دا باب هم په دوو برخو ویشل شوی دی. لومړۍ برخه د اذان (د لمانځه د بلنې) په اړه ده. دوهمه برخه د اقامت (د لمانځه د پیل د بلنې، یا د لمانځه د دوهمې بلنې) په اړه ده.

This chapter is also divided into two sections. The first is about adhan (the call for prayer). The second is about iqdma (the call for the commencement of prayer, or the second call for prayer).

دا برخه پنځو څانګو ته ویشل شوې ده. لومړۍ د اذان د بیان په اړه، دویمه د هغه د حکم په اړه، دریمه د هغه د وخت په اړه، څلورمه د هغه د (شرعي) شرطونو په اړه، او پنځمه د اوریدونکي د ځواب په اړه.

This section is subdivided into five divisions. First about the description of the adhan. Second, about its hukm. Third, about its timing. Fourth, about its (prescribed) conditions. Fifth, about the response of the listener.

د اذان په اړه فقیهانو اختلاف کړی او څلور مشهور تشریحات یې بیان کړي دي. لومړی تشریح داسې ده: تکبیر دوه ځلې ویل کیږي، شهادتین څلور ځلې ویل کیږي، او پاتې جملې دوه ځلې ویل کیږي. دا د مدینې فقیهانو، د مالک او نورو رای دی. د مالک وروستي پیروان ترجیع ته ترجیح ورکوي، چې په هغې کې شهادتین لومړی په ښکته غږ دوه ځلې ویل کیږي او بیا په لوړ غږ دوه ځلې ویل کیږي. دویمه تشریح د مکې اذان دی، چې الشافعی ﷺ دا رای ساتلې ده. دې کې لومړی تکبیر څلور ځلې ویل کیږي، او دوه صلاتان (یعنې الصلاة خیر من النوم) همدارنګه، او پاتې اذان دوه ځلې ویل کیږي. دریمه تشریح د کوفې فقیهانو ده. په دې کې لومړی تکبیر څلور ځلې ویل کیږي، او د اذان پاتې برخې دوه ځلې ویل کیږي. دا د ابو حنیفه رای و. څلورمه تشریح د بصرې د اذان ده. په دې کې لومړی تکبیر څلور ځلې ویل کیږي، شهادت درې ځلې، حي علی الصلاة درې ځلې، او حي علی الفلاح درې ځلې ویل کیږي. مؤذن أشهد أن لا إله إلا الله تر هغه ځایه ویلی شي چې حي علی الفلاح ته ورسیږي، بیا دا څلور جملې یو په پی یو دوهم ځل تکراروي او بیا دریم ځل تکراروي. دا د الحسن البصري او ابن سیرین رای و.98

The jurists disagreed about adhan giving four widely known descriptions. The first prescribes the dual pronouncement of takbir, four repetitions of the shahdda, and the dual pronouncement of the remaining (words). This is the opinion of the jurists of Medina, Malik and the others. The later followers of Malik preferred tarjF, which requires the dual pronouncement of the shahdda in a lower tone followed by its dual pronouncement in a louder voice. The second is the Meccan version of the adhan, which was upheld by al-Shafi T. It c requires four pronouncements of the first takbir and the two sAaAarfas, and the dual pronouncement of the remaining adhan. The third description is that of the Knfis. It involves four pronouncements of the first takbir and the dual pronouncement of the remaining parts of the adhan. This was Abu HanTfa’s opinion. The fourth description is that of the adhan of the Basrans. It requires four pronouncements of the first takbir, three pronouncements of shahdda., of Aflyja 'ala's-salah, and of hayya (-ald>l-faldh. The mifadhdhin begins with tstehadu an Id ilaha illdWdhu till he reaches hayya 'ala'l-faldh, he then repeats them a second time, I mean, the four sentences, one after the other and then repeats them a third time. This was the opinion of al-Hasan al-Basrl and of Ibn Sinn.98

اختلاف ان چار تفصیلات کے درمیان اس وجہ سے ہے کہ روایات میں تعارض ہے اور فقہاء تک مختلف طریقِ عمل پہنچا۔ مدینہ کے فقہاء اپنی رائے کی دلیل اس مسلسل عمل سے دیتے ہیں جو مدینہ میں رائج تھا۔ مکہ والے بھی اسی طرح دلیل دیتے ہیں کہ ان تک جو عمل پہنچا، اسی پر استدلال کرتے ہیں، اسی طرح کوفہ والے اور بصرہ والے بھی۔ ہر گروہ کے پاس ایسی روایات ہیں جو اس کی رائے کی تائید کرتی ہیں۔

The reason,for the difference between these four descriptions is the conflict of the traditions and the communication of a differing practice to the jurists The jurists of Medina argue for their opinion on the basis of the continuous practice prevailing in Medina. The same is the case with the Meccans, who argue on the basis of the practice reaching them, so also the KufTs and the Basrans. Each group has traditions that support their opinion.

علماؤں نے اذان کے حکم کے بارے میں اختلاف کیا ہے، کہ آیا وہ واجب ہے یا سنتِ مؤکدہ، اور اگر واجب ہے تو آیا فرضِ عین ہے یا فرضِ کفایہ۔ مالک سے روایت ہے کہ اذان جامع مساجد کے لیے واجب ہے، اور یہ بھی روایت ہے کہ وہ (ان کے لیے) سنتِ مؤکدہ ہے۔ انہوں نے اسے فرد کے لیے نہ واجب سمجھا اور نہ سنت۔ بعض ظاہریہ کا کہنا ہے کہ یہ فرضِ عین ہے، جبکہ دوسروں نے کہا کہ یہ گروہوں پر فرضِ کفایہ ہے، خواہ سفر میں ہوں یا آبادی میں۔ بعض دوسرے ظاہریہ کا موقف ہے کہ سفر کے دوران جماعت کے لیے واجب ہے۔ امام شافعیؒ اور ابوحنیفہؒ اس پر متفق ہیں کہ یہ فرد اور جماعت دونوں کے لیے سنت ہے، البتہ جماعت کے لیے یہ سنتِ مؤکدہ ہے۔ ابوعمرؒ کا کہنا ہے کہ آبادی میں رہنے والوں کے لیے اس پر مکمل اتفاق ہے کہ یہ سنتِ مؤکدہ ہے یا واجب، اس روایت کی بنا پر کہ "رسول اللہ ﷺ جب اذان سنتے تو اس کا جواب نہ دیتے، لیکن جب (اذان) نہ سنتے تو (جواب) دیتے۔"

The jurists disagreed about the hukm of adhan. whether it is obligatory or an emphatic sunna, and if it is obligatory whether it is a universal obligation or a communal one. It is related from Malik that adhan is an obligation for congregational mosques, and it is related that it is an emphatic sunna (for them). He did not consider it an obligation for the individual, or even a sunna. Some of the Zahirites said that it is a universal obligation, while others said that it is an obligation upon groups, whether on a journey or in a settlement. Some other Zahirites maintained that it is obligatory for a group during travel. Al-Shafi T and Abu HanTfa agreed that c it is a sunna for the individual and the group, except that it is emphatic in the case of the group. Abu TJmar said that there is complete agreement that it is an emphatic sunna or an obligation for persons in a settlement, because of the tradition “that the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) did not recite ths.adhan when he heard the call, but he did so when he did not hear it”.

د دوی د اختلاف سبب د احادیثو د ظاهري معنا په فهم کې اختلاف دی. ثابته ده چې رسول الله ﷺ مالک بن الحویرث او د هغه ملګري ته وفرمایل: «کله چې تاسو سفر ته ځئ، نو اذان او اقامت وکړئ، او ستاسو څخه مشر دې امامت وکړي». همدارنګه روایت دی چې دا د رسول الله ﷺ دوامداره عمل و کله چې هغه په جماعت کې وو. هغه کسان چې له دې څخه مطلق واجب مفهوم واخیست، ویې ویل چې اذان واجب دی (که څه هم دوی توپیر کړی چې آیا دا یوازې په ډلو یا په افرادو هم واجب دی). لومړی رایه له ابن المغلس څخه د داود څخه روایت شوې ده. هغه کسان چې دا یې د جماعت لپاره د ډلې د بلنې په توګه وګڼله، ویې ویل چې دا د جوماتونو لپاره سنت دی، یا د هغو ځایونو لپاره واجب دی چېرې چې جماعت راټولیږي. د اختلاف سبب دا دی چې اذان دا دی چې آیا د لمانځه د اعلانونو یوه برخه ده چې د هغې اصلي جز ده، یا د جماعت د راټولولو وسیله ده.

The reason for their disagreement is the conflict in understanding the apparent meanings of the traditions. It is established that the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) said to Malik ibn al-Huwayrith and his companion, “When you are on a journey, pronounce the adhan and the iqama, and let the eldest among you lead the prayers”. Similarly, it is related that this was the continuous practice of the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) (when he was) in a congregation. Those who understood from this an absolute obligation said that it is obligatory (though they differed whether it is so only) upon groups or upon individuals as well. The first opinion is related by Ibn al-Mughallis from Dawud. Those who understood it to be an invitation to the group for prayer said that it is a sunna for the mosques or an obligation for those locations where the congregation assembles. The reason for disagreement is its (the adhan's) vacillation between being one of the pronouncements of prayer as its integral part or a means toward assembly.

په دې باندې فقهاؤ متفقه توګه ویلي دي چې اذان د لمانځه د ټاکلي وخت له پیل مخکې نه کیږي، مګر د سهار د لمانځه په اړه دوی اختلاف کړی دی. مالک او الشافعی ویلي دي چې د فجر نه مخکې اذان جائز دی، مګر ابوحنیفه دا منع کړې ده. د فقهاؤ یوې ډلې ویلي دي چې که اذان د فجر نه مخکې وشي نو د فجر نه وروسته بل اذان باید وشي، ځکه چې د دوی په نظر کې اذان د فجر وروسته واجب دی. ابومحمد ابن حزم ویلي دي چې اذان باید د لمانځه د ټاکلي وخت له پیل وروسته وشي، مګر که اذان د وخت نه لږ وړاندې وشي نو دا جائز دی کله چې فاصله لنډه وي، یعنې دومره لنډه چې لومړی مؤذن ښکته راشي او دوهم مؤذن پورته لاړ شي.

The jurists agreed unanimously that adhan is not to be proclaimed before the (commencement of the) prescribed period of the prayer, except in the case of the morning prayer, over which they disagreed. Malik and akShafiT held that it is permitted to make the call before fajr, but Abu Hanifa prohibited this. A group of jurists maintained that if the call is made before fajr another call is to be made after fajr, because the obligation in their view is for adhan after Abu Muhammad ibn Hazm said that the call must be made after the commencement of the prescribed timing (for prayer), but if the call is made a short while before the timing it is permitted when the interval is short, just sufficient for the first mu'adhdhin to descend and the second to ascend.

د دوی د اختلاف سبب دا دی چې پدې مسئله کې دوه سره ټکر خوړونکې روایتونه شتون لري. لومړۍ یوه صحیحه او پراخه مشهوره روایت دی، هغه دا چې د نبي ﷺ ارشاد دی: «بلال شپې اذان ورکوي، نو تاسو څښئ او خوړئ تر هغه وخته چې ابن ام مکتوم اذان ورکړي». ابن ام مکتوم یو ړوندی سړی و، چې تر هغه وخته یې اذان نه کاوه تر څو چې ورته ویل کیدل چې سهار شوی دی. دویمه روایت د ابن عمر رضي الله عنه څخه دی «چې بلال د سهار له رڼا کیدو دمخه اذان وکړ، نو نبي ﷺ هغه ته امر وکړ چې بیرته راستون شي او اعلان وکړي: "بنده [د الله] [یعنې بلال] ویده شوی و."». د حجاز فقهاؤ روایت ډیر صحیح دی، پداسې حال کې چې د کوفه والو روایت د ابو داود لخوا روایت شوی دی او ډیرو محدثینو صحیح ګڼلی دی. فقهاؤ د دغو دوو روایتونو په اړه یا د جمع (پخلاینې) لاره غوره کړه یا د ترجیح لاره. هغه کسان چې د ترجیح لاره یې غوره کړه د حجاز فقهاء وو. دوی وویل چې د بلال روایت ډیر صحیح دی او په هغه باندې تکیه کول ډیر معقول دي. د کوفې فقهاؤ د جمع لاره غوره کړه. دوی وویل چې ممکنه ده بلال داسې وخت کې اذان وکړ چې په غلطۍ سره د فجر وخت ګڼل شو، ځکه د هغه سترګې کمزورې وې، او ابن ام مکتوم هغه وخت اذان وکړ چې د سهار وخت په یقین سره راغلی و. دا د هغه څه لخوا تایید کیږي چې له ... روایت شوي دي.

The reason for their disagreement is that there are two conflicting traditions on this issue. The first is an authentic and widely known tradition, which is the saying of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “Bilal mates the call when it is still night, so eat and drink till Ibn Umm Maktum makes the call”. Ibn Umm Maktum was a blind man, who did not make the call till he was told that it is morning. The second tradition is related from Ibn TJmar “that Bilal made the call before the break of dawn, so the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) ordered him to return and proclaim: ‘The servant [of Allah] [that is, Bilal] had slept’”. The tradition of the jurists of Hijaz is more authentic, while the tradition of the KufTs has 1 been related by Abu Dawud and declared authentic by many traditionists. The jurists decided with respect to these two traditions to adopt either the method of reconciliation or the method of preference. Those who adopted the method of preference were the jurists of Hijaz. They maintained that the tradition about Bilal is more authentic and relying on it is more plausible. The Kufi jurists adopted the method of reconciliation. They maintained that it is possible the call was made by Bilal at a time that was mistakenly taken to be the time of fajr, as his eyesight was weak, while the call was made by Ibn Umm Maktum when the time of dawn was certainly due. This is supported by what is related from 5

یہ باب اتھہ مسئلے پر مشتمل ہے۔ پہلا یہ کہ آیا شرط ہے کہ اذان دینے والا وہی شخص ہو جو اقامت کہے؟ دوسرا یہ کہ آیا اذان کے لیے شرط ہے کہ وہ کسی بات چیت سے منقطع نہ ہو؟ تیسرا یہ کہ آیا شرط ہے کہ مؤذن طہارت کی حالت میں ہو؟ چوتھا یہ کہ آیا شرط ہے کہ مؤذن قبلے کی طرف منہ کرے؟ پانچواں یہ کہ آیا شرط ہے کہ اذان کھڑے ہو کر دی جائے؟ چھٹا یہ کہ آیا سواری پر سوار ہو کر دی گئی اذان کو مکروہ سمجھا جائے گا؟ ساتواں یہ کہ آیا اذان دینے والے کے لیے بلوغت شرط ہے؟ آٹھواں یہ کہ آیا شرط ہے کہ اذان دینے پر کوئی اجرت نہ لی جائے؟

This division includes eight issues. The first is whether it is a condition that the person who makes the call be the same person who pronounces the iqarna? Second, whether it is a condition of adhan that it should not be interrupted by any conversation? Third, whether it is a condition that the mifadhdhin be in a state of ritual purification? Fourth, is it a condition that the mtfadhdhtn face the qibla’i Fifth, whether it is a condition that the call be made while standing? Sixth, whether a call made while the mitadhdhin is riding is deemed reprehensible (makruh). Seventh, whether puberty is a condition for the person making the call? Eighth, whether it is a condition that no wages be taken for making the call?

د دوو کسانو په اړه چې یو یې اذان ووایي او بل اقامت وکړي، د سیمو د ډیرو فقیهانو په نظر دا جائز دی، او ځینو وویل چې دا جائز نه دی. د دې اختلاف سبب دوه متضاد احادیث دي. لومړی د ابو سُدیٰ حدیث دی، چې ویلي یې دي: «زه د رسول الله ﷺ خدمت ته ورغلم، او کله چې سهار ته نږدې شو، هغه ما ته امر وکړ چې اذان ووایم. بیا هغه د لمانځه لپاره ودریده او بلال راغی چې اقامت ووایي. رسول الله ﷺ وفرمایل: "د سُدیٰ ورور اذان وویلو، او څوک چې اذان وایي هغه باید اقامت هم وکړي."» دوهم هغه روایت دی چې کله عبدالله بن زید په خوب کې اذان ولید، نو رسول الله ﷺ بلال ته امر وکړ چې اذان ووایي. بیا یې عبدالله ته امر وکړ چې اقامت وکړي.

About the issue of two men, one making the call and the other pronouncing the iqarna, the majority of the jurists of the regions maintain that this is permitted, while some maintained that this is not permitted. The reason for this disagreement is the existence of two conflicting traditions. First is al- SudaTs tradition, who said, “I went up to the Messenger of Allah, and when it was close to the dawn he ordered me to make the call. He then stood up for prayer and Bilal came to pronounce the iqama. The Messenger of Allah said, ‘The brother from Suda5 made the call, and he who makes the call is to pronounce the The second is the report that when cAbd Allah ibn Zayd saw the adhan in a dream, the Messenger of Allah ordered Bilal to make the call. He then ordered <Abd Allah, to pronounce the iqama.

هغه کسان چې د نسخ طریقه یې اختیار کړې وه، ویل یې چې د عبدالله بن زید روایت زمانې له مخې مخکې دی، پداسې حال کې چې د السدي روایت وروسته دی. هغه کسان چې د ترجیح طریقه یې اختیار کړې وه، ویل یې چې د عبدالله بن زید روایت ډیر صحیح دی، ځکه د السدي روایت یوازینۍ روایت دی چې له عبدالرحمن بن زیاد الافریقي څخه نقل شوی، او هغه د دوی په نزد منل شوی نه دی.

د علماؤ ترمنځ د مؤذن د اذان په اوریدونکي باندې د ځواب په اړه اختلاف شوی دی. یوه ډله فقهاؤ وویل چې هغه د اذان تر پای پورې د مؤذن هر لفظ په لفظ تکرار کوي، پداسې حال کې چې نورو ویلي دي چې هغه د مؤذن خبرې تکرار کوي، مګر کله چې مؤذن "حي على الصلاة، حي على الفلاح" وائي، نو اوریدونکی باید ووایي: "لا حول ولا قوة إلا بالله".

The jurists disagreed* about the response of the listener to the m&adhdhin. K group of jurists said that he repeats, word for word, what the mifadhdhin says till the end of the call, while others said that he repeats what the mtfadhdhin says, except that when the mtfadhdhin says, “Come for prayer, come fOr salvation”, the listener is to say, “There is no might and no power, but that with Allah”.

دې اختلاف د روایاتو د تعارض له امله دی. د ابو سعید الخدري څخه روایت دی چې رسول الله ﷺ فرمایلي دي: "کله چې تاسو مؤذن ته غوږ شئ، هغه څه وایاست چې هغه وایي." دا روایت د عمر بن الخطاب له لارې هم نقل شوی دی. او د معاویه څخه روایت دی چې چا ته چې ووایي "راځئ لمانځه ته، راځئ رستګارۍ ته"، هغه باید ووایي: "لا حول ولا قوة إلا بالله". هغه کسان چې د ترجیح لاره یې غوره کړې، د ابو سعید الخدري د روایت عمومي مفهوم ته ملاو شوي، څوک چې د بلې روایت د ځانګړي مفهوم له مخې دا عمومي مفهوم محدود کړ، هغوي دواړه روایتونه سره جوړ کړل، او دا د مالک بن انس رأی دی.

The reason for disagreement over this is the conflict of traditions. It js reported in a tradition from Abu Sa(Td al-Khudri that the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) said, “When you hear the mtfadhdhin, repeat what he says”. It is reported by way of TJmar ibn al- Khattab and in a tradition from Mu'awiya that the listener in response to “Come for prayer, come for salvation”, should say: “There is no might and no power, but that with Allah”. Those who adopted the method of preference followed the general implication of Abu SaTd al-KhudrFs tradition, while those who qualified this general implication with the specific content (of the other tradition), reconciled the two traditions, and this is Malik ibn Anas’s opinion.

دوی د اقامت په حکم او په کیفیت دواړو کې اختلاف کړی دی. د سیمو د فقیهانو په نزد د اقامت حکم د اذان د سنت څخه قوي تاکیدي سنت دی، دواړه د انفرادي لمانځونکي او د جماعت لپاره. د ظاهریانو په نظر دا واجب دی، خو زه نه پوهیږم چې دا یو خپلواک واجب دی یا د لمانځه له واجبو برخو څخه یوه برخه ده. توپیر دا دی چې د لومړي نظر له مخې که اقامت پریښودل شي لمونځ باطلیږي نه، خو د دوهم نظر پر بنسټ لمونځ باطلیږي. د مالک یو شاګرد ابن کنانه ویلي دي چې که اقامت په قصد پریښودل شي نو لمونځ باطلیږي.

They disagreed over iqama on two points: its hukm and description. According to the jurists of the regions, its hukm is that of an emphatic sunna that is greater in strength than that for adhan, for individuals as well as for groups. In the Zahirite view, it is an obligation, but I am not aware of whether it is an independent obligation or as one of the obligatory parts of prayer. The distinction is that according to the former opinion prayer does not become invalid if it is relinquished, but on the basis of the latter view it does. Ibn Kinana, one of the disciples of Malik, said that if it is relinquished intentionally prayer is invalidated.

د اختلاف سبب دا دی چې دا خبره دې پورې اړه لري چې آیا دا د هغو کړنو برخه ده چې د لمانځه د ناسکه امر د تفصیل په توګه راغلي دي، او له همدې امله دې د واجب په توګه تفسیر شي، د پيغمبر ﷺ د دې خبرې له مخې: "لمونځ داسې وکړئ لکه څنګه چې ما لمونځ کوي"، یا دا چې دا هغه کړنې دي چې باید د مستحب په توګه تفسیر شي. د مالک بن الحویرث د روایت ظاهري معنا دا ښيي چې دا واجب دی، یا د ډلې لپاره یا د انسان لپاره.

The reason for disagreement is their dispute about whether it comprises a part of the acts that were meant to be an unfolding of the unexplained command of performing prayer, and, therefore, it has to be construed as an obligation, because of the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “Pray as you see me praying”, or whether it comprises acts that have to be construed as a recommendation. The apparent meaning of Malik ibn al-Huwayrith’s tradition implies that it constitutes an obligation, either for the group or for the individual.

دې تشریح سره سم، مالک او الشافعی ؒ په نزد د اذان ابتدا کې تکبیر دوه ځلې دی، او پاتې الفاظ یوځل دي، پرته له دې الفاظو څخه چې «قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ» دي، دا مالک په نزد یوځل او الشافعی په نزد دوه ځلې ویل کیږي. د حنفیانو په نزد اقامت جوړه جوړه ویل کیږي، پداسې حال کې چې احمد بن حنبل د یوځلې او دوه ځلې ویلو تر منځ اختیار ته ترجیح ورکړې، سره له دې چې د اذان په ویلو کې اختیار شتون لري.

Its description, according to Malik and al-Shafi T, constitutes c a takbir in the beginning, which is twice, and the remaining is once, except the words, “Prayer is about to commence”, which are pronounced once in Malik’s view and twice in al-ShaficFs. According to the Hanafites, the iqama is pronounced in pairs, while Ahmad ibn Hanbal favoured an option between single and double pronouncement, in accordance with his opinion that there is a choice in making calls.