د فقیهانو د هغو لمنځونو په اړه اختلاف کړی دی چې د دغو منع شوو وختونو په موده کې روا نه دي. ابوحنیفه او د هغه شاګردانو ویلي دي چې په دغو وختونو کې لمونځ بالکل روا نه دی، نه فرض لمونځ، نه سنت لمونځ، او نه نفلي لمونځ، پرته له هغه عصر لمونځ څخه چې د همغه ورځې وي. دوی دا هم ویلي دي چې که څوک د مغرب لمونځ هیر کړي وي، نو د غروب په وخت کې د هغه قضا کول روا دي.
The jurists disagreed about the prayers that are not permitted during these prohibited periods. Abu Harnfa and his disciples maintained that prayers are not permitted in these periods at all, neither prescribed obligation, nor a sunna prayer, nor the supererogatory prayers, except the <-asr prayer of the day. They further said that delayed performance (qadff) of the W prayer is permitted at sunset if a person has forgotten it.
مالک او الشافعی دواړو دا خبره منلې ده چې د فرض لمونځونو قضا (ځنډولی ادا) په دې منع شوو وختونو کې جائز ده. الشافعی ویلي دي چې په دې وختونو کې یوازې هغه نفل لمونځونه ناجائز دي چې سبب نه لري، خو هغه لمونځ چې سبب لري، لکه د جنازې لمونځ، په دغو وختونو کې جائز دی. مالک د دغو لمونځونو په اړه له هغه سره موافق دی چې د وضو څخه وروسته او د سهار د لمانځه څخه وروسته (یعنې د ټولو سنت لمونځونو په اړه) دا حکم کوي، خو هغه لمونځونه یې مستثنیٰ کړي چې د بنده په ذات پورې تړلي سبب لري (داوطلبانه سبب)، لکه د مسجد ته د ننوتلو دوه رکعته، ځکه الشافعی دغه دوه رکعته د عصر څخه وروسته او د سهار د لمانځه څخه وروسته جائز ګڼي، خو مالک یې جائز نه ګڼي.
Malik and al-Shafi T agreed that c delayed performance (qadd>) of obligatory prayers is permitted during these prohibited periods. Al-ShaficT also held that the only prayers that are not permitted during these periods are the supererogatory prayers without a necessitating cause, but those with a cause, like the funeral prayer, are permitted during such periods. Malik agreed with him about these prayers after W and after the dawn prayer, that is, with respect to all sunna prayers, but he exempted those that are observed due to a voluntary cause (pertaining to the worshipper himself), like the two rak'-as upon entering the mosque, for al-ShaficT permits these two rak^as after <asr and after the dawn prayer, while Malik does not.
د مالک رحمه الله په نظر کې د لمر د ختلو او غروب په وخت کې د سنت لمانځه جواز یو بل ډول و. الثوری وویل چې په دې وختونو کې هغه لمونځونه ناروا دي چې فرض نه وي، او هغه د سنت او نفلي لمونځونو ترمنځ هیڅ توپیر نه کاوه.
Malik’s opinion differed about the permissibility of sunna prayers at sunrise and sunset. Al-Thawri maintained that the prayers not permitted during these times are those that are not obligatory (fard) prayers, and he did not make a distinction between the sunna and the supererogatory prayers.
یوں اس مسئلے میں تین رائے سامنے آتی ہیں۔ پہلی یہ کہ ان (ممنوعہ اوقات) میں نماز بالکل جائز نہیں۔ دوسری یہ کہ یہ سنت یا نفل نمازیں ہیں، اور فرض نمازیں نہیں۔ تیسری یہ کہ یہ نفل نمازیں ہیں نہ کہ سنتیں۔ اس روایت کی پیروی میں جس میں مالک نے غروبِ آفتاب کے وقت جنازے کی نماز سے منع فرمایا، ہم ایک چوتھی رائے تک پہنچتے ہیں۔ یہ رائے طلوعِ فجر کے بعد اور عصر کے بعد صرف نفل نمازوں سے منع کرتی ہے، اور غروبِ آفتاب و طلوعِ آفتاب کے وقت نفل اور سنت دونوں نمازوں سے منع کرتی ہے۔
Three opinions are thus arrived at in this issue. First, that prayer is not permitted at all (during these prohibited periods). Second, that these are sunna or supererogatory prayers, and are not the obligatory prayers. Third, that these are the supererogatory prayers and not the sun an. In pursuance of the narration, in which Malik prohibited the funeral prayer during sunset, we arrive at a fourth opinion. This opinion prohibits the supererogatory prayers alone after the break of dawn and after W, and both supererogatory and sunna prayers during sunset and sunrise.
اختلاف کا سبب ان کے درمیان اس مسئلے میں آنے والی احادیث کے عمومی مفہوم میں تعارض کو رفع کرنے کے بارے میں ان کا اختلاف ہے، یعنی یہ کہ ان میں سے کون سا مفہوم دوسرے کو مقید کرتا ہے۔ مثال کے طور پر نبی ﷺ کا یہ فرمان: "جب تم میں سے کوئی نماز بھول جائے تو جب یاد آئے اسے ادا کر لے"، اس کے عمومی مفہوم سے یہ ثابت ہوتا ہے کہ وہ کسی بھی وقت نماز پڑھ سکتا ہے۔ لیکن نبی ﷺ کا وہ فرمان جو ان (مخصوص) اوقات میں نماز کی ممانعت کے بارے میں احادیث میں آیا ہے، جیسے "رسول اللہ ﷺ نے ان اوقات میں نماز سے منع فرمایا"، اس سے یہ مفہوم نکلتا ہے کہ ممانعت میں نماز کی تمام اقسام شامل ہیں، یعنی فرض، سنن اور نفل۔ جب ہم ان احادیث کو ان کے عمومی معنوں پر محمول کرتے ہیں تو ان کے درمیان تعارض واقع ہوتا ہے، اور یہ اس قسم کا تعارض ہے جو عام اور خاص الفاظ کے درمیان پیدا ہوتا ہے، یا تو وقت کے اعتبار سے، یا لفظ <صلاۃ> کے اعتبار سے۔
The reason for disagreement is their dispute over reconciling the conflicting general implications on this issue, that is, those occurring in the traditions, as to which is restricted by the other. For example, the general meaning of the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “When one of you forgets to perform a prayer, let him perform it when he remembers it”, implies that he may do so at any time. Yet, the Prophet’s saying in the traditions proscribing prayers in these (stated) periods, like “The Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) proscribed prayers during these times”, implies the inclusion (in the prohibition) of all categories of prayers obligatory, sunan, and supererogatory. When we construe the traditions in their general meanings a conflict occurs between them, which belongs to the category of conflict occurring between the general and particular words, either with respect to the time, or with respect to the term <saldk>.
هغه کسان چې د وخت له پلوه استثنا یې کړې ده، یعنې خاص کې د عام څخه استثنا، په دې اوقاتو کې یې ټولو لمنځونو ته بېخي ممانعت کړی دی۔96 هغه کسان چې د فرض لمنځونو لپاره یې استثنا کړې، چې قضا یې مشروع ده، دا یې د هغه عمومي مفهوم څخه کړې ده چې د منع شوو لمنځونو په اړه د صلاة اصطلاح ته تطبیق کېږي، او په دې وختونو کې له فرضه پرته نور ټول لمنځونه منع کړي دي۔97
Those who decided to make the exception with respect to time, that is, the exception of the particular from the general, prohibited prayers absolutely during these times.96 Those who made an exception for the obligatory prayers, whose qadd? is prescribed, did so from the general implication of the term salah that is applicable to the proscribed prayers, prohibiting what is besides the obligatory in these timings 97
مالک د عامو صلاتو له عمومي حکم څخه د فرضو لمونځونو د استثنا په اړه خپل نظر ترجیح ورکړ، دا د پیغمبر ﷺ هغه روایت پر بنسټ چې ویل شوي دي: «څوک چې د غروب له مخه د عصر یوه رکعت وکړي، هغه عصر ته رسیدلی دی». همدې دلیل له مخې کوفي فقیهانو د ورځې فرض عصر لمونځ د نورو فرضو لمونځونو څخه جلا کړ، خو په دې صورت کې دوی ته لازم وو چې د سهار لمونځ لپاره هم استثنا وګڼي، ځکه د هغه په اړه هم نص موجود دی. دوی دا خبره په دې بنسټ نشي ردولای چې هغه څوک چې د لمر له ختلو مخکې یوه رکعت وکړي، هغه منع شوي وخت ته داخلیږي، خو هغه څوک چې د لمر له غروب مخکې یوه رکعت وکړي، هغه جایز وخت ته داخلیږي.
خو کوفیان کولی شي په دې ځواب ووایي چې دا روایت دا نه ښیي چې ټاکلي فرض لمونځونه هغه عمومي مفهوم څخه ووځي چې د عامې «صلاة» اصطلاح په معنا دي او د هغو اوقاتو منع پرې راځي، ځکه د ورځې فرض عصر لمونځ د نورو فرضو لمونځونو په معنا کې نه راځي. همدارنګه، دوی کولی شول چې همدا خبره د سهار لمونځ په اړه هم وکړي، حتی که دوی منلي وای چې د هغه قضا د منع شوي وخت په دوران کې ادا کیدای شي.
Malik preferred his opinion about the exception made for obligatory prayers from the general term salah on the basis of the reported saying of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “He who has been able to pray a rak^a of 'asr prior to sunset has performed <asr (in time)”. It is for the same’ reason that the Kufi jurists made an exemption for the obligatory ‘asr prayer of the day out of other obligatory prayers, but it was binding upon them, consequently, to have made an exemption for the morning prayer too due to the existence of a text about it. They may not refute this on the basis of their opinion that one observing a rak^a prior to sunrise crosses over into the proscribed timing, while one observing a rakfa prior to sunset moves into a permissible timing. The Kufts, however, may respond to this by saying that this tradition does* not indicate the exemption of the prescribed obligatory prayers from the general implication of the term salah to which the proscription is related in these periods, as the W prayer of the day is not implied in the meaning of the remaining obligatory prayers. Similarly, they could have said the same about the*dawn prayer, even if they had conceded that its qadd* may be' performed during the proscribed time.
اختلافِ فقہاء بالآخر اس سوال کی طرف لوٹتا ہے کہ کیا اُس استثناء کا تعلق، جو ان الفاظ میں موجود ہے، اُس خاص لفظ کی قسم سے ہے جس سے خاص مراد لیا جاتا ہے، یا اُس خاص لفظ کی قسم سے ہے جس سے عام مراد ہوتا ہے؟ وجہ یہ ہے کہ جن لوگوں نے کہا کہ یہاں مراد صرف متن میں ذکر کی گئی عصر اور فجر کی نمازوں تک محدود ہے، انہوں نے اسے اُس خاص لفظ کی قسم سمجھا جس سے کوئی خاص معنی مراد لیا گیا ہو، جبکہ جن لوگوں نے کہا کہ یہاں مراد صرف وتر یا فجر کی نماز نہیں بلکہ تمام فرض نمازیں ہیں، انہوں نے اسے ایسا خاص لفظ سمجھا جو عموم پر دلالت کرتا ہو۔ اگر بات یہی ہے تو یہاں اس بات پر کوئی قطعی دلیل نہیں کہ فرض نمازیں "قضا شدہ نمازوں" کی اصطلاح سے خارج ہیں، جیسے یہاں اس بات پر بھی کوئی دلیل نہیں، نہ قطعی اور نہ ظنی، کہ ممانعت والی احادیث میں مذکور مخصوص وقت کو، حکم دینے والی احادیث میں مقرر کردہ اوقات کے عمومی مفہوم سے خارج کیا جائے، چہ جائیکہ حکم دینے والی احادیث میں مذکور کسی خاص نماز کو، ممانعت والی احادیث میں نماز کے بارے میں بیان کردہ عمومی حکم سے مستثنیٰ کیا جائے۔ یہ بات واضح ہے، کیونکہ جب دو احادیث میں تعارض ہو اور ہر ایک میں عام و خاص دونوں مفہوم ہوں، تو بغیر دلیل کے ان میں سے کسی ایک کو ترجیح دینا لازم نہیں آتا، یعنی ایک حدیث کے خاص مفہوم کو دوسری حدیث کے عام مفہوم سے خارج کرنا، یا اس کے برعکس کرنا۔ یہ بات واضح ہے، اور اللہ ہی بہتر جانتا ہے۔
The disagreement of the jurists, in the last analysis, refers to the question of whether the exception contained in the words belongs to a category of a particular word through which the particular is intended, or whether it belongs to a category of the particular word through which the general is implied? The reason is that those who held that the implication here is restricted to the *asr and the dawn prayers that have been mentioned in the text, considered it to be from the category of the particular word intended for a particular meaning, while those who said that the implication here is not for the W prayer alone, or for the dawn prayer, but extends to all the obligatory prayers, considered it to be a particular word implying the general. If this is the case, then there is no definitive evidence here that the obligatory prayers are exempted from the term “lapsed prayers”, just as there is no evidence here, neither definitive nor probable, for the exemption of the particular time mentioned in the proscribing traditions, from the general implication of timings, laid down in the prescribing traditions, let alone the exemption of a particular prayer, mentioned in the prescribing traditions, from the general implication about prayer, laid down in the prohibiting traditions. This is evident, for when two traditions are in conflict and each carries a general and a particular implication, it is not required to give predominance to one of them without an evidence, I mean, exempting the particular implication of one tradition from the general implication of the other or vice versa. This is clear, Allah knows best.