? What is the meaning of forgetting oneself?" The answer is: "Yes, a person can seriously forget his/her own soul. Allah ~ said: ( Do not be like those who forgot Allah (i.e. became disobedient to Allah), and He caused them to forget themselves. Those are rebellious to Allah) ; when they forgot their Lord, He ~ forgot them and 1

او آنان را وادار کرد که خودِ خویش را فراموش کنند. همچنین او ـ سبحانه ـ فرموده است: {منافقان مرد و زن، همگی از یک گروهند؛ به کار ناپسند فرمان می‌دهند و از کار پسندیده باز می‌دارند، و دست‌های خود را [از انفاق] می‌بندند. خدا را فراموش کردند، پس [خدا] نیز آنان را فراموش کرد. به یقین، منافقان همان نافرمانان‌اند.} [سورۃ التوبہ: ۶۷]. خداوند ـ عزّوجل ـ چنین بندگانی را فراموش می‌کند؛ با رها کردن ایشان و بی‌پشتیبان گذاشتنشان، که نتیجه‌اش هلاکت قریب‌الوقوع آنان است. اما فراموش کردن خویشتن، یعنی از دست دادن فرصت‌های سعادت و موفقیت. خداوند ـ عزّوجل ـ این افراد را از یاد بردن عیب‌ها و کاستی‌های خویش و اندیشه‌ی برطرف کردن آنها را به فراموشی می‌سپارد. همچنین ایشان را از یاد بردن بیماری‌ها و دردهای دل و جانشان فراموش می‌گرداند، و این یکی از سخت‌ترین کیفرهای الهی است ـ عزّوجل. هیچ کیفری بزرگ‌تر از فراموش کردن خویشتن نیست؛ غفلت از سودها و راه‌حل‌ها، و از اسباب سعادت و پاکیزگی، و از آمادگی برای زندگی جاودان و خجسته. هر کس در این موضوع بیندیشد، درخواهد یافت که بیشتر مردم واقعاً خود را فراموش کرده و فرصت‌های خویش نزد خداوند ـ عزّوجل ـ را تباه ساخته‌اند. آنان خود را به بهای ناچیز، در برابر خواهش‌های پست دنیوی فروخته‌اند. با این حال، تنها در لحظه‌های واپسین جان است که از زیانشان آگاه می‌شوند، و تنها در روز تغابن (روز زیان و سود متقابل) است که بنده‌ی خداوند با نتیجه‌ی پیمانی که در این دنیا با خویشتن بسته روبه‌رو می‌شود؛ زیرا هر انسانی در این دنیا، آخرت خود را معامله می‌کند. زیان‌کاران کسانی‌اند که این زندگی دنیوی را به بهای فرصت آخرت خود خریدند؛ در ارضای خواهش‌های پست خویش فرو رفتند و تمام‌قد به دست‌یابی به آن هدف پایبند شدند، و گفتند: «آنچه را می‌بینید برگیرید، و آنچه را فقط درباره‌اش می‌شنوید واگذارید.» این نتیجه‌ی ضعف ایمان آنان و شدت تمایل ایشان به برآوردن خواسته‌های دنیوی است. الله ~ درباره‌ی چنین کسانی فرموده است: (آنانند که زندگی دنیا را به قیمت آخرت خریدند؛ پس عذابشان سبک نخواهد شد و یاری نخواهند شد)۳ و نیز درباره‌ی ایشان فرموده است: (پس تجارتشان سودی نداشت و هدایت نیافتند.)۴ پیروزمندان کسانی‌اند که پایان را به جاودانه فروختند، و پست را به بی‌بها، و خوار را به بزرگ. گفتند: «ارزش این دنیا چیست، از آغاز تا پایانش، که ما فرصت خود نزد الله ~ و آخرت را در برابر آن بفروشیم؟ بنده‌ی الله در آن چه می‌تواند به دست آورد، در حالی که در حقیقت، زمان آن به اندازه‌ی یک چرت کوتاه است؟» الله ~ فرموده است: (روزی که آنان را گرد آورد، گویی جز ساعتی از یک روز در زندگی دنیا و در گورها درنگ نکرده‌اند.) (از تو درباره‌ی قیامت می‌پرسند که زمان وقوعش کی است. تو را از آن آگاهی نیست تا چیزی بگویی. علم آن تنها نزد پروردگار توست. تو فقط بیم‌دهنده‌ی کسانی هستی که از آن می‌ترسند. روزی که آن را ببینند، گویی جز عصرگاهی یا بامدادی در دنیا درنگ نکرده‌اند.)2

made them forget their own souls, as He ~ also said: (The hypocrites, men and women, are one from another; they enjoin (on people) Al-Munkar (i.e. disbelieve and polytheism of every kind and all that Islam has forbidden), and forbid Al-Ma 'ruf (Islamic Monotheism and all that Islam orders one to do), and they close their hands (to giving alms). They have forgotten Allah and so Allah has forgotten them. Verily the hypocrites are Fasiqun (rebellious to Allah).) 2 Allah ~ forgets such Servants, by neglecting them and leaving them without any support, which results in their imminent destruction. As for one's forgetfulness of oneself, it is the wasting of one's chances of happiness and success. Allah ~ makes these people forget their self-defects and shortcomings, and their thoughts of removing them. He ~ also makes them forget the diseases and pains in their hearts and souls, which is one of the severest punishments from Allah ~- There is no greater punishment that forgetting oneself; neglecting the benefits and solutions, causes of happiness and refinement, and preparation for the blessed eternal life . Whoever reflects on this issue would discover that most of people have truly forgotten themselves and wasted their opportunities with Allah ~ - They have sold themselves cheaply, for the sake of base worldly desires. However, it is in their dying moments that they become aware of their loss, and it is only on the Day of Mutual Loss and Gain (at- Taghabun) that a Servant of Allah is faced with the result of the pledge he/she had committed to him/herself in this world; for every person trades in this world for the Hereafter. The losers would be those who bought this worldly life for their chance in the Hereafter; they indulged in satisfying their lowly desires and were fully committed to the achievement of that end, saying: "Take what you see but leave what you (simply) hear about." This is due to the weakness of their faith and their strong urge to fulfil their worldly desires. Allah ~ has said about such people: (Those are they who have bought the life of this world at the price of the Hereafter. Their torment shall not be lightened nor shall they be helped)3 and He ~ also said about them: (So their commerce was profitless, and they were not guided.) 4 The winners are those who sold the ending with the everlasting, the mean with the priceless, the despicable with the great. They said: "What is the value of this world, from its beginning to its end, that we should sell our chance with Allah ~ and the Hereafter for it? What could possibly could a Servant of Allah earn in it, when in reality its time is as brief as a short nap? Allah~ said: ( On the Day when He shall gather them together, (it will be) as if they had not stayed (in the life of this world and the graves) but an hour of a day)' (They ask you about the hour - when its appointed time will be. You have no knowledge to say anything about it. To your Lord belongs (the knowledge of) the term thereof. You are only a warner for those who fear it. The Day they see it, (it will be) as if they had not tarried (in this world) except an afternoon or a morning)2

(روزی که آنچه را به ایشان وعده داده می‌شد ببینند، گویی جز ساعتی از یک روز درنگ نکرده‌اند) ۳ (او [الله] می‌فرماید: «چند سال در زمین درنگ کردید؟» می‌گویند: «یک روز یا بخشی از یک روز درنگ کردیم. از کسانی که حساب را نگه می‌دارند بپرس.» می‌فرماید: «جز اندکی درنگ نکردید، اگر می‌دانستید!»)۴ (روزی که در صور دمیده شود: آن روز، مجرمین [مشرکان، گناهکاران، منکران یگانگی الله] را با چشمانی کبود و کم‌بین از تشنگی گرد می‌آوریم. با یکدیگر به آهستگی سخن می‌گویند: «جز ده [روز] درنگ نکردید.» ما بهتر می‌دانیم که چه می‌گویند، آنگاه که بهترین ایشان از نظر دانش و خرد می‌گوید: «جز یک روز درنگ نکردید!»)۵ پس پیروزان کسانی‌اند که دریابند جهان جاودان آخرت همان است که باید برای دستیابی به آن کوشید. در حقیقت، هر انسانی خویشتن خود را در این زندگی می‌نگرد؛ برخی آن را نگاه می‌دارند و برخی تباهش می‌سازند، زیرا الله ~ فرموده است: {همانا الله از مؤمنان جان‌ها و مال‌هایشان را خریده است در برابر آنکه بهشت از آنِ ایشان باشد. در راه الله می‌جنگند، پس می‌کشند و کشته می‌شوند. این وعده‌ای است راستین که در تورات و انجیل و قرآن بر عهده اوست؛ و چه کسی به پیمانش وفادارتر از الله است؟ پس به این داد و ستدی که کرده‌اید شاد باشید. و این است کامیابی بزرگ.}۶ اگر به این داد و ستد علاقه‌مندید، این بها را بپردازید (و از) کسانی باشید که به سوی الله توبه می‌کنند، او را می‌پرستند، ستایشش می‌کنند، روزه می‌گیرند، رکوع می‌کنند، سجده می‌کنند، به معروف [یعنی یکتاپرستی اسلامی و آنچه اسلام واجب کرده است] فرمان می‌دهند و از منکر [یعنی کفر، شرک و آنچه اسلام حرام کرده است] باز می‌دارند، حدود الله را پاس می‌دارند، و به مؤمنان بشارت می‌دهند.) گناهان هفتگانه، نعمتهای موجود را از بین میبرند و نعمتهای آینده را مسدود میکنند حضور نعمتهای الهی با پایبندی به فرمانهای او حفظ میشود، زیرا هر جلوهای از لطف و مهربانی او با اطاعت از او به دست میآید. خداوند ~ برای هر چیزی علتی و مانعی قرار داده است: علتی که آن را افزایش دهد و مانعی که آن را از میان ببرد. پس انگیزه جلب نعمتهای خود را انجام واجبات اسلامی قرار داده، و مانع دریافت نعمتهای خود را ترک یا سستی در آن واجبات. گناهان، گناهکار را از فرشتهای که بر او گماشته شده دور میکنند گناهکار از یاریِ حامیاش (فرشتهی موکل) بهرهای نمیبرد، زیرا به اندازهی گناهش از پروردگارش دور نگه داشته میشود. حتی یک دروغ ممکن است او را تا فاصلهای دور از فرشتهاش نگه دارد، و در نتیجه او در معرض شیطان، دشمن اصلیاش، قرار میگیرد. پیامبر ﷺ فرمودند: «هرگاه انسانی دروغ بگوید، فرشته به سبب بوی بدی که از آن برخاسته، یک میل از او دور میشود.» خداوند ~ فرموده است: {بیگمان کسانی که گفتند: پروردگار ما الله است، سپس استقامت ورزیدند، فرشتگان بر ایشان نازل میشوند (به هنگام مرگ) و میگویند: «نترسید و غمگین مباشید! و به بهشتی که وعده داده شده بودید مژده باد! ما در زندگی دنیا یاوران شما بودیم و در آخرت نیز چنینیم ...»} هنگامی که پروردگارش او را یاری کند، بهترین و سودمندترین آفریدگان خداوند نیز او را یاری خواهند کرد؛ خداوند ~ فرموده است: {به یاد آور هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان وحی کرد: «بیگمان من با شمایم، پس کسانی را که ایمان آوردهاند استوار بدارید ...»} برای مؤمن هیچ چیز سودمندتر از همنشینی با فرشتهای نیست که در زندگی و مرگ، و در گور تنهاییاش، یاور اوست. او دشمنش (شیطان) را از وی دور میکند، به او مژده میدهد و او را به ماندن بر حق ترغیب میکند. پیامبر ﷺ فرمودند: «شیطان بر فرزند آدم همانند فرشته تأثیر میگذارد. تأثیر شیطان آن است که وعدهی بدی میدهد و حق را انکار میکند.» و تأثیر فرشته این است که وعدهٔ خیر و تأیید حق را می‌دهد. پس کسی که این را (یعنی وعدهٔ خیر را) درمی‌یابد باید خدا را ستایش کند، و کسی که غیر از آن را می‌یابد باید از شیطانِ رانده‌شده به خدا پناه ببرد.[۴] هنگامی که فرشته به بندهٔ خدا بسیار نزدیک است، کلمات درست را بر زبانش می‌نهد، اما هنگامی که از او دور است، شیطان بر زبانش سخن می‌گوید. پیامبر ﷺ فرمود: «خداوند حقیقت را بر زبان عمر نهاده و او آن را بر زبان می‌آورد.»[۵] گناهان فرزند آدم را از فرشتهٔ تعیین‌شدهٔ او دور می‌کنند، فرشته‌ای که همنشینی و یاری‌اش برای او مایهٔ شادی می‌بود. فرشته از بندهٔ خدا دفاع می‌کند و به هر کس که او را دشنام دهد پاسخ می‌دهد. ابوهریره روایت کرده است که دو مرد در حضور رسول خدا ﷺ با هم مشاجره داشتند. یکی از آن دو دیگری را دشنام می‌داد و پیامبر ﷺ نگاه می‌کرد و لبخند می‌زد. چون دیگری به دشنام پاسخ داد، پیامبر ﷺ برخاست و رفت. آن مرد به پیامبر ﷺ رسید و گفت: «او تا تو نشسته بودی مرا دشنام می‌داد، اما وقتی بخشی از آنچه را او گفته بود پاسخ دادم، خشمگین شدی، برخاستی و رفتی.» پیامبر ﷺ فرمود: «فرشته‌ای همراه تو بود که به او پاسخ می‌داد، اما وقتی تو به او پاسخ دادی، شیطانی فرود آمد.» برخی از یاران گفتند: «فرشتگانی هم همراه شما هستند که شما را رها نمی‌کنند، پس بر آنان آگاه باشید و گرامی‌شان بدارید.» خداوند ﷻ فرموده است: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * كِرَامًا كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ}[۶] یعنی از آن فرشتگان گرامی و تعیین‌شده آگاه باشید، و از اینکه چیزی را که در میان خودتان زشت می‌شمارید در معرض دید آنان قرار دهید پرهیز کنید. فرشتگان از هر چیزی که به فرزندان آدم آسیب برساند، آزرده می‌شوند.