د معاون التنفیذ هغه وزیر دی چې خلیفه د خپلو کارونو په تطبیق کې د خپل مرستیال په توګه ټاکي، د هغه د امرونو تعقیب او پلي کول یې ترسره کوي. هغه د خلیفه او د دولت مختلفو ادارو، رعیت او بهرنۍ وزارت ترمنځ واسطه ده. د خلیفه ته پیغامونه یوړي او راوړي. هغه د امرونو په پلي کولو کې مرستیال دی او په دې امرونو باندې واک نه لري او نه هم دې ته مکلف دی، یعنې د هغه دنده تطبیقي او اداري ده، نه حکومتي. د هغه ادارې هغه وسیله ده چې د خلیفه هغه امرونه پلي کوي چې داخلي او بهرنیو ادارو ته صادروي، او د دې ادارو له لارې خلیفه ته راغلو ټولو شیانو کې د هغه اطاعت یقیني کوي. د هغه ادارې د خلیفه او نورو ترمنځ واسطه ده، چې د هغه په استازیتوب هغوی ته پیغام رسوي او د هغوی پیغامونه هغه ته رسوي.

A Mu’awin-un-Tanfidh is the wazir whom the Khalifah appoints to be his assistant in the execution of matters, the following up and implementation of his orders. He is the intermediary between the Khalifah and the various State departments, the subjects and the foreign office. He conveys messages to and fro to the Khalifah. He is an assistant in executing orders and is not authorized over them or entrusted with them i.e. his role is one of execution and administrative and not ruling. His department is a tool used to execute what the Khalifah issues to the internal and foreign offices, ensuring submission to the Khalifah in all that comes to him through these offices. His department acts as an intermediary between the Khalifah and others, where it conveys to them on his behalf and conveys to him from them. .

اجرایوی معاون په زمانه کې د رسول الله ﷺ او خلفای راشدینو په وخت کې "کاتب" (منشي) نومیده. بیا دې ته د مکتوبونو یا مراسلاتو د دیوان ساتونکی ویل کېدل. وروسته دا پرېکړه وشوه چې ده ته د انشا منشي یا د انشا د دیوان ساتونکی وویل شي. په پای کې فقهاؤ ته "وزیر التنفیذ" (اجرایوی معاون) ونومول شو.

The executive assistant used to be called a secretary (al-Katib) at the time of the Messenger of Allah (PBUH) and the Khulafaa’ Rashidun. Then he became known as the keeper of the divan of letters or correspondence. Later it was decided that he be called the secretary of composition or the keeper of the divan of composition. Finally the jurists called him the executive assistant (wazir al-tanfidh). .

خليفه يو حاکم دی چې د هغه دندې حکومت کول، تنفيذ او د خلکو د کارونو پاملرنه ده. د حکومت، تنفيذ او پاملرنې د پلي کولو لپاره اداري اقدامات اړين دي. دا د يوې ځانګړې ادارې جوړولو ته اړتيا پيدا کوي چې د خليفه سره نږدې کار وکړي او هغه کارونه سمبال کړي چې د خلافت د دندو په ترسره کولو کې ورسره مرسته کوي. له همدې امله يو اجرايي مرستيال ته اړتيا ده، چې خليفه يې وټاکي ترڅو اداري چارې سمبالې کړي، خو د حکومتي چارو نه. هغه هيڅ حکومتي دنده نه ترسره کوي، لکه د تفويض شوي مرستيال په شان. هغه د بيلګې په توګه نه شي کولاى والي يا عامل وټاکي، او نه شي کولاى د خلکو کارونه سمبال کړي. د هغه دندې يوازې اداري دي، يعنې د خليفه يا تفويض شوي مرستيال د حکمونو او اداري کارونو تنفيذ. له همدې امله ته ورته ويل کيږي اجرايي مرستيال. فقها به ورته «وزير تنفيذ» ويل، چې معنا يې يوازې «معاون التنفيذ» ده، ځکه چې لغوي له مخې کلمه «وزير» د مرستيال په معنا کارول کيږي. دوی ويلي دي چې دا وزير د خليفه، خلکو او والیانو ترمنځ واسطه ده، چې هغه ته ورکړل شوي امرونه رسوي، د هغه قوانين تنفيذ کوي، د والیانو د ټاکلو په اړه خليفه خبروي، او د سرحدونو کې ځای پر ځای شويو ځواکونو او لښکرو د تياريو په اړه هم. هغه هغه څه هم خليفه ته رسوي چې له دې ادارو راځي او د ټولو نويو مسايلو په اړه هم خليفه خبروي، ترڅو خليفه د هغو په اړه خپل امر تنفيذ کړي. په دې ترتيب هغه د امرونو په تنفيذ کې مرستيال دی، نه د هغو په واک کې مرستيال او نه د هغو د سپارلو مرستيال. هغه په اوسني وخت کې د دولت د مشر د ديوان د مشر ته ورته دی. څرنګه چې اجرايي مرستيال د تفويض شوي مرستيال په شان په مستقيم ډول خليفه پورې تړلی دی، نو هغه د خليفه د ملګرو يا درباريانو برخه ده. دده دندې لپاره د خلیفې (واکمن) سره اړیکه نیولو، د خلیفې پسې تعقیب کولو او شپه او ورځ په هر وخت کې د هغه سره یوازې ملاقات کولو ضرورت لري، او دا کار د الهي احکامو له مخې د یوې ښځې د شرایطو سره په ټکر کې دی. له همدې امله، اجرایوي معاون باید سړی وي. سربیره پردې، اجرایوي معاون کافر نشي کیدی؛ هغه باید مسلمان وي، ځکه هغه د خلیفې د ملګرو او کارکونکو له ډلې څخه دی. دا ځکه چې الله (ج) فرمایي:

The Khalifah is a ruler, whose duties include ruling, execution, and looking after people’s affairs. The carrying out of ruling, execution and guardianship requires administrative actions. This necessitates the setting up of a special department that works closely with the Khalifah to manage tasks that help him carry out the Khilafah’s duties. Thus an executive assistant is required, to be appointed by the Khalifah to run the administrative affairs but not the affairs of ruling. He does not perform any ruling duties like the delegated assistant. He is not allowed, for example, to appoint a Wali or an amil, nor to manage people’s affairs. His duties are merely administrative, i.e. to execute the ruling orders and the administrative tasks issued by the Khalifah or the delegated assistant. This is why he is known as the executive assistant. Jurists used to call him ‘wazir tanfidh’ which simply means Mu’awin al-Tanfidh, on the basis that the word wazir is linguistically used to mean ‘the assistant’. They said that this wazir is an intermediary between the Khalifah, the subjects and the Walis, who conveys the orders issued to him, executes his rules, informs the Khalifah about the appointment of Walis, and about the preparation of task forces and armies stationed at the frontiers. He also conveys to the Khalifah whatever comes from these offices and informs him of all new matters that may arise so that he can implement the Khalifah’s orders regarding them. This makes him an assistant in executing commands, not in taking charge over them, or entrusting him with them. He is similar to the head of the divan of the head of the state at the present time. Since the executive assistant is linked directly to the Khalifah just like the delegated assistant, he is part of the Khalifah’s entourage. His task requires contact with the ruler (Khalifah) and requires pursuance with the Khalifah and meeting with him in isolation at any time, day or night, a matter that disagrees with the conditions for a woman according to the divine rules. Therefore, the executive assistant has to be a man. In addition the executive assistant cannot be a disbeliever; he must be a Muslim, for he is part of the Khalifah’s entourage. This is because Allah (S.W.T) says:.

اے ایمان والو! اپنے سوا دوسروں کو رازدار دوست نہ بناؤ، وہ تمہارے نقصان میں کوئی کسر نہیں چھوڑتے، تمہیں مشکل میں ڈالنا ان کو محبوب ہے۔ دشمنی ان کے منہ سے ظاہر ہو چکی ہے، اور جو کچھ ان کے سینے چھپائے ہوئے ہیں وہ اس سے بھی بڑھ کر ہے۔‏[TMQ 3: 118]

‘O you who believe; do not take for intimates other than your own folk, who would spare no pains to ruin you; they love to hamper you. Hatred is revealed by (the utterance of) their mouths, but that which their breasts hide is greater.’[TMQ 3: 118] .

د خلیفه د ملګرو (ملازمانو) په ډله کې د کافر نیول منع دي، دا منع په آیت کې ډېره روښانه ده. له همدې امله اجرايي معاون کافر نشي کېدای، بلکې مسلمان باید وي، ځکه هغه د خلیفه سره په مستقیمه توګه تړلی دی او له هغه څخه جلا نه دی، لکه څنګه چې استازی معاون هم همداسې دی. اجرايي معاونان د اړتیا او د هغه کار له مخې چې د خلیفه او نورو ترمنځ اړیکې ترسره کوي، یو څخه ډېر هم کېدای شي.

The prohibition of taking a non-Muslim as part of the Khalifah’s entourage is very clear in the verse. Therefore the executive assistant cannot be a Kafir but must be Muslim for he is directly connected to the Khalifah and not separate from him, just like the delegated assistant. The executive assistants can also number more than one according to the need and according to the work he communicates between the Khalifah and others. .

د هغو ساحو په اړه چې کې معاون التنفیذ د خلیفه او نورو ترمنځ واسطه کیږي، دا څلور دي:

As for the areas in which the Mu’awin al-Tanfidh acts as an intermediary between the Khalifah and others, these are four: .

د نړیوالو چارو په اړه، خلیفه دا چارې په مستقیم ډول سرته رسوي، یا یوه بهرنۍ ادارې ته دنده ورکوي چې دا چارې وګوري.

1) The international affairs, whether the Khalifah discharges them directly, or he appoints a foreign department that takes charge of them. .

2) لشکر.

2) The army. .

۳) د اردو پرته نورې دولتي ادارې۔

3) The state organizations other than the army. .

۴) د ښارځیو سره اړیکې۔

4) Relations with the citizens. .

دا هغه ډولونه دي چې د اجرائیوي مرستیال لخوا ترسره کیږي. ځکه چې هغه د خلیفه او نورو ترمنځ منځګړی دی، نو هغه باید د یوه داسې اړیکه ټاکونکي په توګه وګڼل شي چې د خلیفه څخه او خلیفه ته راپور ورکوي. په دې ډول عمل کولو سره، هغه د دولتي ادارو د عمل څخه هغه څه تعقیبوي چې اړین دي.

These are the types of duties, which the executive assistant carries out. Since he is an intermediary between the Khalifah and others, he would be considered as a liaison that reports to and from the Khalifah. By acting as such, he follows up what is required of the State departments’ action. .

خلیفہ حقیقی حاکم ہے۔ وہ حکمرانی، تنفیذ اور لوگوں کے امور کی تدبیر کو خود سنبھالتا ہے۔ اسی لیے وہ حکومتی ڈھانچے، بین الاقوامی امور اور امت کے ساتھ مسلسل رابطے میں رہتا ہے۔ وہ قوانین وضع کرتا ہے، فیصلے کرتا ہے، رعایت اور دیکھ بھال کے اقدامات انجام دیتا ہے، حکومتی ڈھانچے کی کارکردگی، اسے درپیش رکاوٹوں اور اس کی ضروریات کا جائزہ لیتا ہے۔ امت کی طرف سے آنے والے مطالبات، شکایات اور معاملات کی اطلاع بھی اسے دی جاتی ہے، اور وہ بین الاقوامی سرگرمیوں کی پیروی بھی کرتا ہے۔ لہٰذا انہی امور کی نوعیت کی بنا پر معاون التنفیذ ان کے بارے میں واسطے کا کردار ادا کرتا ہے، یعنی وہ پیغامات خلیفہ تک پہنچاتا ہے اور پھر خلیفہ کے احکام امت تک پہنچاتا ہے۔ خلیفہ کی طرف سے مختلف محکموں کو جاری ہونے والے احکام اور ان محکموں کی طرف سے اس کے پاس آنے والی چیزوں کی پیروی اور نفاذ درکار ہوتا ہے، جسے معاونین تنفیذ انجام دیتے ہیں اور اس کی تسلی بخش تکمیل کو یقینی بناتے ہیں۔ وہ خلیفہ کے احکام اور ریاستی محکموں کی تنفیذ کی نگرانی کرتا ہے اور جب تک خلیفہ خاص طور پر مطالبہ نہ کرے، رکتا نہیں۔ اس صورت میں وہ اس کے احکام کی اطاعت کا پابند ہے، کیونکہ خلیفہ حاکم ہے اور اس کے حکم کی تنفیذ ضروری ہے۔

The Khalifah is the actual ruler. He is the one who deals with ruling, execution and the management of people’s affairs by himself. Therefore he is in constant contact with the ruling apparatus, international affairs and the Ummah. He enacts laws, takes decisions, and carries out actions of caring, looks at the performance of the ruling apparatus, the obstacles it may face and its requirements. He is also informed of any demands, complaints and matters that come from the Ummah, and he follows up the international activities as well. Therefore, based on the nature of these actions, the Mu’awin at-tanfidh acts as an intermediary relating to them, i.e. he conveys messages to the Khalifah and in turn the Khalifah’s orders to the Ummah. What is issued by the Khalifah to the different departments and what comes to him from them, needs following up and implementation, which is undertaken by the executive assistants who ensure its satisfactory execution. He would preside over the execution of the Khalifah’s orders and the State departments and would not stop, unless the Khalifah specifically demanded so. In this case he is obliged to obey his orders because the Khalifah is the ruler and his order has to be implemented. .

د لشکر او نړیوالو اړیکو سره تړلو مسئلو په اړه، دا معمولاً محرمانه وي او د خلیفه سره ځانګړې وي. له همدې امله اجرایوي معاون د دې مسئلو د پلي کېدو تعقیب نه کوي او نه یې د پلي کولو لپاره هڅه کوي، مګر که خلیفه ورته امر وکړي، نو هغه به یوازې هغه مسئلې تعقیبوي چې خلیفه یې غوښتي دي، نه نورې.

In regards to the matters related to the army and international relations, these are generally confidential and are specific to the Khalifah. Therefore the executive assistant does not follow up the execution of these matters nor does he pursue their execution, unless the Khalifah requests him to do so, in which case he will follow up only the matters which the Khalifah demanded and not any others. .

د امت په اړه، د هغې د چارو ساتلو، د هغې غوښتنو پوره کولو او د هغې څخه ظالمانه کړنې لرې کولو مسئلې، د خلیفه او د هغه د نائب په واک کې دي. دا د مُعاوِن التنفیذ (اجرايي مرستیال) دنده نه ده، نو هغه د دې مسئلو تعقیب نه کوي، مګر په هغو مسئلو کې چې خلیفه ورته سپارښتنه کوي. د هغه کړنه په دې اړه یوازې اجرا ده، نه تعقیب. دا ټول د هغو کړنو په ماهیت پورې اړه لري چې خلیفه یې ترسره کوي، او په همدې اساس د معاون التنفیذ د کړنو ماهیت هم ټاکل کیږي.

In regards to the Ummah, matters of looking after her affairs, fulfilling her demands and removing unjust actions from her, are matters for the Khalifah to deal with and the one who is appointed as a deputy to him. They are not a mandate for the executive assistant, so he does not follow them up except for those issues which the Khalifah requests him to do so. His action in this regard is simply execution and not following up. All this depends on the nature of the actions which the Khalifah carries out and accordingly the nature of the Mu’awin at-tanfidh actions. .

د رسول الله ﷺ او خلفای راشدینو په زمانه کې د اجرایوي معاون د کارونو مثالونه (چې په هغه وخت کې دغه معاون ته کاتب ویل کیده) داسې دي:

Examples of the actions of the executive assistant at the time of the Messenger of Allah (PBUH) and khulafa’ rashidun (where this assistant was called secretary at that time) are as follows: .

د بین الملتي اړیکو (International relations) د معاملو مثالونه:

1. Examples of dealing with International relations: .

امام بخاری روایت کرتے ہیں چې مسور او مروان نه د حدیبیې د صلحې په اړه لاندې روایت کړی دی:

• Al-Bukhari narrated the following from al-Muswar and Marwan regarding the Hudaybiyah treaty: .

بیا نبي ﷺ کاتب ته ورغوښتل…

“So the Prophet (PBUH) called the secretary (writer)…” .

ابو یوسف په کتاب الخراج کې هم روایت کوي چې ویې ویل:

Abu Yusuf also narrated in the book of Kharaj saying: .

محمد بن اسحاق او الکلبي ماته خبر راکړ، نور څوک هم په حدیث کې زیاتوي او وايي: هغه وویل: "ولیکئ" (په جمع کې)... د لیکوونکي نوم یادونه نه کوي. ابن کثیر روایت کړی دی:

“Muhammad ibn Ishaq and al-Kalbi informed me, some others added in the hadith saying: He said: Write (in the plural)...” without mentioning the name of the writer. Ibn Kathir narrated: .

ابن اسحاق وویل، زهری وویل ... بیا رسول الله ﷺ علی بن ابی طالب ته وغوښتل او وې: «ولیکه ...»

“Ibn Ishaq said al-Zuhri said…then the Messenger of Allah (PBUH) called upon ’Ali ibn Talib and said: ‘Write (singular)…’”.

ابو عبید دا حدیث په «کتاب الاموال» کې د ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت کړی، چې هغه وویل:

Abu ‘Ubayd narrated it in the book of al-Amwal from ibn Abbas, where he said: .

"…او هغه علي ته وویل: «ای علي، ولیکه…»"

“….and he said to ’Ali: ‘O ’Ali, write…’” .

الحاکم نے ابنِ عباسؓ سے روایت کیا، اور الذہبی نے اس کی تصحیح کی اور اسے درست قرار دیا، اور کہا:

Al-Hakim narrated from ibn ‘Abbas and al-Zahabi authenticated and approved it, saying: .

"…..ای علی، لیکه…" د دې صلحنامې متن ښه مشهور دی او دلته د ذکر کولو ته اړتیا نشته.

“…..O ’Ali, write…” The text of this peace treaty is well known, and does not need mentioning here. .

• د پیغمبر ﷺ هغه لیک چې هرقل ته لیږلی و، چې د محدثینو ډلې (له ابن ماجه پرته) روایت کړی دی. د بخاري له لارې د ابن عباس څخه، هغه له ابو سفیان څخه روایت کوي، د حدیث الفاظ داسې دي: .

• The letter of the Messenger (PBUH) to Heraculus, narrated by the jama’ah (of muhaddithin) excluding ibn Majah. The wording of the hadith as narrated by Al-Bukhari from ibn Abbas from Abu Sufyan: .

بسم الله الرحمن الرحيم، من محمد، عبد الله ورسوله ﷺ، إلى هرقل عظيم الروم: السلام على من اتبع الهدى. أما بعد، فإني أدعوك بدعاية الإسلام، أسلم تسلم، يؤتك الله أجرك مرتين، فإن توليت فإن عليك إثم الأريسيين (يعني الروم). ﴿يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ ۚ فَإِن تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ﴾ [البخاری، صحیح، حدیث ۷].

“Bismillah ir-Rahman ir-Rahim, from Mohammad, the slave and Messenger of Allah (PBUH) to Heraculus the leader of the Romans, peace is upon whoever follows the guidance. After which, I invite you to Islam. If you embrace Islam Allah will give you double the reward. If you turn away then you are responsible about the sin of the Arisiyeen (meaning the Romans). O you, people of the book, come forward to a fair word between us and you, so that we do not worship save Allah, we do not associate partners with Him, nor do we take each other as lords besides Allah. If they turned away say bear witness that we are Muslims.” [Bukhari, Sahih. #7] .

• د هرقل د ځواب لیک چې د الله رسول ﷺ ته یې لیږلی و، ابو عبید په «الاموال» کتاب کې د بکر بن عبدالله بن عبدالله المزني له لارې روایت کړی دی: «…او هغه الله رسول ﷺ ته ولیکل چې زه مسلمان یم، او ځینې دیناره (پیسې) یې ورولیږلې. د الله رسول ﷺ کله چې لیک ولوست، ویې فرمایل: "دی دروغ وایي، د الله دښمن، هغه مسلمان نه دی، بلکه په عیسویت باندې دی."».

• The letter of response from Hercules to the Messenger of Allah ( PBUH) has been narrated by Abu ‘Ubayd in the book al-Amwal from Bakr ibn Abdullah ibn Abdullah al-Muzni: “…And he wrote to the Messenger of Allah (PBUH) that he is Muslim, and sent him some dinars (money). The Messenger of Allah (PBUH) said when he read the letter: ‘He lies, the enemy of Allah, he is not Muslim, rather he is on Christianity.’”.

الحافظ نے فتح الباری میں کہا: یہ حدیث صحیح روایت ہے، لیکن بکر تک اس کا سلسلہ متصل نہیں بلکہ مرسل ہے۔

Al-Hafiz said in al-Fath, the hadith is an authentic narration but is disconnected (mursal) from Bakr. .

• د منبج د خلکو لیک عمر ته او د هغه ځواب، چیرې چې ابویوسف د الخراج په کتاب کې وویل: «عبدالملک بن جریج موږ ته د عمرو بن شعیب څخه روایت وکړ چې د منبج خلکو — د سمندر شا ته د جګړې ځینې خلک — عمر بن الخطاب (رض) ته ولیکل او ویې ویل: "موږ ته اجازه راکړئ چې ستاسو په هیواد کې د سوداګرو په توګه داخل شو او موږ باندې د عشر (لسمه برخه) مالیه ولګوئ." هغه وویل: عمر دې موضوع په اړه صحابه کرامو سره مشوره وکړه، او دوی هغه ته مشوره ورکړه چې موافقه وکړي. نو دوی لومړی جنګي خلک وو چې عشر یې ورکړ.»

• The letter written by the people of Minbaj to ‘Umar and his reply to them, where Abu Yusuf said in the book of al-Kharaj: “Abdul Malik ibn Jurayj told us from Amr ibn Shua’yb that the people of Minbaj – some people of war behind the sea – wrote to ‘Umar ibn al-Khattab (ra) saying: “Allow us to enter your country as traders and impose upon us the tenth of a tax.” He said, ‘Umar consulted with the companions regarding this, and they advised him to agree. Thus, they were the first people of war that paid the tenth.” .

2. لښکر او د هغه ځینې مکاتبات دا دي:

2. The army and some of its correspondence are: .

• د ابوبکر هغه لیک چې خالد ته یې په کې د شام ته د سفر امر کړی و۔ ابویوسف په کتاب الخراج کې وویل: "خالد غوښتل چې الحیره د خپل مرکز په توګه وټاکي۔ خو د ابوبکر لیک هغه ته ورسید چې په کې هغه د ابوعبیده او مسلمانانو د ملاتړ لپاره د شام ته د سفر امر کړی و…"۔

• The letter of Abu Bakr to Khalid, in which he commands him to travel to Al- Sham. Abu Yusuf said in the book of Al-Kharaj: “Khalid wanted to take Al- Heerah as his centre. However the letter of Abu Bakr came to him in which he commanded him to travel to Al-Sham as a reinforcement for Abu Ubaydah and the Muslims…” .

د شام لښکرو ته عمر ته مرستې لپاره ولیکل، او هغه هم دوی ته ځواب ولیکه. احمد د هغو راویانو څخه روایت کړی چې د سني راویان ګڼل کیږي، چې ابو حاتم ابن حبان واورېدل چې سماک وایي: ما اياد الاشعري ته وویل، ما واورېدل چې ويل یې: "زه د یرموک په جګړه کې حاضر وم، کله چې موږ د پنځو امیرانو لاندې وو: ابو عبیده ابن الجراح، یزید ابن ابي سفیان، ابن حسناګ، خالد ابن الولید او عیاض، چې د هغه راوي څخه توپیر لري چې سماک ته یې خبرې کړې." هغه وویل چې عمر وویل: "که د اختلاف مسئله وي، نو د ابو عبیده څخه مرسته وغواړئ." سماک وویل: "نو موږ هغه ته ولیکل چې مرګ زموږ په وړاندې شدت لري، او موږ د هغه مرستې غوښتنه وکړه. هغه موږ ته ځواب ولیکه: 'ستا لیک ما ترلاسه کړ چې په هغې کې دې زما مرستې غوښتې دي. زه تاسو ته هغه ته لارښوونه کوم چې ډیره پیاوړې مرسته لري او چې لښکر یې ډیر چمتو دي. هغه الله (عزوجل) دی، نو د هغه مرسته وغواړئ، ځکه چې محمد ﷺ د بدر په جګړه کې د تاسو له لښکر څخه په لږ شمېر لښکر بریالی شو. کله چې زما لیک تاسو ته ورسیږي، نو له دوی سره جګړه وکړئ او له ما څخه مشوره مه غواړئ.' نو موږ له دوی سره جنګ وکړ، او په دې ډول موږ دوی ماتې کړل. موږ دوی څلورو فرسخو ته وژل."

• The armies in Al-Sham wrote to ‘Umar asking him for support, and he wrote back to them. Ahmad has reported from narrators considered as sound narrators that Abu Hatim ibn Habban heard Sammak saying: “I heard Iyad al- Ash’ari say, “I attended al-Yarmuk when we were under five amirs: Abu ‘Ubaydah ibn al-Jarrah, Yazid ibn Abi Sufyan, Ibn Hasanag, Khalid ibn Al-Waleed and Iyadh who was different to the narrator that spoke to Sammak. He said that ‘Umar said, “If there is a matter of conflict, then seek the help of Abu Ubaydah.” Sammak said: “So we wrote to him that death raged against us and we sought his support. He wrote to us replying, “I received your letter in which you seek my support. I direct you to the one who is of stronger support and whose soldiers are more ready. He is Allah (‘azza wa jall), so seek His help, because Muhammad (PBUH) was given victory at Badr with less than your army. Once my letter has reached you, fight against them and do not consult with me. So we fought against them and thus defeated them. We killed them for four farsakh.” .

• د شام لښکر عمر بن الخطاب ته ولیکل: «کله چې موږ دښمن سره مخ کیږو او وینو چې هغوی خپل وسلې د ورېښمو سره پټې کوي، نو زموږ په زړونو کې ډار راځي.» عمر ورته ولیکل: «تاسو هم همداسې وکړئ، نو خپل وسلې د ورېښمو سره پټې کړئ»، دا روایت ابن تیمیه په الفتاوی کې نقل کړی دی.

• The army of Al-Sham wrote to ‘Umar ibn Al-Khattab “When we meet the enemy and see them cover their weapons with silk we find terror in our hearts.” ‘Umar replied to them, “You do the same, so cover your weapons with silk”, narrated by Ibn Taymiyyah in Al-Fatawa. .

3. د دولت د ادارو څخه پرته د نورو سازمانونو د مکاتبو یو څو بیلگې۔

3. Some correspondence of the state’s organizations other than the army. .

د معاذ رضي الله عنه ته د رسول الله ﷺ لیک په اړه د لسمې برخې (عشر) په اړه:

• The letter of the Messenger (PBUH) to Muadh regarding the tenth: .

یحیی بن آدم د الخراج په کتاب کې د حکومت په اړه روایت کوي، ویلي یې دي: «رسول الله ﷺ یمن کې معاذ ته ولیکل:»

Yahya ibn Adam narrated in the book of Al-Kharaj about ruling, he said: . “The Messenger of Allah (PBUH) wrote to Muadh in Yemen: .

• «په هغه حاصل کې چې د باران یا د جاري اوبو په ذریعه اوبه شوی وي، لسمه برخه واجب ده؛ او په هغه حاصل کې چې د ډولۍ په ذریعه اوبه شوی وي، د لسمې نیمه برخه واجب ده.» الشافعی هم د دې په شان روایت کړی دی.

• “The tenth is due in whatever was irrigated with rain or with sizable water; and half of a tenth is due in whatever is irrigated with a bucket.” Ash-Shi’ has also narrated the like of it. .

• د الله د رسول ﷺ هغه لیک چې د جزیې په اړه المنذر بن ساوا ته ولېږل شو۔ ابو یوسف په کتاب الخراج کې د ابو عبیدة څخه یادونه کړې، هغه وویل:

• The letter of the Messenger of Allah (PBUH) to Al-Mundir ibn Sawa regarding the head tax (jizyah). Abi Yusuf mentioned in the book of Al-Kharaj from Abu ‘Ubaydah, he said: .

رسول الله ﷺ المنذر بن ساوی ته لیک ولیږله او داسې ئې وویل: «هرڅوک چې زموږ لمونځ وکړي، زموږ قبلې ته مخ واړوي، زموږ د ذبح شوي خوړي، نو هغه مسلمان دی، او هغه د الله او د هغه د رسول ﷺ د ساتنې حقدار دی. او له مجوسو هرڅوک چې ومنې، نو هغه خوندي دی، او هرڅوک چې انکار وکړي، باید جزیه ورکړي».

“The Messenger of Allah (PBUH) wrote to Al-Mundir ibn Sawa and stated: ‘Whoever prayed our prayer, turned to our qiblah, ate our slaughtered meat, then he is a Muslim, and he is entitled to the protection of Allah and His Messenger. Whoever of the Magus accepts, then he is safe, and whoever rejects has to pay the jizyah”. .

د ابوبکر رضي الله عنه هغه لیک چې انس ته یې د صدقې د فریضې په اړه ولیکه، کله چې هغه یې بحرین ته واستاوه۔ بخاري روایت کوي چې انس وویل: "ابوبکر (رض) هغه ته د صدقې د فریضې په اړه ولیکل، کومه چې الله او د هغه رسول ﷺ حکم کړې وه..."

• The letter of Abu Bakr to Anas regarding the duty of Sadaqah, when he sent him to Bahrain. Al-Bukhari narrated from Anas “that Abu Bakr (ra) wrote to him regarding the duty of Sadaqah which Allah and His Messenger commanded…” .

د عمر رضي الله عنه هغه لیک چې د رمادۀ (وچکالۍ) کال کې عمرو ته ولېږلو، او د عمرو ځواب هغه ته. ابن خزیمه په خپل صحیح کې روایت کړی، حاکم وايي چې دا د مسلم د شرطونو له مخې صحیح دی، او بیهقي په السنن کې، او ابن سعد په الطبقات کې له زید بن اسلم څخه د هغه د پلار له لارې روایت کړی، چې هغه ویلي: «کله چې د رمادۀ کال راغی، او د عربو ځمکې د وچکالۍ اخته شوې، عمر بن الخطاب عمرو بن العاص ته ولیکل. «له عبدالله، امیر المؤمنین څخه عمرو بن العاص ته. په الله قسم چې تاسو ته هېڅ پروا نه ده که تاسو او ستاسو لوری خلک پراخ شوي یئ پداسې حال کې چې زه او زما لوری خلک لاغر شوي یو. موږ ته مرسته وکړئ!» عمرو ځواب ورکړ: «سلام دي وي پر تاسو. زه ستاسو خدمت کې یم؛ زه ستاسو خدمت کې یم. اوښان ستاسو طرف ته راځي، چې لومړی یې ستاسو سره وي او وروستی یې زما سره؛ سره لدې چې زه هیله لرم چې د توکو د لېږد لپاره د سمندر له لارې یوه لاره ومومم.»

• The letter of ‘Umar to Amr in the year of Ramada (famine), and the reply of Amr to him. Ibn Khuzaymah narrated in his Sahih, and Al-Hakim said it is sound according to the conditions of Muslim, and is by al-Bayhaqi in the Sunan, and Ibn Sa’d in the Tabaqaat from Zayd ibn Aslam from his father who said: “When the year of Ramadat took place, and the land of the Arabs suffered from drought, ‘Umar ibn Al-Khattab wrote to Amr ibn Al-As. ‘From Abdullah, amir al-Mu’minin to Amr ibn Al-As. By Allah you do not bother if you and the people on your side became fat at the time I and the people on my side became slim. Help us!’ Amr replied, ‘Peace is upon you. I am at your service; I am at your service. Camels are coming to you, where its first is with you and its last is with me; though I hope to find a way to carry the supplies by sea.’” .

د محمد بن ابی بکر هغه لیک چې علي ته یې د مرتدانو په اړه لیکلی و، او د هغه ځواب. ابن ابي شیبه د قابوس بن المخارق څخه، هغه د خپل پلار څخه روایت کوي چې هغه وویل: «علي محمد بن ابي بکر د مصر والي وټاکه، او هغه ته یې د یو شمېر زنادقه (مرتدانو) په اړه ولیکل. ځینې یې لمر او سپوږمۍ عبادت کاوه، او ځینې نور شیان عبادت کاوه، په داسې حال کې چې ځانونه مسلمانان بلل. نو علي هغه ته امر وکړ چې هغه څوک ووژني چې ځان مسلمان بولي او د نورو شیانو عبادت کوي، او نور څوک پرېږدي چې هر هغه څه عبادت کړي چې غواړي.»

• The letter of Muhammad ibn Abu Bakr to ’Ali regarding the apostates, and his reply to him. Ibn Abi Sheba reported from Qabus ibn al-Mukhariq from his father that he said: “’Ali sent Mohammad ibn Abu Bakr as an amir to Egypt, and he wrote to him regarding some zendik (apostates). Some of them worshipped the sun and moon, and some of them worship other things whilst claiming that they are Muslim. Hence Ali ordered him to kill the one that claimed to be Muslim whilst worshipping other things and leave others to worship whatever they like.” .

4. په ځانګړې توګه هغه ليکونه چې مستقيم د ښارګوټيانو ته ليږدول شوي، چې ځينې يې په لاندې ډول دي:

4. Letters addressed directly to the citizens, some of which are as follows: .

• د پیغمبر ﷺ هغه لیک چې د نجران خلکو ته یې ولیکه. دا روایت ابو داود د السُّدّي له لارې، هغه د ابن عباس رضي الله عنهما څخه نقل کړی دی، او المنذري وايي چې السُّدّي د ابن عباس څخه مستقیم اورېدلی دی، په دې کې یوه خبرې شتون لري. ابو عُبيد دا په الأموال کې د ابو المليح الهذلي له لارې روایت کړی دی، چې په پای کې وايي: «عثمان بن عفان او مُعيقيب د دې شاهدي ورکړه او ولیکل». ابو یوسف دا په الخراج کې روایت کړی دی او یادونه کوي چې لیکوال المغيرة بن شعبة و. بیا ابو یوسف د ابو بکر هغه لیک یادوي چې هغه يې نجران ته ولیکه او لیکوال يې المغيرة و، د عمر لیک او لیکوال يې مُعيقيب و، د عثمان هغه لیک چې هغوی ته يې ولیکه او لیکوال يې د هغه ملګری (مولا) حُمران و، او د علي لیک او لیکوال يې عبدالله بن رافع و.

• The letter of the Messenger (PBUH) to the people of Najran. It is narrated by Abu Dawud from Al-Suddi from ibn ‘Abbas - where al-Mundhiry comments that al-Suddi directly hearing from al-‘Abbas has some discussion regarding it – that Abu ‘Ubayd narrated it in Al-Amwal from Abu Al-Malih Al- Hadhaly, which says at its end: “‘Uthman ibn ‘Affan and Mu’ayqib testified to that, and wrote”. Abu Yusuf has narrated this in Al-Kharaj, and he mentions the scribe was Al-Mughirah ibn Abi Shu’bah. Then Abu Yusuf mentioned the letter of Abu Bakr to them, whose scripter was Al-Mughirah, the letter of ‘Umar and the scripter who was Muayqib, the letter of ‘Uthman to them and the scripter who was his associate (mawla) Humran, and the letter of ’Ali and the scribe, Abdullah ibn Rafi’. .

د رسول الله ﷺ لیک تمیم الداري ته. ابویوسف په الخراج کې دا روایت کړی دی: «تمیم الداري، چې تمیم بن اوس دی، د لخم یو سړی، وویل: ‹اې د الله رسوله! زه په فلسطین کې د رومیانو ګاونډیان لرم. دوی یو کلي لري چې حبرا نومیږي، او بل یې عینون نومیږي. که الله تعالی الشام ستاسو لپاره فتح کړ، نو دا (دوه کلي) ما ته ورکړه.› پیغمبر ﷺ وفرمایل: ‹دا ستا دي.› تمیم وویل: ‹نو زما لپاره دا تصدیق کولو لیک ولیکه.› ».

• The letter of the Messenger (PBUH) to Tamim Al-Dari. Abu Yusuf narrated the following in al-Kharaj: “Tamim Al-Dary, who is Tamim ibn Aws, a man from Lakham, said: ‘O Messenger of Allah; I have neighbours from the Romans in Palestine. They have a village called Habra, and another one called aynoon. If Allah conquered Al-Sham for you, please grant those (two villages) to me.’ He (PBUH) said: ‘They are yours.’ Tamim said: ‘So write confirming this for me.’ .

هغه (ﷺ) هغه ته ولیکل:

He (PBUH) wrote to him: .

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ۔ یہ محمد ﷺ، رسولِ اللہ کی طرف سے تمیم بن اوس الداری کے نام ایک تحریر ہے کہ اُسے حبرا کا گاؤں اور بیت عینون کا گاؤں، اس کے تمام میدان، پہاڑ، پانی، قابلِ کاشت زمین، نبطی اور گائے، اور اس کے بعد اس کی اولاد کے لیے دیا جاتا ہے۔ کوئی ان پر اُس کے حق کو چیلنج نہ کرے گا، اور نہ ہی کوئی ناحق اُن کے حق سے منحرف ہوگا۔ جو شخص ایسا کرے گا اور ان میں سے کچھ بھی لے لے گا، وہ اللہ، فرشتوں اور تمام انسانوں کی لعنت کا مستحق ہے۔ علی نے یہ تحریر لکھی۔

‘Bismillah al-Rahman al-Rahim. This is a letter from Mohammad, the Messenger of Allah, to Tamim ibn Aws Al-Dari, that he has the village of Habra and the village of Bayt ‘Aynun, all of its plains, mountains, water, arable land, Nabateans and cows, and to his offspring after him. No one would challenge him regarding his right over them, and nor would any one deviate from their right unjustly. Whoever did so and took anything from them he deserves the curse of Allah, the Angels and all mankind.’ Ali wrote this.” .

کله چې ابوبکر ځواکمنۍ ته ورسید، هغه د دې موضوع په اړه دوی ته یو لیک ولیکه، چې داسې ویل:

When Abu Bakr took authority he wrote to them a letter regarding this matter that said: .

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. دا د رسول الله ﷺ د امین ابوبکر لیک دی، هغه څوک چې په ځمکه کې واک ورکړل شوی دی. هغه دا لیک د دارییانو ته لیږي، چې هیڅوک به د هغه څه ته زیان ونه رسوي چې دوی یې د حبرا او عینون په کلي کې لري. هرڅوک چې د الله خبره اوري او د هغه اطاعت کوي، باید په هېڅ شي کې دوی ته زیان ونه رسوي. زما مشر باید د دوی لپاره دوه دروازې جوړې کړي، او دوی د فسادګرو له شره وساتي.

“Bismillah ir Rahman ir Raheem. This is a letter from Abu Bakr, the trustee of the Messenger of Allah (PBUH) that has been given authority in the land. He writes it to the Darys, that no one would undermine what they possess of the village of Habra and ‘Aynoon. Whoever listens to and obeys Allah, must not undermine them in anything. My chief must set up two doors for them, and protect them from the corrupters.” .

خلیفہ کو دا حق حاصل دی چې د خپلو مکاتبو د کارونو د ترسره کولو لپاره هغومره منشیان وټاکي څومره چې هغه ته اړتیا وي. که چیرې دا دنده د دوی د ټاکلو پرته ترسره کیدل ناممکن وي، نو دا کار حتمي هم کیږي.

The Khalifah has the right to appoint as many secretaries as he needs to carry out his correspondence. This even becomes obligatory if the duty cannot be performed without their appointment. .

د سیرت لیکونکو ذکر کړی چې د الله رسول (صلی الله علیه وسلم) ﷺ شاوخوا شل کاتبان درلودل.

The authors of the seerah mentioned that the Messenger of Allah ( PBUH) had about twenty scripters. .

البخاری په خپل صحیح کتاب کې ذکر کړی چې رسول الله ﷺ زید بن ثابت ته امر وکړ چې د یهودو ژبه زده کړي، ترڅو کله چې یهود رسول الله ﷺ ته لیکونه راولیږي، هغه ورته ولوستل شي. نو زید بن ثابت په پنځلس ورځو کې عبرانۍ ژبه زده کړه. ابن اسحاق د عبدالله بن الزبیر څخه روایت کړی چې:

Al-Bukhari mentioned in his Saheeh that the Messenger of Allah ( PBUH) ordered Zayd ibn Thabit to learn the language of the Jews so as to read to the Messenger of Allah (PBUH) when they wrote to him. So Zayd ibn Thabit learnt Hebrew in fifteen days. Ibn Ishaq narrated from Abdullah ibn Al-Zubayr that: .

د الله رسول ﷺ د عبدالله بن الأرقم بن عبد یغوث لپاره املا کوله، او هغه به د هغه په استازیتوب د بادشاهانو ته ځواب لیکه… البیهقي د عبدالله بن عمر (رضی الله عنهما) څخه روایت کړی چې هغه ویلي:

“The Messenger of Allah (PBUH) dictated to Abdullah ibn Al-Arqam ibn Abd Yaghuth, and he used to reply to the kings on his behalf…” Al- Bayhaqi narrated from Abdullah ibn ‘Umar (ra) that he said: .

یوه سړي یوه لیک د پیغمبر ﷺ ته راغی، نو هغه عبدالله بن الارقم ته وویل: «زما په استازیتوب ځواب ورکړه.» هغه ځواب ولیکه، بیا یې هغه پیغمبر ﷺ ته ولوست.

“A letter from a man came to the Prophet (PBUH), so he said to Abdullah ibn Al-Arqam, “Reply on my behalf.” He wrote his reply and then read it to the Prophet (PBUH). .

هغه ﷺ وفرمایل: «تاسو سم او کامل کار وکړ.» (الله ورته توفیق ورکړي).

He (PBUH) said “You did what is right and proficient.” (May Allah give him success). .

محمد بن سعد د علي بن محمد المدائني په خپلو سندونو سره روایت کوي چې محمد بن مسلمه یو وخت د رسول الله ﷺ د امر له مخې یو استازي ته لیک ولیکه، او چې علي بن ابي طالب هغه څوک و چې کله رسول الله ﷺ تړونونه کول تړونونه به یې لیکل، او کله چې رسول الله ﷺ صلح کوله د صلح شرطونه به یې لیکل. مُعَیقیب بن ابي فاطمه د هغه د مهر ساتنه درلوده. البخاري په تاریخ کې د محمد بن بشار له لارې د خپل نیکه مُعَیقیب څخه روایت کوي چې هغه وویل: .

Muhammad ibn Sa’d reported from Ali ibn Muhammad Al-Mada’ini through his isnads that Muhammad ibn Maslamah was the one who once wrote a letter to a delegate, based on an order from the Messenger of Allah (PBUH) and that Ali ibn Abi Talib was the one that used to write the treaties when the Messenger (PBUH) made treaties, and write the terms of peace when he made peace. Muayqib ibn Abi Fatimah was responsible for his stamp. Al-Bukhari reported in the history through Muhammad ibn Bashar from his grandfather Muayqib that he said: .

د الله د رسول ﷺ مهر ځړ رنګ اوسپنې څخه جوړ شوی و، په هغه باندې نقره وه، او دا زما سره وه؛ او مُعَیقیب د الله د رسول ﷺ د مهر مسؤل و.

“The seal ring of the Messenger of Allah (PBUH) was made of coloured iron, with silver on it, and it was with me; and Mu’ayqib was responsible for the stamp of the Messenger of Allah (PBUH) ”.