د مسلمان فقیهانو په دې اتفاق کړی دی چې د کعبې لوري ته مخ اړول د لمانځه د صحت له شرطونو څخه دی، د دې خدای ﷻ د ارشاد له مخې: «او چېرته چې ووځې نو خپل مخ د مسجد الحرام لوري ته واړوه، او بېشکه دا ستا د رب له لوري حق دی.»۹۹ که لمونځ کوونکی کعبه وینی، نو پر هغه واجبه ده چې په خپله کعبې ته مخ واړوي، او پدې کې هېڅ اختلاف نشته. فقیهان په دوو مسئلو کې اختلاف لري، کله چې کعبه نه وي لیدل کېږي: لومړی دا چې ایا واجب دی چې په خپله کعبې ته مخ واړول شي که د هغې لوري ته؟ دوهم دا چې ایا واجب دی چې دې کې دقت وشي، یا د لوري اټکل کول کافي دي، یعنې په خپله کعبې دقت کول یا په عمومي لوري دقت کول؟

The Muslim jurists agreed that turning toward the direction of the House is one of the conditions for the validity of prayer, because of the words of the Exalted, “And whencesoever thou comest forth [for prayer, O Muhammad] turn thy face toward the Inviolable Place of Worship. Lol it is the Truth from thy Lord”.99 If, however, the worshiper can see the House, then the obligation is to face the House itself, and there is no dispute about this. The jurists disagree about two issues, when the KaQ^a is not in sight. First, whether the obligation is to face the Ka^a itself or to face in its direction. Second, whether the obligation is to be exact about it or estimate the direction, that is, being exact about the KaTia itself or about the general direction?

بعضو فقیهانو ویلي دي چې حکم د کعبې په عین باندې د مخ اړولو دی، او نور وائي چې حکم د هغې د جهت په لور د مخ اړولو دی. د دوی د اختلاف سبب دا دی چې آیا د الله تعالیٰ په دې قول کې: ﴿وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾ یو پټ لفظ فرض کړل شي، چې داسې ولوستل شي: «وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ فِي جِهَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»، یا دا الفاظ همداسې د خپل ظاهر په شان ولوستل شي. هغه کسان چې پټ لفظ یې فرض کړ، ویې ویل چې حکم د هغې د جهت په لور د مخ اړولو دی، او هغه کسان چې پټ لفظ یې نه فرض کړ، ویې ویل چې حکم د کعبې په عین باندې د مخ اړولو دی. خبره دا ده چې الفاظ باید په خپلو حقیقي معنو کې تفسیر شي، مګر کله چې دلیل د دې ښکاره کړي چې دا الفاظ په مجازي معنا راغلي دي. په ځانګړې توګه دا ویل شوي چې د پټ لفظ دلیل د رسول الله ﷺ دا قول دی: «ما بين المشرق والمغرب قبلة إذا توجهت نحو البيت». دوی ویلي دي چې د مسلمانو فقیهانو دا اتفاق چې د عبادت کونکو یوه اوږده کرښه چې د کعبې له حدود څخه هم تیریږي، جائز ده، دا دلیل دی چې حکم د کعبې په عین باندې د مخ اړول نه دي، یعنې په هغه حال کې چې کعبه نه وي لیدل کېږي. زه وایم چې که حکم د کعبې په عین باندې د مخ اړول وای، نو دا به د سختۍ سبب شو، او الله تعالیٰ فرمایلي دي: ﴿هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ﴾. کوم شی ته په مستقیم ډول مخ اړول د جیومیټري او ستوري پیژندنې (فلکي مشاهدې) له لارې پرته ممکن نه دي، او بیا هم پایله تقریبي وي؛ نو دا څنګه ممکن دی چې پرته له دې دواړو څخه د اجتهاد له لارې جهت وټاکل شي؟ موږ په دې کې مکلف نه یو چې د ستورپیژنې پر بنسټ د جیومیټری له لارې داسې کشف ترلاسه کړو چې له هغې څخه د ځمکې ټول اوږدوالی او پلنوالی معلوم شي.

Some Jurists maintained that the obligation is for facing the Ka<ba itself, while others maintained that it is for facing its direction. The reason for their disagreement is whether in the words of the Exalted, “And whencesoever thou comest forth [for prayer, O Muhammad] turn thy face toward the Inviolable Place of Worship”, an implied word is to be assumed, so as to read, “And whencesoever thou comest forth [for prayer, O Muhammad] turn thy face in the direction of the Inviolable Place of Worship”, or whether the words are to be read as they are. Those who assumed an implied word maintained that the obligation is for facing in its direction, while those who did not assume an implied word here said that the obligation is to face the Ka<ba itself. It js necessary to interpret the words in their actual meanings, unless an evidence indicates their construction in the metaphorical meaning. It is, however, maintained that the evidence for an implied word here is to be found in the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “.Whatever is between the east and the west is a qiblay if you take the direction of the House”. They said that the agreement of the Muslim jurists about a long row of worshipers extending beyond the boundary of the Ka<ba is an evidence that the obligation is not to face the Ka^a itself, that is when the Ka<ba is not in sight. What I would say is that if the obligation had been to aim at the Ka<ba itself it would have amounted to hardship, and the Exalted has said, “He hath chosen you and hath not laid upon you in religion any hardship”.100 Aiming directly at a thing is not possible without approaching it by the use of geometry and (astronomical) observation, and yet the result is approximate; then, how is it possible without these to determine the direction by way of ijtihad? We are not under the obligation of discovery by means of geometry based upon astronomical observation from which the whole length and breadth of the land may be derived.

کیا قبلہ معلوم کرنے کی کوشش کرنے والے شخص کا فرض یقینی طور پر (صحیح سمت) تک پہنچنا ہے، یا محض کوشش کرنا ہی اس کا فرض ہے؟ پس اگر ہم کہیں کہ فرض یہ ہے کہ اسے ٹھیک ٹھیک معلوم کیا جائے، تو اگر وہ بعد میں معلوم کرے کہ اس نے (صحیح سمت کے تعین میں) غلطی کی تھی تو وہ دوبارہ نماز پڑھے گا۔ اور اگر ہم یہ مانیں کہ فرض صرف کوشش کرنا ہے، تو غلطی کی صورت میں اسے دوبارہ نماز پڑھنے کی ضرورت نہیں، اور اسی طرح اگر اس نے سمت معلوم کرنے کی کوشش سے پہلے ہی نماز پڑھ لی ہو (تب بھی دوبارہ پڑھنے کی ضرورت نہیں)۔ امام الشافعی کی رائے یہ تھی کہ فرض یقینی تعین کا ہے، اور اگر شخص پر یہ بات واضح ہو جائے کہ اس نے غلطی کی تھی تو وہ ہر صورت میں دوبارہ نماز پڑھے گا۔ فقہاء کی ایک جماعت نے کہا کہ اگر وہ نماز مکمل کر چکا ہو تو دوبارہ نہیں پڑھے گا، الا یہ کہ اس نے جان بوجھ کر (یعنی غلط سمت میں) نماز پڑھی ہو، یا سمت معلوم کرنے کی کوشش کیے بغیر نماز پڑھی ہو۔ یہی امام مالک اور امام ابوحنیفہ کی رائے تھی، البتہ امام مالک نے اتنا فرمایا کہ اگر وقت باقی ہو تو دوبارہ نماز پڑھنا مستحب ہے۔

Is the obligation of a person striving to determine the qibla (the attainment of) accuracy or is it just the exercise of effort to discover it? Thus, if we say that the obligation is to accurately determine it, he is to pray again if he discovers that he made a mistake (in determining the true direction). If we maintain that the obligation is only for exerting effort, he does not have to pray again if he makes an error, and also if he had prayed before an effort to discover the direction. Al-ShafiT thought that the obligation was for accurate determina­ tion, and if it becomes obvious to the person that he had made a mistake, he was to pray again, always. A group of jurists said that he does not pray again if he has finished praying, unless he did so intentionally (that is, prayed in the wrong direction) or prayed without making an effort to discover the direction. This was the opinion of Malik and Abu Harnfa, except that Malik i recommended praying again if there was still time.

الاختلاف في هذه المسألة يرجع إلى التعارض بين الأثر والقياس، مع النزاع في صحة الأثر. والقياس قائم على المشابهة بين الاتجاه (أي وجوب استقبال القبلة) والوقت، أي وقت الصلاة. وقد اتفقوا في الوقت على أن الواجب على المصلي أن يصيب الوقت بدقة، فإذا تبيّن له أنه صلّى قبل الوقت بطلت صلاته، ووجب عليه أن يعيدها بلا خلاف. غير أنه روي عن ابن عباس والشافعي شيء من الخلاف اليسير، وكذلك ما روي عن مالك أن المسافر إذا جهل الوقت فصلّى العشاء قبل غياب الشفق، ثم تبيّن له بعد ذلك أنه صلّى قبل الوقت، فإن صلاته صحيحة. ووجه الشبه بينهما أن هذه حدود للوقت كما أن تلك حدود للاتجاه.

The reason for disagreement in this is the conflict between a tradition and analogy, along with a dispute over the authenticity of the tradition. The analogy is based on the similarity of (the obligation to face the) direction to time, that is, the timing for prayer. They agreed (about time) that the obligation was for the worshipper to hit the time accurately. If the subject realizes that he prayed before time his prayer becomes invalid, and he must pray again, invariably. There is, however, a slight deviation reported from Ibn <Abbas and al-Sha^T, as well as the report from Malik that if a traveller is unaware of the timing and prays <ish& before the disappearance of twilight discovering later that he had prayed before this time, his prayer remains valid. The basis for the resemblance between them is that these are the bounds of timing just as those are the bounds of direction.