په دې باب کې دوه برخې دي. لومړۍ برخه د لمانځه د لنډولو په هکله ده، او دوهمه برخه د لمونځونو د سره جمع کولو په هکله ده.

In this chapter there are two sections. The first section is about curtailing the prayer and the second is about combining prayers.

د سفر په سبب د (قصر) مقرر لمونځونو لنډول، د اتفاق سره اغیزمن دی، او د لمونځونو په سره یوځای کولو (جمع کولو) کې، د اختلاف سره اغیزمن دی۔

Travelling is effective in curtailing (quadruple)141 prayers, by agreement, and is effective in combining prayers, with disagreement.

علماؤں کا قصر نماز کے بارے میں اتفاق ہے، سوائے ایک شاذ رائے کے، جو عائشہ رضی اللہ عنہا کی رائے ہے، جنہوں نے کہا کہ خوف کی حالت کے سوا نماز قصر کرنا جائز نہیں، اس کی دلیل اللہ تعالیٰ کا یہ فرمان ہے: ﴿وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا﴾۔ انہوں نے کہا کہ نبی ﷺ نے اپنی نماز اس لیے قصر کی کیونکہ آپ ﷺ خوف کی حالت میں تھے۔

The jurists agreed about the curtailment of prayers, except for a deviant opinion, which is the opinion of cA5isha, who maintained that curtailing prayers is not permitted, except for one in a state of fear, because of the words of the Exalted, “And when ye go forth in the land, it is no sin for you to curtail [your] worship if ye fear that those who disbelieve may attack you. In truth the disbelievers are an open enemy to you”.142 They isaid that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) shortened his prayers for he was in a state of fear.

دوی (اکثریت) په دې پنځو ټکو کې اختلاف کړی دی۔ لومړی، د لنډولو د لمونځ د حکم په اړه۔ دوهم، د هغه سفر د اوږدوالي په اړه چې پرې لنډول تطبیقیږي۔ دریم، هغه ډول سفر چې لنډول جائز کوي۔ څلورم، هغه ټکی چې له هغه ځایه مسافر لنډ لمونځ پیل کولی شي۔ پنځم، هغه موده چې په کې مسافر ته د لنډولو دوام جائز دی، که چیرې هغه په یو ځای کې پاته شوی وي۔

They (the majority) differed over this on five points. First, about the hukm of curtailing prayers. Second, about the length of the journey to which curtailment applies. Third, the kind of journey that justifies curtailment. Fourth, the point from which the traveller may commence shortened prayers. Fifth, the duration in time for which it is permissible for the traveller to continue curtailing prayers, if he has stayed on at one place.

حکمِ قصرِ نماز کے بارے میں ان کی چار مختلف آراء تھیں۔ ان میں سے کچھ کا موقف تھا کہ مسافر کے لیے قصرِ نماز لازم ہے اور اس کے حق میں متعین ہے۔ کچھ کا موقف تھا کہ مسافر کے لیے قصر اور پوری نماز دونوں جائز ہیں اور اسے اختیار حاصل ہے، جیسا کہ کفارے کے معاملے میں اختیار ہوتا ہے۔ کچھ کا موقف تھا کہ قصر سنت ہے، جبکہ دیگر کی رائے تھی کہ یہ ایک رخصت ہے اور پوری نماز پڑھنا زیادہ فضیلت رکھتا ہے۔ پہلی رائے ابوحنیفہ، ان کے شاگردوں اور کوفیوں کی مجموعی طور پر تھی، یعنی یہ ایک مقررہ فرض ہے۔ دوسری رائے الشافعیؒ کے بعض شاگردوں کی تھی۔ تیسری، یعنی کہ یہ سنت ہے، مالکؒ کی ان سے منقول معروف روایت میں تھی۔ چوتھی، یعنی کہ یہ رخصت ہے، الشافعیؒ کی ان سے منقول معروف روایت میں تھی اور اس کی تائید ان کے شاگردوں نے کی ہے۔

With respect to the hukm of curtailing prayers, they held four different opinions. Some of them held that curtailing prayers is an obligation for the traveller and is determined for him. Some held that curtailing and completion are both obligatory for him by way of an option, like the option in case of expiation (kaffara). Some held that curtailing of prayers is a sunnay while others were of the view that it is an exemption and offering complete prayers has greater merit. The first opinion was held by Abu Harnfa, his disciples, and the Kaffs as a whole, that is, it is a fixed obligation. The second opinion was held by some of the disciples of al-ShaficT. The third, that it is sunna, was held by Malik in the best known narration from him. The fourth, that it is an exemption, was held by al-Shaf?! in the best known narration from him and it is supported by his disciples.

د دوی د اختلاف سبب هغه تصادم دی چې د عقلي دلیل او نقلي دلیل د امر د صیغې ترمنځ دی، او همدارنګه د فعلي دلیل تصادم د عقلي دلیل او د نقلي دلیل د لفظ د صیغې سره دی. د مسافر د لمانځه د لنډولو څخه راځي عقلي معنی یوه رخصت دی، ځکه چې مشقت شتون لري، لکه څنګه چې هغه د روژې او نورو شیانو په برخه کې معاف شوی دی. دا خبره د یعلی بن امیه روایت هم تاییدوي، چې هغه وویل: "ما له عمر (رضی الله عنه) ته وویل: الله تعالی فرمایلي دي: "که تاسو ویره لرئ چې کافران به تاسو ته بریدونه وکړي"، او مقصد یې د سفر په حالت کې د لمانځه لنډول و. هغه وویل: "زه هم د هغه خبرې څخه حیران شوم چې تاسو یې حیران شوي یاست، نو ما د رسول الله ﷺ څخه پوښتنه وکړه، هغه وفرمایل: "دا یو صدقه ده چې الله تعالی تاسو ته ورکړې ده، نو دې صدقې ته غاړه کیږدئ"." دا خبره رخصت ښیي. سربیره پردې، د ابو قلابه روایت دی د بني عامر د یو سړي څخه، چې هغه د نبي ﷺ په خدمت کې راغی، او نبي ﷺ ورته وفرمایل: "الله تعالی د مسافر څخه د روژې او د لمانځه د یوې برخې وجوب لرې کړی دی." دا دواړه روایتونه په صحیحو مجموعو کې موجود دي. دا ټول د اسانتیا، رخصت او د مشقت د لرې کولو لپاره دلالت کوي، نه دا چې د لمانځه لنډول واجب یا سنت دي.

The reason for their disagreement derives from the conflict between rational argument and the form of the command in the transmitted evidence, and also the conflict of the evidence from the acts with the rational argument and the form of the words used in the transmitted evidence. The (rational) meaning arising from the curtailing of prayers for a traveller is an exemption because of the existence of hardship, just as he has been exempted in the case of fasting and other things. This also is supported by the tradition of Yafla ibn Umayya, who said, “I said to TJmar that Allah has said ‘if ye fear that those who disbelieve may attack you’, intending thereby the curtailing of prayers during a He said, ‘I was also struck by what has struck you, so I asked the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him), and he replied, qt is a charity that Allah has granted to you, so accept the charity’”. This indicates an exemption. Further, there is the tradition of Abu Qalaba from a man from Banu Amir, who came c to the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) and the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) said to him, “Allah has lifted from the traveller the obligation for fasting and a part of prayer”. These two traditions are found in the Sahih compilations. All this indicates leniency, exemption, and the removal of hardship, and not that curtailing of prayer is obligatory or a sunna.

هغه روایت چې د خپلو الفاظو په بڼه د عقلي معنا او د پورتنیو روایتونو سره په ټکر کې ده، د عایشې ؓ روایت دی چې په اتفاق سره صحیح ګڼل شوی، چې هغې وفرمایل: «لمانځنه په سفر او حضر دواړو کې د دوو رکعتو په توګه فرض شوه، بیا د سفر لمونځ پر همدې اصلي حالت پاتې شو، او د حضر لمونځ زیات شو». هغه عملي دلیل چې د عقلي معنا او د پورتنیو نقل شوو روایتونو د معنا سره ټکر لري، هغه دی چې د نبي ﷺ په اړه راغلي چې هغه په ټولو سفرونو کې لمونځ لنډاوه، او د نبي ﷺ لپاره د سفر په حال کې د بشپړ لمانځه کولو ثبوت په صحیح ډول نه دی راغلی. هغه کسان چې ویلي یې دي چې دا سنت دی یا واجب مخیر دی، دا یې په دې ډول تفسیر کړی، ځکه چې د دوی لپاره دا ثابته نه وه «چې نبي ﷺ خپل لمونځ بشپړ کړی وي، یا ورته کار کړی وي». له همدې امله دا د څو ډولونو څخه یو دی: یا دا واجب مخیر دی، یا سنت دی، یا د مسافر لپاره ټاکلی واجب دی. خو ټاکلی واجب کیدل د عقلي معنا سره ټکر لري، او د معافیت کیدل د نقل شوو الفاظو سره ټکر لري. نو لازم دا دی چې دا یا واجب مخیر وي یا سنت. دا د دلیلونو د سم جوړولو یوه بڼه ده. دوی د عایشې ؓ روایت ته اعتراض کړی، ځکه چې د هغې په اړه معلومه ده چې هغه بشپړ لمونځ کاوه. ⟨عطاء؟⟩ روایت کړې ده چې هغې وویل: پیغمبر ﷺ به په سفر کې لمونځ بشپړ کاوه او لنډ به یې کاوه، روژه به یې نیوله او پریښودله، د ظهر لمونځ به یې ځنډاوه او د عصر لمونځ به یې چټک کاوه، او د مغرب لمونځ به یې ځنډاوه او د عشا لمونځ به یې چټک کاوه ﷺ. دا روایت د انس او ابو نضره المکي له روایت سره هم ټکر کوي، چې وایي: د محمد ﷺ صحابه به په سفر کې یوځای تلل، ځینې به لمونځ بشپړ کاوه او ځینې به یې لنډ کاوه، ځینې به روژه نیوله او ځینې به نه نیوله. دوی یو بل ته ملامت نه کاوه او د عثمان او عایشې ﷺ بشپړ لمونځ کولو باندې هم سره اختلاف نه کاوه. نو دا د لومړۍ مسئلې اختلاف دی. د دوهمې مسئلې اختلاف، چې د لنډولو لپاره د سفر اوږدوالی په کې شرط دی، فقیهانو کې ډیر اختلاف دی. مالک، الشافعي، احمد او فقیهانو یوه لویه ډله ویلي چې لمونځ د څلورو بریدو (یوه ورځ په متوسطه سرعت کې د تللو واټن) سفر کې لنډیږي. ابو حنیفه، هغه شاګردان او کوفیان ویلي چې د لمانځه د لنډولو لپاره لږترلږه درې ورځې سفر پکار دی، او لنډول هغه څوک کوي چې له یوې سیمې څخه بلې سیمې ته ځي. ظاهریان ویلي چې هر سفر کې لمونځ لنډول روا دي، که نږدې ځای ته وي که لرې ته. د دوی د اختلاف سبب د عقلي معنا او الفاظو ترمنځ ټکر دی. عقلي پلوه د سفر له امله د لمانځه د لنډولو علت هغه سختۍ ده چې شتون لري، لکه د سفر په حالت کې د روژې په شان. که دا وي، نو لنډول هر هغه وخت روا دي چې سختي وي. هغه څوک چې یوازې د حکم د لفظ ته پاملرنه کوي وایي چې پیغمبر ﷺ وفرمایل: "الله تعالیٰ د مسافر څخه روژه او د لمانځه یوه برخه لرې کړې ده." دې لپاره، هر هغه څوک چې ته مسافر ویلای شي، ده ته اجازه ده چې روژه لنډه کړي یا یې وځنډوي (وروسته یې ونیسي). دوی دې خبرې ته دلیل د مسلم هغه روایت ګرځولی دی چې له عمر بن الخطاب څخه نقل شوی دی: «چې رسول الله ﷺ د شپاړسو یا اوو میلو په سفر کې لنډې لمونځونه کول.»

The tradition that contradicts, through the form of its words, the rational meaning and these traditions is the tradition of S&isha, declared authentic by agreement, in which she said, “Prayer has been made obligatory two rak^as at a time. The prayer during journey is this basic (unit), while the prayer within a settlement was increased”. The evidence arising from the acts (of the Prophet) that conflicts with the rational meaning and with the meaning of the above transmitted traditions is what has been reported about the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) that he shortened his prayer in all his journeys, and it has never been proved authentically that the Prophet had ever offered the complete prayer during a journey. Those who maintained that it is a sunna or an obligation with an option {wajib mukhayyar), interpreted it to be so, for it did not prove to be authentic for them “that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) completed his prayer, or did what was similar”. It therefore follows that it is one of several types, that is, either it is an obligation with an option or it is a sunna or it is a determined obligation for the traveller. Its being a fixed obligation, however, conflicts with the rational meaning, while its being an exemption conflicts with the transmitted words. Thus, it is necessary that it be (either) an obligation with an option, or a sunna. This is a kind of reconciliation (of the evidences). They objected to the tradition of ‘A’isha for it is well-known of her that she used to offer the complete prayer. <Ata? has related from her that she said, “The Prophet (God’s peace and blessings be upon him) used to complete the prayer during a journey and he used to shorten it, he used to fast and give up fasting, he used to delay the zuhr prayer and hasten the middle prayer, and he used to delay maghrib and" hasten <ishdP\ It is also opposed by the tradition of Anas and of Abu Najlh al-MakkT, who said “that the Companions of Muhammad (God’s peace and blessings be upon him) used to travel together, with some of them offering the full prayer and others curtailing it, with some of them fasting when others were not. They did not find fault with each other nor did they disagree about the offering of full prayer by TJthman and ‘Alisha”. This, then, is their disagreement on the first point.In their disagreement on the second point, which concerns the length of the journey permitting curtailment of prayers, the Jurists disagreed widely. Malik al-ShafW, Ahmad, and a large group of jurists held that prayer is to be shortened during (a journey of) four barids, which is a distance covered in one day moving at a medium pace. Abu Hamfa, his disciples, and the Kufts said that the minimum for which prayer is to be shortened is a journey of three days, and curtailing is for a person who travels from one region to another. The Zahirites said that curtailing prayers is permitted for each journey, whether to a near or distant place. f The reason for their disagreement stems from the conflict of the rational meaning with the words. Rationally speaking, the reason why travelling may occasion the curtailment of prayer is based on the hardship that exists, as in the case of fasting during travel. If this is the case, then, then curtailing is permissible whenever hardship is found. Those who take into account only the letter of the law maintain that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) said, “Allah has removed from the (liability of) traveller fasting and a part of prayer”. Thus, anyone to whom the term traveller can be applied is permitted to curtail or to forgo (delay) fasting. They supported this with what has been recorded by Muslim from TJmar ibn al-Khattab “that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) used to curtail prayers during a journey of about seventeen miles”.

جماعت فقهاؤ، لکه څنګه چې مو وویل، پنځم نظر یې غوره کړ او ویې ویل چې د لمانځه لنډول جایز نه دی، مګر هغه څوک چې په ویره کې وي، ځکه د لوړ الله (تعالیٰ) دا خبره ده: «او کله چې تاسو په ځمکه کې سفر کوئ، نو په دې کې تاسو ته ګناه نشته چې لمونځ لنډ کړئ، که تاسو ویره لرئ چې کافران به تاسو باندې حمله وکړي. یقیناً کافران ستاسو ښکاره دښمنان دي.»۱۴۳ وايي دا د عائشې (رضی الله عنها) نظر و۔ دوی دا هم ویلي چې پیغمبر ﷺ به خپل لمونځ لنډاوه ځکه چې هغه په ویره کې و۔

A group of jurists, as we have said, adopted the fifth opinion maintaining that curtailing of prayers is not permitted, except to the person in a state of fear, because of the words of the Exalted, “And when ye go forth in the land, it is no sin for you to curtail (your) worship if ye fear that those who disbelieve may attack you. In truth the disbelievers are an open enemy to you”.143 It is said that this was cAHsha’s opinion* They also maintained that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) used to curtail his prayers as he was in a state of fear.

د هغو کسانو اختلاف چې د مشقت عنصر یې په پام کې نیولی، د صحابه کرامو په دې موضوع کې اختلاف څخه سرچینه اخلي. همدارنګه د څلورو بريدو د رایې په اړه له ابن عمر او ابن عباس څخه روایت شوي، او مالک هم دا نقل کړې ده. د درې ورځو د رایې په اړه له ابن مسعود، عثمان او نورو څخه روایت شوي دي.

The basis for the disagreement of those who took into consideration the element of hardship stems from the disagreement of the Companions over this. Thus, the opinion about four barids is related from Ibn TJmar and Ibn c Abbas, and has been reported by Malik. The opinion about three days is related from Ibn Mas ud, TJthman, and others.

c د سفر د هغه ډول په اړه چې په کې لنډول روا دي، دریم ټکی دا دی: ځینو فقیهانو ویلي دي چې دا په هغه سفر کې روا ده چې د الله تعالی د نږدیوالي د لاسته راوړلو لپاره کېږي، لکه حج، عمره او جهاد.

c With respect to the third point that relates to the kind of journey for which curtailment is permissible, some of the jurists said that it is permitted in a journey undertaken to seek nearness to Allah, like hajj, ^umra, and jihad.

• په دې نظر ملاتړ کوونکو کې احمد هم شامل دی. ځینو عالمانو دا اجازه په ټولو مباح سفرونو کې ورکړې ده، یعنې هغه سفرونه چې د ګناه (ev design) لپاره نه وي. دا د مالک او الشافعي نظر و. ځینو ...

• Those who upheld this opinion include Ahmad. Some of them permitted it in all permissible (mubdh) journeys, thus, excluding journeys undertaken for ev design. This was the opinion of Malik and al-Shafi T. Some of c 189

هغوی دا په هر ډول سفر کې اجازه ورکړې ده، که هغه د قرب د لټولو لپاره وي، جایز وي، یا د بد نیت لپاره وي. دا د ابو حنیفه، د هغه شاګردانو، الثوري او ابو ثور نظر و۔

them allowed it in any kind of journey whether for seeking nearness, permissible, or for evil design. This was the opinion of Abu HanTfa, his disciples, al-ThawrT, and Abu Thawr.

اختلافِ ایشان سبب د عقلي معنی یا ظاهري معنی تصادم دی د هغو دلیلونو سره چې د پیغمبر ﷺ د عملونو څخه راپیدا شوي دي۔ هغه کسان چې د مشقت عنصر یا د "سفر" د اصطلاح ظاهري معنی ته یې پام کړی، د سفر تر منځ یې د یو ډول او بل ډول ترمنځ توپیر نه دی کړی۔ هغه کسان چې د عملي دلیلونو ته یې پام کړی، ویلي یې دي چې دا جائز نه دی، مګر په هغه سفر کې چې د الله تعالی د نږدیوالي د لټولو لپاره کیږي، ځکه پیغمبر ﷺ هیڅکله لمونځ لنډ نه کاوه، مګر د هغه سفر پر وخت چې د الله تعالی د نږدیوالي د لټولو لپاره وي۔ هغه کسان چې د جائز سفر او د ناروا مقصد لرونکي سفر ترمنځ یې توپیر کړی، دا یې د حکم د ډیر دقیق کارونې له لارې کړي دي۔ دا حکم دا ده چې آیا په ناروا شیانو د لاس ته راوړلو په لټه کې رخصتونه جائز دي که نه۔ په دې مسئله کې عقلي معنی د ظاهري معنی سره په ټکر کې ده، له همدې امله فقیهانو پکې اختلاف کړی دی۔

The reason for their disagreement springs from the conflict of the rational meaning, or the apparent meaning, with the evidence arising from the acts (of the Prophet). Those who took into account the element of hardship or the apparent meaning of the term “journey” did not differentiate between one kind o f journey or another. Those who took into account the evidence arising from the acts said that it is not permitted, except in a journey undertaken to seek nearness to Allah, as the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) did not ever curtail prayers, except during a journey undertaken to seek nearness to Allah. Those who distinguished between a permissible journey and one undertaken with unlawful design in mind did so through an enhanced application of the rule. The rule pertains to whether exemptions are permitted in the pursuit of unlawful things. In this issue the rational meaning is in conflict with the apparent meaning, therefore the jurists differed over it.

چوتھے نکتے کے بارے میں، یعنی یہ کہ مسافر کس جگہ سے نماز قصر کرنا شروع کر سکتا ہے، مالک نے الموطأ میں کہا ہے کہ جب تک آدمی گاؤں کے کناروں پر واقع رہائشی علاقے سے نہ نکل جائے، نماز قصر نہ کی جائے، اور جب تک وہ ایسے پہلے مکان تک نہ پہنچ جائے، پوری نماز شروع نہ کرے۔ ان سے یہ بھی روایت ہے کہ آباد گاؤں میں مسافر اس سے تین میل کے فاصلے پر پہنچنے تک نماز قصر نہ کرے، اور ان کے نزدیک، ایک روایت کے مطابق، یہی وہ حد ہے جس کے اندر شہر کے مرکز سے باہر رہنے والوں پر جمعے کی نماز واجب ہے۔ پہلی رائے کو اکثریت نے اختیار کیا۔

On the fourth point that relates to the question of from which spot may the traveller commence to curtail prayers, Malik stated in al-Muwatta* that prayers are not to be curtailed until the person has left the dwellings area on the outskirts of the village and he does not begin to offer full prayers till he reaches the first of such dwellings. It is also related from him that the person is not to curtail prayers in case of the well-populated village until he is at a distance of three miles from it and this, according to him in one narration, is the boundary for the area in which Friday prayers are obligatory on the persons living outside the centre of the town. The first opinion was adopted by the majority.

د دې اختلاف سبب د اصطلاح د معنا او د عملونو څخه راځې شوې دلیل ترمنځ تصادم دی. دا ځکه چې د "مسافر" لفظ هغه شخص ته ویل کیږي چې د سفر پیل وکړي. هغه کسان چې د لفظ د مفهوم په پام کې نیولو سره یې ویلي دي، وایي چې څوک چې د کلي له کورونو تېر شي، نو لمونځ باید لنډ کړي. هغه کسان چې د عملي دلیل، یعنې د پیغمبر ﷺ د عملونو په پام کې نیولو سره یې ویلي دي، وایي چې لمونځ لنډول باید تر هغه وخته پورې پیل نشي، تر څو چې د کلي له کورونو درې میله واټن ته ونه رسیږي، ځکه دا د انس رضي الله عنه له روایت څخه ثابت دی، هغه وایي: "د الله رسول ﷺ به کله چې درې میله یا درې فرسخه سفر کاوه، دوه رکعته به یې لمونځ کاوه،" شعبه په دې کې شک کړی دی چې کوم یو یې ویلي دي.

The reason for this disagreement stems from the conflict between the meaning of the term and the evidence arising from the acts. This is so as the word “traveller” is applied to a person the moment he commences his journey. Those who took into account the connotation of the term said that as soon as he goes beyond the houses of the village he is to curtail prayers. Those who took into account the evidence of acts, that is, the acts of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), said that he is not to begin curtailing prayers, until he is at a distance of three miles from the houses of the village as this is established from the tradition of Anas, who said, “The Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) used to pray two rak^as when he had travelled a distance of three miles or three farasikh—Shu'ba doubted (which)”.

په دې اړه چې مسافر د یوه ښار کې (په سفر کې) د کومې موده لپاره درېدای شي او بیا هم خپلې لمونځونه لنډ کړي، ډېرې اختلافي خبرې شتون لري. ابو عمر د شاوخوا یوولس نظرونه نقل کړي دي، خو مشهور هغه دي چې د ولایتونو فقیهانو ساتلي دي، او دوی درې مختلف نظرونه لري. لومړی د مالک او الشافعي نظر دی چې که مسافر پریکړه وکړي چې څلور ورځې به پاتې شي، نو بشپړ لمونځ به کوي. دوهم د ابو حنیفه او سفیان الثوري نظر دی چې که پریکړه وکړي چې پنځلس ورځې به پاتې شي، نو بشپړ لمونځ به کوي. دریم د احمد او داود نظر دی چې که پریکړه وکړي چې له څلورو ورځو زیات به پاتې شي، نو بشپړ لمونځ به کوي.

In their disagreement over the time period for which a traveller may stop in a town (during his journey) and yet curtail his prayers there are many disputes; Abu <Umar has related about eleven opinions, but the well-known ones are those that are held by the jurists of the provinces, and they have three different opinions. First is the opinion of Malik and al-ShaficT that if the traveller decides to stay for four days he is to offer complete prayers. The second is the opinion of Abu Hanifa and Sufyan al-Thawri that if he decides to stay for a period of fifteen days he is to offer complete prayers. The third is the opini0n of Ahmad and Dawud that if he decides to stay for more than four days he is to offer complete prayers.

هغه سبب چې اختلاف پکښې پیدا شوی دا دی چې دا مسئله په شریعت کې په صراحت سره بیان شوې نه ده، او داسې حکم لپاره د قیاس کارول د ټولو په نزد ضعیف ګڼل کیږي. نو ټولو هڅه وکړه چې خپل نظر د هغو واقعاتو پر بنسټ ثابت کړي چې نقل شوي دي، چې په هغو کې رسول الله ﷺ کله چې په لاره کې درېدلی، مونځ لنډ کاوه، یا یې د مسافر د حکم سره معامله کوله.

The reason for disagreement arises from the fact that the matter is not expressly stated in the law, and using analogy for such prescription is deemed weak by all. All of them therefore strived to argue for their opinion on the basis of the reported circumstances in which the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) continued to curtail prayers while he stopped on the way or he continued to treat prayers with the hukm of a traveller.

الگروہ نے اپنی رائے کی دلیل اس روایت پر قائم کی «کہ نبی ﷺ مکہ میں تین دن ٹھہرے اور عمرے کے دوران نماز قصر کی»۔ اس میں اس بات کی کوئی دلیل نہیں کہ یہی قصر کی حد ہے، بلکہ یہ اس بات کی دلیل ضرور ہے کہ مسافر تین دن یا اس سے کم ٹھہرنے کی صورت میں نماز قصر کرے۔ دوسرے گروہ نے اپنی رائے کی دلیل اس روایت پر قائم کی کہ آپ ﷺ مکہ میں ٹھہرے اور نماز قصر کی۔ بعض روایات کے مطابق یہ قیام تقریباً پندرہ دن کا تھا، جبکہ یہ روایت (مختلف طریقوں سے) سترہ دن، اٹھارہ دن یا انیس دن کے طور پر بھی نقل ہوئی ہے۔ اسے امام البخاری نے روایت کیا ہے۔ ہر روایت کو کسی نہ کسی گروہ نے اختیار کیا۔ تیسرے گروہ نے نبی ﷺ کے حج کے موقع پر مکہ میں چار دن ٹھہرنے سے استدلال کیا، جس دوران آپ ﷺ نے قصر نماز ادا کی۔ مالکیہ نے اپنی رائے کی تائید اس روایت سے کی «کہ رسول اللہ ﷺ نے مناسکِ حج مکمل کرنے کے بعد مسافر کے لیے مکہ میں تین دن کی مدت مقرر فرمائی»۔ ان کے نزدیک اس سے یہ ثابت ہوتا ہے کہ تین دن کا قیام مقیم ہونے والے شخص سے "مسافر" کی صفت ختم نہیں کرتا، اور سب نے اسی نکتے کو بیان کیا۔ انہوں نے کوشش کی کہ یہ بات نبی ﷺ کے افعال سے اخذ کریں، یعنی یہ سوال کہ وہ شخص کب مسافر نہیں رہتا جو ٹھہرنے کا ارادہ رکھتا ہو۔ اسی بنا پر انہوں نے اس بات پر اتفاق کیا کہ اگر ایک مخصوص مدت تک اس سے "مسافر" کی صفت زائل نہ ہو، تو ان میں سے ایک کی رائے کے مطابق، اگر کوئی رکاوٹ اسے سفر جاری رکھنے سے روکے تو وہ قصر کرتا رہے گا، خواہ قیام غیر معینہ مدت تک طویل ہو جائے، اگر اللہ نے چاہا۔ هغه کسان چې د هغه د پاتې کېدو لږ موده یې په پام کې نیولې وه، د دې استدلال پر بنسټ یې د مخالف لخوا وړاندې شوې اعظمي موده تفسیر کړه. همدارنګه، د مثال په توګه، مالکیانو ویلي دي چې هغه پینځلس ورځې چې پیغمبر ﷺ د مکې د فتحې وروسته پاتې شو، هغه یې داسې حال کې تېرې کړې چې په دوامداره توګه نیت یې دا و چې له څلورو ورځو زیات به نه پاتې کېږي. ورته دلیل د هغو موده هم باطلولای شي چې دوی ټاکلې وه.

The first group argued for their opinion on the. basis of the report “that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) stayed at Makka for three days and curtailed his prayer during his himra”. There is no evidence in this that this is the limit for curtailing prayers, in fact, it does furnish an evidence that the traveller is to curtail prayers when the stay is for three days or less. The second group argued for their opinion on the basis of the report that he (the Prophet) stayed at Makka and curtailed his prayers. This he did for about fifteen days in some versions, while it is also narrated (variously) as seventeen days, eighteen days, or nineteen days. This is recorded by al-BukharT. Each version was adopted by some group. The third group argued on the basis of the stay of the Prophet (God’s peace and,blessings be upon him) at Makka for his hajj during which he offered curtailed prayers for four days. The Malikites supported their opinion with the report “that the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) determined three days for the traveller at Makka after he had completed the rituals”. This indicates in their view that a stay of three days does not stop the term “traveller” from being applicable to the person staying, and this is the point that was made by all. They strove to derive this from the acts of the Prophet'(God’s peace and blessings be upon him), that is, (the answer to the question of) when the term “traveller” is not applicable to the person who intends to stay. For this reason they agreed that if the term “traveller” is not lifted from him up to a certain period, on the basis of the opinion of one of them, the person will continue to curtail prayers if some impediment is preventing him (from resuming his journey) even if the 'stay is prolonged indefinitely (with the will of Allah). Those who took into account the minimum period of his stay interpreted the maximum period of his stay, invoked by the rival, on the basis of this reasoning. Thus, the Malikites, for example, said that the fifteen days for which the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) stayed after the conquest of Makka, he did s0 while constantly intending that he would not stay more than four days. The i ame argument can be valid against the time that they determined.

مجتهد ته په داسې حالاتو کې بهتره ده چې دوه طریقو څخه یوه ومني. لومړۍ دا چې هغه حکم د هغې اعظمي مودې پورې وټاکي چې د اوږدې پاتې کیدو هغه وخت راپور شوی دی چې په کې پیغمبر ﷺ خپلې لمونځونه لنډ کړي دي. دا باید د حد په توګه وټاکي، ځکه چې لنډ نه کول اصلي قاعده ده، نو دا لازمه ده چې دا مودې په یوه دلیل پرته زیاته نه شي. بله طریقه دا ده چې اصلي قاعده هغې لږې مودې پر بنسټ ټینګه کړي چې په هغې باندې اتفاق شوی دی، او هغه روایات چې پیغمبر ﷺ د دې لږې مودې څخه زیاته پاتې کیدل ذکر کړي، په کوم کې چې د هغه لمونځونه لنډ شوي وو؛ دا ځکه چې احتمال لري چې مسافر ته دا جواز ورکړل شوی وي. سربیره پردې، احتمال لري چې هغه داسې پاتې شو چې نیت یې د هغې لږې مودې پورې وو چې مسافر ته اجازه ده، مګر بیا هغه ته داسې راغلل چې باید لا اوږد پاتې شي. کله چې ابهام وي، نو قاعده ساتل لازمي دي. په دې مسئلې کې هغه لږ وخت چې ثابت شوی دی یوه ورځ او یوه شپه ده، او دا د ربیعه بن ابي عبدالرحمن نظر دی. له حسن بصري څخه روایت دی چې مسافر تل لمونځ لنډوي، پرته له هغه وخت څخه چې هغه د یوه ښار ته ورسیږي. دا ځکه چې د "سفر" اصطلاح تر هغه وخته پورې په هغه باندې صدق کوي چې هغه یو ښار ته نږدې شي. نو دغه د لمانځه د لنډولو اړوند اصلي مسائل دي.

’ It is better for the mujtahid in such cases to follow one of two methods. He t should assign the hukm to the maximum period of stay that has been reported I during which the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) curtailed I his prayers. He should fix this as the limit since not curtailing is the original | principle and it is therefore necessary that this period not be increased except ! on the basis of an evidence. The alternative is to uphold that the original J principle is based on the minimum period on which a consensus has taken ■ place and the reports about the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) that he stayed for periods in excess of this minimum during which his prayers were curtailed; this is because it is likely that it is permitted to the traveller. Further, it is also likely that he stayed with the intention of staying for the (minimum) period permitted to the traveller, but that it occurred to him that''he should stay longer. When there is an ambiguity, it is necessary to uphold the principle. The minimum that has been asserted on the issue is one day and night, and this is the opinion of RabTa ibn AbT *Abd al-Rahman. It is related from al-Hasan al-BasrT that the traveller is always to curtail prayers, except when he stays at one of the cities. This is based on* the assumption that the term “travelling” is applicable to him till he approaches one of the cities. These, then, are the governing issues related to curtailment of prayers.

دا د لمانځه د یووالي (جمع کولو) موضوع پورې اړوند درې مسائل دي. لومړی د هغې جواز دی. دوهم د لمانځه د جمع کولو طریقه ده. درېيم هغه شیان دي چې د جمع کولو په حالت کې جائز دي.

Three issues are related to the topic of combining prayers. First is its permissibility. Second, the manner of combining prayers. Third, things permissible in combining.

د لمانځنو د یوځای کولو د جواز په اړه، فقیهانو اتفاق کړی چې حاجي لپاره په عرفات کې د ظهر په وخت کې د ظهر او عصر یوځای کول سنت دي، او همدارنګه په مزدلفه کې د عشا په وخت کې د مغرب او عشا یوځای کول هم سنت دي. دا دوه صورتونه پرته له دې، په نورو حالتونو کې د لمانځنو د یوځای کولو په اړه یې اختلاف کړی دی. اکثرو علماوو دا جائز ګڼلی، خو د هغو حالتونو په اړه چې دا جائز دي او هغه چې نه دي، سره اختلاف لري. ابوحنیفه او د هغه شاګردانو دا په مطلق ډول منع کړې ده.

About the permissibility of combining prayers, the jurists agreed that combining zuhr and <asr at the time of zuhr at *Arafa (by a pilgrim) is a sunna, and combining maghrib and Hsh& at Muzdalifa at the time of %sha> is also a sunna. They disagreed^ about combining prayers on occasions other than these. The majority permitted it, but disagreed as to the occasions on which this is permitted and those on which it is not. Abu Harnfa and his disciples prohibited this absolutely.

د دوی د اختلاف دلیل هغه اختلاف دی چې د هغو احادیثو په تفسیر کې راځي چې د لمانځنو د یوځای کولو په تایید کې یې ذکر کیږي او د جمع د جواز لپاره د شرعي دلیل په توګه د دوی کارول. دا ټول احادیث فعل دي نه قول، او فعل د قول په پرتله د پراخ تفسیر وړ دی. دوهم، د احادیثو د صحت په اړه اختلاف دی. دریم، په دې کې د قیاس د کارولو د جواز په اړه اختلاف دی. نو لکه څنګه چې تاسو لیدلی شئ، د اختلاف دریه دلیلونه دي.

The reason for their disagreement arises from their dispute about the interpretation of the traditions that are cited in support of combining prayers and their employment as legal evidence for the permissibility of jam*. All of them comprise acts and not words, and acts are subject to wider interpretation more than are words. Second, there is a dispute about the authenticity of the traditions. Third, there is a disagreement about the permissibility of employing analogy in this. Thus, there are three reasons for disagreement, as you can see.

هغه احادیث چې د دوی تر منځ د تفسیر په اړه اختلاف دی، د انس حدیث هم شامل دی، چې د ټولو په اتفاق سند یې صحیح دی او د امام بخاري او مسلم له خوا روایت شوی دی. هغه وایي: «کله چې د الله رسول ﷺ د لمر تر لوېدو مخکې سفر کاوه، نو د ظهر لمونځ یې تر عصر پورې ځنډاوه، بیا به ښکته شو او دواړه لمونځونه یې یو ځای ادا کړل. خو که لمر د سفر له پیل مخکې لوېدلی وای، نو ظهر به یې لوست او بیا به سپور شو». همدارنګه د ابن عمر حدیث هم شامل دی، چې دواړه شیخان (امام بخاري او مسلم) یې هم روایت کړی دی. هغه وایي: «ما د الله رسول ﷺ ته کتل، کله چې به یې د کومې خبرې له امله سفر ګړندی کاوه، نو د مغرب لمونځ به یې ځنډاوه تر دې چې د عشاء سره یې یو ځای کړي». دريم حدیث د ابن عباس دی، چې د امام مالک او مسلم له خوا روایت شوی دی. هغه وایي: «د الله رسول ﷺ د ظهر او عصر لمونځ یو ځای وکړ، او د مغرب او عشاء لمونځ هم یو ځای وکړ، په داسې حال کې چې نه ویره وه او نه سفر». هغه کسان چې د لمونځونو په یو ځای کولو جواز ساتي، دا حدیث داسې تفسیر کړی دی چې ظهر یې تر هغه وخته ځنډولی و چې د عصر وخت راشي، بیا یې دواړه یو ځای ادا کړل. کوفیانو وویل چې ظهر یې د خپل وخت په وروستي برخه او عصر یې د خپل وخت په لومړۍ برخه کې ادا کړ، سره له دې چې دا د جبرائیل ؑ د امامت په اړه روایت شوي دي. دوی وویل چې د ابن عباس حدیث باید په همدې ډول تفسیر شي، ځکه پر دې اتفاق دی چې د معقول عذر پرته دوه لمونځ د یوه لمانځه په وخت کې نه شي ادا کېدای. هغوی د ابن مسعود د روایت پر بنسټ هم خپل تفسیر ثابت کړ، چې هغه وویل: «په هغه ذات قسم چې پرته له هغه بل معبود نشته، د الله رسول ﷺ هیڅکله لمونځ له خپل وخت پرته ونه کړ، مګر هغه دوه لمونځونه چې هغه یې سره یو ځای کړل: ظهر او عصر په عرفات کې، او مغرب او عشا په مزدلفه کې [جمع]». هغوی دا هم وویل: «دا روایتونه ممکن دي په هغه معنا تفسیر شي چې موږ ویلې ده، یا په هغه معنا چې تاسو ویلې ده. خو د لمانځه ټاکلي وختونه او د هغو ادا کول په وختونو کې ثابت دي، او جائزه نه ده چې له یوه ثابت اصل څخه داسې یوه موضوع ته لاړ شو چې تفسیر ته پریښودل شوې ده».

ٱلذین حضرات د سفر په حالت کې د لمونځونو په یوځای کولو قایل وو، د دې په طریقه کې اختلاف وکړ. ځینو وویل: په دې کې غوره دا ده چې لومړی لمونځ وروسته کړای شي او د دوهم لمانځه سره یوځای وکړای شي، خو که دواړه د لومړي لمانځه په وخت کې یوځای شي، دا هم جایز دی. دا د مالک یوه روایت دی. ځینو دا دواړه طریقې برابرې ګڼلې، یعنې دوهم لمونځ ممکن د لومړي لمانځه وخت ته مخکې راوړل شي یا برعکس. دا د الشافعی رأی دی او د مالک یوه روایت دی چې د مدینې فقهاوو له لارې راغلی، خو لومړی قول د ابن القاسم له لارې له مالک نه روایت شوی دی. د لمونځونو په دې ډول یوځای کولو (یعنې لومړی لمونځ د دوهم لمانځه وخت ته ځنډول) مالک ته غوره ده، ځکه چې دا د انس د حدیث له لارې ثابته شوې ده. هغه کسان چې دواړه طریقې یې برابرې ګڼلې، په دې اصل تکیه کړې ده چې عدالت له مخې ترجیح نه ورکول کیږي، یعنې د حدیث د عمل په لزوم کې یوه عدالت د بل عدالت په پرتله غوره نه ګڼل کیږي. دا پدې مانا ده چې که د معاذ حدیث صحیح ثابت شي، د هغه پر عمل کول واجب دي، لکه څنګه چې د انس د حدیث پر عمل کول واجب دي، کله چې د دواړو حدیثونو راویانو عدالت ثابت وي، حتی که د یوه حدیث راویان د بل حدیث د راویانو په پرتله ډیر قوي عدالت ولري.

Those who .upheld the combining of prayer during a journey differed about its manner. Some of them said that it is preferable to delay the first prayer and offer it with the second prayer, however, if they are combined within the timing of the, first this is also permitted. This is one narration from Malik. Some of them deemed the two equal, that is, the second may be advanced to the timing of the first or it may be the other way round. This is akShafWs opinion and is a narration from Malik through the jurists of Medina, while the first has been related by Ibn akQasim from him. This kind of combination (delaying the first to the time of the second) is preferable according to Malik, as it has been established through the tradition of Anas. Those who considered the two methods as equal relied on the principle that preference is not undertaken on the basis of ^adala, that is, one <adala is not be preferred over another <adala for determining the obligation of acting upon the tradition. This means that if the tradition of Mu<adh is proved authentic it is obligatory to act upon it, just as it is obligatory to act upon the tradition of Anas, if the 'addla of the transmitters of both traditions is established, and even if the ^addla of the transmitters of one tradition is stronger than that of the other.

هغه کسان چې د لمونځونو د یوځای کولو جواز یې ساتلی، په دې متفق دي چې سفر د هغو اسبابو څخه دی چې لمونځونه یوځای کول روا کوي. دوی په دې اختلاف کړی دی چې آیا د یو ښار (استوګنې) په دننه کې لمونځونه یوځای کیدای شي، او همدارنګه په هغو شرطونو کې چې د سفر لپاره لازم دي، څکه ځینو علماؤ هر ډول سفر، د هرې ماهیت څخه چې وي، د لمونځونو د یوځای کولو معتبر سبب ګڼلی دی، پداسې حال کې چې نورو یو ځانګړی ډول سفر او د لمانځه یو ځانګړی ډول یې شرط ګرځولی دی. مالک هغه څوک دي چې د یو ځانګړي ډول سفر شرط ګرځوي، د ابن القاسم په روایت سره چې له هغه څخه نقل شوی. هغه ویلي دي چې مسافر باید لمونځونه یوځای نه کوي، مګر دا چې سفر ده لپاره ستونزمن شي. الشافعي هغو کسانو کې دی چې دا شرط نه ګرځوي، او دا هم د مالک یوه روایت دی. هغه کسان چې دا نظر (د مالک) ته ملاتړ کوي، د ابن عمر هغه قول ته استناد کوي: «ما د الله د رسول ﷺ داسې لیدلی چې کله به یې د (یو کار لپاره) سفر ته ګړندی کاوه، نو مغرب به یې وروسته کاوه ترڅو هغه له عشا سره یوځای کړي». هغه کسان چې دا نظر نه لري، د انس او نورو احادیثو ظاهري معنی ته ځان ملاتړ کوي.

Those who upheld the permissibility of combining prayers agreed that travel is one of the causes permitting the combining of prayers. They disagreed about combining prayers within a settlement and also about the conditions of travel that permits it, as some of them considered any kind of journey, whatever its nature, to be a valid cause for combining prayers, while others stipulated a particular form and a particular kind of prayer. Malik is one of those who stipulate a particular form of journey, according to the narration of Ibn ak Qasim from him. He said that the traveller is not to combine prayers unless the journey becomes cumbersome for him. Al-ShafiT is among those who did not stipulate this, and this is also one narration from Malik. Those who adopted this opinion (Malik’s) relied on the saying of Ibn TJmar “I have seen the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him), when he was hastening his journey (for some reason), delaying maghrib so that he would combine it with Sshff”. Those who did not hold this opinion adopted the apparent meaning of the traditions of Anas and others.

اسی طرح، جیسا کہ ہم نے ذکر کیا، علماء کا اس بارے میں اختلاف ہے کہ کس قسم کے سفر میں نمازوں کو جمع کرنا جائز ہے۔ بعض کا کہنا ہے کہ یہ وہ سفر ہے جو نیکی کی نیت سے ہو، جیسے حج یا جہاد، اور ابن القاسم کی روایت کا ظاہری مفہوم بھی یہی ہے۔ بعض کا کہنا ہے کہ یہ وہ سفر ہے جو جائز ہو (نیکی کی نیت سے ہو یا کسی جائز مقصد کے لیے ہو)، اس کے مقابلے میں وہ سفر جو ناجائز مقاصد کے لیے کیا جائے۔ یہ امام الشافعی کی رائے ہے، اور مالک سے مدینہ والوں کی روایت کا ظاہری مفہوم بھی یہی ہے۔ ان کے اختلاف کی وجہ وہی ہے جو اس سفر کے بارے میں اختلاف کی وجہ ہے جس میں نماز قصر کی جاتی ہے، اگرچہ اس صورت میں معاملہ عام ہے، کیونکہ قصر کی روایت قول اور عمل دونوں سے منقول ہے، جبکہ جمع کی روایت صرف عمل سے منقول ہے۔ جن لوگوں نے اسے ان ہی سفروں تک محدود رکھا جن میں رسول اللہ ﷺ نے نمازیں جمع کیں، انہوں نے دوسرے سفروں میں اسے جائز نہیں سمجھا، جبکہ جن لوگوں نے اسے مسافر کے لیے ایک قسم کی رخصت سمجھا، انہوں نے اسے دوسرے سفروں میں بھی درست قرار دیا۔