د مرستیالان هغه وزیران دي چې خلیفه یې د دې لپاره ټاکي چې د خلافت د دندو او مسؤلیتونو په ترسره کولو کې ورسره مرسته وکړي. د خلافت کې ډېرې دندې شتون لري، په ځانگړې توگه کله چې دولت وده کوي او پراخېږي، او دا دندې به یوازې خلیفه ته درنه بار وي. له همدې امله هغه داسې کسانو ته اړتیا لري چې دا بار په اوږو واخلي او د هغه مسؤلیتونه ترسره کړي.

The assistants are the wazirs whom the Khalifah appoints to assist him in discharging the tasks and responsibilities of the Khilafah. There are numerous tasks in the Khilafah, especially when the State is growing and expanding, and these would be a heavy burden for the Khalifah alone. Hence he needs people to help him in carrying this burden and discharging his responsibilities. .

دا جائز نده چې دوی ته بې‌قیده وزیران ووایو، که نه نو په اسلام کې د وزیر معنا به د هغو معاصرو انسانی نظامونو د معنا سره گډه شي چې په سیکولر، سرمایه‌دارانه ډیموکراسۍ یا نورو نظامونو ولاړ دي، کوم چې نن موږ په ګوته کوو.

It is invalid to call them wazirs without restriction, otherwise the meaning of wazir in Islam will be confused with its meaning in the current man made systems based on the secular, capitalist democratic basis, or other systems we observe today. .

د تفويض مرستيال یا معاون التفویض هغه وزیر دی چې خلیفه د دې لپاره ټاکي چې د حکومت او واک مسؤولیت ورسره یوځای وګرځوي. نو خلیفه هغه ته د کارونو سرته رسول د خپل نظر سره سم سپاري او دا چې هغه ددې کارونو په تطبیق کې د خپل اجتهاد له مخې عمل وکړي، په دې شرط چې د شرعي احکامو سره سم وي. په دې ترتیب سره خلیفه هغه ته د کارونو عمومي څارنه او عمومي ځای‌ناستي سپاري.

The delegate assistant or mu’awin at-tafwid is the wazir appointed by the Khalifah to carry with him the responsibility of ruling and authority. So, the Khalifah delegates to him the discharge of the affairs according to his own opinion and to execute them according to his own ijtihad, in accordance with the divine rules. Thus the Khalifah delegates to him general examination of the affairs and general deputyship. .

الحاکم او الترمذي د ابي سعید الخدري څخه روایت کوي چې د الله رسول ﷺ وفرمایل:

Al-Hakim and at-Tirmidhi reported from Abi Sa’id al-Khudri that the Messenger of Allah (PBUH) said: .

زما دوه وزیران په آسمانونو کې جبرئیل او میکائیل دي، او زما دوه وزیران په ځمکه کې ابوبکر او عمر دي۔ ﷺ [المستدرک للحاکم، ج ۱، ص ۱۰، رقم ۳۰۴۶ او سنن الترمذي، رقم ۳۶۸۰]

“My two ministers (wazirs) from the heavens are Jibra’il and Mika’il and my two ministers on the earth are Abu Bakr and ‘Umar.” [Al-Hakim, al-Mustadrak, vol.1, p.10, #3046 and Tirmidhi, Sunan, #3680] .

په حدیث کې د «وزیر» کلمه د مرستندوی او مرستیال معنا لري، دا د ژبې لغوي معنا ده. قرآن کریم هم دا معنا په کار اخستې ده، کله چې الله (سبحانه وتعالی) فرمايي: .

The word ‘wazir’ in the Hadith means the helper and the assistant, which is the linguistic meaning. It has been used in the Qur’an with such a meaning when Allah (S.W.T) says: .

«زما د کورنۍ څخه یو وزیر راته وټاکه.» [TMQ 20:29]

‘Give me a minister from my family.’ [TMQ 20:29].

دا کلمه د مرستندوی او مرستیال معنا هم لري. په حدیث کې کلمه "وزیر" مطلقه ده، چې هر ډول مرستې او همکارۍ ته شامل ده، په هر کار کې. له همدې امله هغه کولای شي د خلیفه سره د خلافت دندو او چارو کې مرسته وکړي. د ابو سعید الخدري حدیث د حکومتولۍ د چارو په اړه د مرستې پورې محدود نه دی، ځکه جبرائیل او میکائیل، چې د رسول الله ﷺ دوه وزیران له آسمانه وو، د حکومتولۍ د مسؤولیتونو او دندو په مرسته کې هیڅ تړاو نه درلود. له همدې امله حدیث کې "وزیراي" (زما دوه وزیران) کلمه له ژبني معنا پرته بل معنا نه افاده کوي، یعنی زما دوه مرستندویان. له حدیث څخه دا هم معلومیږي چې له یو څخه زیات مرستندویان لرل جایز دي.

It also means a helper and assistant. The word wazir in the Hadith is unrestricted (mutlaq) which includes any help or assistance in any matter. Therefore he can assist the Khalifah in the functions and the tasks of the Khilafah. The Hadith of Abi Sa’id al-Khudri is not specific to assistance in the matter of ruling, because Jibra’il and Mika’il, the two wazirs of the Messenger of Allah (PBUH) from heaven, have no relationship in helping him in the responsibilities and functions of ruling. Therefore the word wazirai (my two wazirs) in the hadith does not indicate other than the linguistic meaning, which is my two assistants. It is also understood from the hadith that it is allowed to have more than one assistant. .

اگرچه ابوبکر و عمر د رسول الله ﷺ سره د حکومت کولو دندې په ترسره کولو کې برخه نه ده اخیستې، خو د دې لپاره چې دواړه د رسول الله ﷺ دوه وزیران وګرځول شول، دا د دې سبب شو چې دوی هر کار کې، پرته له کومې محدودیت څخه، د حکومت د کارونو او دندو په شمول، ده ﷺ سره د مرستې واجب واک ولري. کله چې ابوبکر خلیفه شو، نو هغه عمر بن الخطاب د ځان مرستندوی وټاکه، او د هغه مرسته ډیره ښکاره وه. کله چې عمر د خلافت دنده ترسره کوله، عثمان او علي د عمر مرستندویان وو، خو داسې نه ښکارېده چې دوی د حکومت په کارونو کې د عمر سره د مرستې کومه ونډه ترسره کړې وي. د دوی حالت د ابوبکر او عمر د حالت ورته و چې د رسول الله ﷺ سره وو. د عثمان په وخت کې علي او مروان بن الحکم د هغه دوه مرستندویان وو.

Though Abu Bakr and ‘Umar did not appear to have carried the task of ruling along with the Messenger of Allah (PBUH), appointing them as two wazirs to himself gives them the mandatory powers of assisting him in every matter without restriction, including the matters and tasks of ruling. After Abu Bakr became the Khalifah, he appointed ‘Umar b. al-Khattab as an assistant to him and his assistance was very evident. Once ‘Umar held the post of the Khilafah, ‘Uthman and ’Ali were ‘Umar’s assistants, but they did not appear to carry out any role of assistance to ‘Umar in the matters of ruling. Their situation was similar to that of Abu Bakr and ‘Umar with the Messenger of Allah (PBUH). At the time of ‘Uthman, ’Ali and Marwan b. al-Hakam were his two assistants. .

لیکن علیؓ د ځینو چارو څخه ناخوښ و، نو هغه لیرې پاتې شو. لیکن مروان بن الحکم په ښکاره توګه د حکومت په چارو کې د عثمانؓ سره مرسته کوله. که چیرې د استازي مرستندوی ریښتیانی وای، نو دا به د خلیفه لپاره ډیر ګټور وای. هغه به ورته هر ښه شی یادونه کړی وای او د هغې په عملي کولو کې به یې مرسته کړې وای. د عائشې ؓ څخه روایت دی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:

However ’Ali was unhappy about some affairs, so he remained distant. However, Marwan ibn Al-Hakam quite evidently assisted ‘Uthman in the tasks of ruling. If the delegate assistant was honest, he would be of great advantage to the Khalifah. He would remind him of everything good and help him in its execution. It was narrated from Aisha (ra) that the Messenger of Allah (PBUH) said: .

"اګر الله تعالیٰ د امیر سره کومه ښه خبره اراده کړي، نو د هغه لپاره صادق وزیر پیدا کوي. کله چې هغه یو څه هیر کړي، وزیر یې ورته یادونه کوي، او که هغه یاد کړي، نو په هغه کې یې مرسته کوي. او که الله تعالیٰ د هغه سره بله خبره اراده کړي، نو د هغه لپاره بد وزیر پیدا کوي. کله چې هغه یو څه هیر کړي، وزیر یې ورته یادونه نه کوي، او که هغه یاد کړي، نو په هغه کې یې مرسته نه کوي۔" [ابو داود، سنن، #2932] دا روایت احمد هم په «المسند» کې روایت کړی دی. النووي وویل چې سند یې ښه (جیّد) دی، او البزار هم د خپل سند سره روایت کړی دی، چې په اړه یې الهیثمي وویل: «د دې ټولو راویان صحیح دي»۔

“If Allah wished something good to the amir he would make for him an honest wazir. When he forgets something, he would remind him, and if he remembered it he would help him in it. If Allah wished to him something else, he would make for him a bad wazir. When he forgets something, he would not remind him, and if he remembered it he would not help him in it.” [Abu Dawud, Sunan, #2932]It was narrated by Ahmad [in the Musnad]. Al-Nawawi said its isnad is good (jayyid) and Al-Bazzar narrated through his isnad regarding which Al-Haythami said: “its transmitters are all sahih”. .

د پیغمبر ﷺ او د خلفاء راشدینو د وخت د مرستیال په کتنې سره موږ ومومو چې مرستیال ممکن د ځانګړو مسایلو لپاره وټاکل شي، چیرې چې هغه د دوی په عمومي کتنه کې حق لري. هغه ممکن د ټولو مسایلو په عمومي کتنه کې هم وټاکل شي. هغه کیدای شي په یوه ځانګړې ځای کې هم وټاکل شي او د عمومي کتنې دنده ولري، او همدارنګه په بیلابیلو ځایونو کې د عمومي کتنې د دندې سره. دا روایت د البخاري او مسلم لخوا د ابوهریرې له لارې نقل شوی، هغه وویل:ﷺ .

By examining the work of the assistant at the time of the Messenger (PBUH) and the time of the khulafa’ al-rashidun, we find the assistant might be assigned to specific issues, where he is entitled of their general examination. He might also be appointed to have general examination in all the issues. He can also be appointed in a (certain) place and has the task of general examination, as well as in various places with a task of general examination. It has been narrated by al-Bukhari and Muslim through Abu Hurayarah, he said: .

د الله رسول ﷺ ‘عمر ته د صدقې د راټولولو مسؤولیت وسپاره. [البخاری، صحیح، #1468 او مسلم، صحیح، #2274]

“The Messenger of Allah (PBUH) sent ‘Umar as responsible for sadaqah.” [Bukhari, Sahih, #1468 and Muslim, Sahih, #2274] .

ابن خزیمہ او ابن حبان روایت کوي:

Ibn Khuzaymah and Ibn Hibban reported: .

کله چې د الله رسول ﷺ د جعرانې له عمرې څخه بیرته راستون شو، نو ابوبکر یې د حج د امیر په توګه وګوماره. [النسائي، السنن، #2993]

“When the Messenger of Allah (PBUH) returned back from the umrah of Ji’ranah, he sent Abu Bakr responsible for hajj.” [Al-Nasa’i, Sunan, #2993] .

یعنی ابوبکر او عمر (رض)، د رسول الله (ﷺ) دوه وزیران، د رسول الله (ﷺ) په وخت کې په ځانګړو دندو کې د عمومي څارنې مکلف وو، که څه هم دوه داسې وزیران وو چې د عمومي څارنې او نیابت لپاره ټاکل شوي وو، لکه څنګه چې د نیابت وزارت دا اړین ګڼي. دا د علي او عثمان حال د عمر په وخت کې وو. حتی د ابوبکر په وخت کې هم د عمر مرستې د ابوبکر سره د عمومي څارنې او نیابت په برخه کې ښکاره وې، تر دې چې ځینو صحابه وو ابوبکر ته وویل: "موږ نه پوهیږو چې خلیفه څوک دی؟ آیا عمر دی که تاسو؟" له دې سره سره، ابوبکر عمر په یو شمیر وختونو کې د قضا په یوه دنده کې وټاکه، لکه څنګه چې البیهقي د یوې روایت په واسطه نقل کړی، کوم چې د الحافظ [ابن حجر العسقلاني] لخوا تایید شوی. له همدې امله، د رسول الله (ﷺ) له سیرت او له هغه وروسته د خلفاءِ راشدینو له طریقې څخه دا پوهیږو چې وزیر د عمومي څارنې او نیابت سپارل شوی وي. په هرصورت، جایز ده چې وزیر د ځانګړي ځای یا دندې لپاره وټاکل شي، لکه څنګه چې نبي (ﷺ) د ابوبکر او عمر سره وکړ، او لکه څنګه چې ابوبکر د عمر سره وکړ. دا داسې ده لکه د خلافت دولت د شمالي سیمو د تعقیب لپاره وزیر ټاکل او د سهیلي سیمو د تعقیب لپاره بل وزیر ټاکل. خلیفه ته همدارنګه جایز ده چې لومړی وزیر د دویم په ځای او دویم وزیر د لومړي په ځای وګومارې. هغه کولی شي یو وزیر یوې ځانګړې دندې ته او بل وزیر بلې دندې ته لارښوونه وکړي، هرڅنګه چې هغه د خلیفې د مرستې لپاره مناسب وګڼي. په داسې حالتونو کې وزیر ته نوې ټاکنه نه اړتیا لري؛ یوازې له یوې دندې څخه بلې ته لیږدول کیدل کافي دي. دا ځکه چې هغه په اصل کې د عمومي څارنې او نیابت سپارل شوی دی، او دا ټولې دندې د وزیر د ټاکنې په دایره کې راځي. په دې کې د عامل (مرستیال/معاون) حکم د والي (والي/حاکم) له حکم څخه توپیر لري؛ والي په یوه ځای کې د عمومي څارنې سپارل شوی وي او له هغه ځایه نه وي لیږدول شوی. که چیرې هغه لیږدول شي، نو بیا یې نوې ټاکنه ته اړتیا وي، ځکه چې نوی ځای د لومړۍ ټاکنې په ترڅ کې شامل نه و. مګر عامل د عمومي څارنې او استازیتوب سپارل شوی وي، نو هغه له یو ځای څخه بل ځای ته د نوې استازیتوب ټاکنې له اړتیا پرته لیږدول کیدای شي، ځکه هغه په اصل کې د ټولو دندو کې د عمومي څارنې او استازیتوب سپارل شوی دی.

This means Abu Bakr and ‘Umar (ra), the two assistants of the Messenger of Allah (PBUH), were charged with general examination in specific tasks at the time of the Messenger of Allah (PBUH), though they were two assistants (wazirs) that were appointed with general examination and deputyship, as is required by the ministry of deputyship. This was the case of ’Ali and ‘Uthman at the time of ‘Umar. Even at the time of Abu Bakr, the assistance of ‘Umar to Abu Bakr was evident in the general examination and deputyship, to the point that some of the Sahabah said to Abu Bakr, “We do not know who the Khalifah is? Is it ‘Umar or you?’ Yet, Abu Bakr appointed ‘Umar in a post of judiciary in some periods, as it is reported by al-Bayhaqi through a narration which was corroborated by al-Hafiz [Ibn Hajar al- ‘Asqalani]. Thereupon, it is understood from the Seerah of the Messenger (PBUH) and the khulafa’ Rashidun after him that the assistant is entrusted with the general examination and deputyship. However, it is allowed that the assistant is designated to a specific place or task, as the Prophet (PBUH) did with Abu Bakr and ‘Umar, and as Abu Bakr did with ‘Umar. This is like appointing an assistant to follow up the northern regions whilst appointing another to follow up the southern regions of the Khilafah state. The Khalifah is allowed also to put the first assistant in the position of the second and the second in the position of the first. He can direct one assistant to a specific task, and another to a different task, anyway he deems fit to help the Khalifah. In such cases an assistant does not require a new designation; he needs only to be transferred from one task to another. This is because he is entrusted originally with the general examination and deputyship, and all of these tasks are within his appointment as an assistant. The assistant differs in this regard from the governor (wali), where the governor is entrusted with the general examination in one place without being transferred from it. In case he is transferred he would rather need new appointment, because the new place is not included in the first appointment. However, the assistant is entrusted with the general examination and deputyship, so he is allowed to be transferred from one place to another without the need of new deputyship, since he is in origin entrusted with the general examination and deputyship in all the tasks. .

له دې ټولو څخه داسې پوهیدل کیږي چې خلیفه د دولت په ټولو سیمو کې خپل معاون ولایت ټاکي، چې د ټولو دندو عمومي څارنه ولري. په دې حال کې هغه ته اجازه ده چې ده ته یو ځانګړی دنده وسپاري، لکه د ختیځو ولسواليو مسؤلیت، او بل ته د لویدیځو ولسواليو مسؤلیت، او همداسې نور. داسې تنظیم اهمیت په هغه صورت کې ښکاره کیږي چې د یو څخه زیات استازي معاونان ولري، تر څو د دوی دندې یو له بل سره ونه ټکړي.

It is understood from all of this that the Khalifah appoints his assistant deputyship in all the regions of the state, with the general examination of all the tasks. However, he is allowed to charge him with a specific task, such as responsibility for the eastern districts, and another for the western districts, and so on. The importance of such an arrangement is evident in the case of having more than one delegated assistant, so their tasks would not conflict. .

چونکه خلیفه ته یو څخه زیات مرستیالان (معاونان) اړین دي، په ځانګړې توګه د دولت د پراخوالي له امله، که هر یو له دوی ته اجازه ورکړل شي چې د ټول دولت په کچه دندې ترسره کړي، دا به د دندو په ترسره کولو کې ستونزې رامینځ ته کړي. دا د دې امکان له امله دی چې د هغو عمومي څارنې او استازولۍ له امله چې هر یو یې لري، مداخله رامینځ ته کیږي.

Since, the Khalifah will need more than one deputy assistant, particularly because of the vast size of the state, allowing each one of them to conduct tasks all over the state would create problems in discharging their tasks. This is due to the possibility of interference that results from the general examination and deputyship, which each one of them has. .

لهذا، ہم اختیار کرتے ہیں: .

Therefore, we adopt: .

د ټاکنې له مخې: مرستیال د ټول دولت په کچه عمومي څارنې او استازیتوب دنده لري.

• In terms of appointment: the assistant is entrusted with the general examination and deputyship, all over the state. .

• د عمل له پلوه: هغه په دولت کې د یوې برخې د ادارې دنده ورسپارل شوې وي. دا په دې معنا ده چې خلافت د استازو مرستندویانو ترمنځ په ولایتونو ویشل شوی وي. یو مرستندوی به په ختیځ کې مرسته کوي، بل به په لویدیځ کې، دریم به په شمال کې، او همداسې نور.

• In terms of action: he is charged with a task in a part of the state. This means the Khilafah is divided into states (wilayaat) among the delegated assistants. One assistant would help in the east, while the other in the west, a third in the north, and so on. .

• د انتقال په اړه: معاون له یوه ځای څخه بل ځای ته او له یوې دندې څخه بلې دندې ته بغیر د نوې وکالت د لیږدول کېږي. بلکه هغه د خپل لومړني وکالت پر بنسټ لیږدول کېږي، ځکه د هغه د وکالت اصل دا دی چې هغه یو داسې ټاکل شوی معاون دی چې ټولې دندې شاملې کوي.

• In terms of transference: the assistant is transferred from one place to another and from one task to another without the need of new deputyship. He is rather transferred based on his first deputyship, for the origin of his deputyship is being a delegated assistant that covers all tasks.