2.3 Aristotelning "Meteorologiya" asaridagi "Falastin" nomi
2.3 The Name Palestine In Aristotle’s Meteorology
Taxminan Gerodotdan yuz yil o'tib, mashhur yunon olimi, faylasufi va tarixchisi Aristotel (Aristotélēs, miloddan avvalgi 384–322 yillar) "Falastin" haqida gapiradi va "Kan'on" atamasini eslatmaydi — asosan, "Falastin" haqiqiy tarixiy hududga nisbatan qo'llanilgan, "Kan'on" atamasi esa, ehtimol, Eski Ahdning keyinroq shakllangan diniy-mafkuraviy hikoyasidan kelib chiqqan bo'lib, Aristotel o'sha paytda bundan xabardor bo'lishi mumkin emas edi. Aristotel asarlari antik, o'rta asr va zamonaviy empirik fanlar hamda falsafa uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Uning ishi G'arb falsafasining birinchi yaxlit tizimini tashkil etdi. Encyclopaedia Britannica ma'lumotiga ko'ra, "Aristotel tarixdagi birinchi haqiqiy olim bo'lgan ... [va] har bir olim uning qarzdori".2
Approximately a century after Herodotus, the celebrated Greek scientist, philosopher and historian Aristotle (Aristotélēs, 384–322 BC) talks about ‘Palestine’ and does not mention the term ‘Cana’an’ – primarily because ‘Palestine’ applied to a real historical region, while the term ‘Cana’an’ was probably derived from a subsequently constructed religio-ideological narrative of the Old Testament with which at the time Aristotle could not have been familiar. The work of Aristotle is foundational for ancient, medieval and modern empirical sciences and philosophy. His work constituted the first comprehensive system of Western philosophy. According to the Encyclopaedia Britannica, ‘Aristotle was the first genuine scientist in history ... [and] every scientist is in his debt’.2
Aristotlning mashhur "Meteorologiya" asarida (Yunoncha: Μετεωρολογικά, miloddan avvalgi 340-yil) u O'lik dengiz suvining o'ziga xos xususiyatlarini tasvirlaydi:
In his famous work, Meteorology (Greek: Μετεωρολογικά (340 BC), Aristotle describes the special qualities of the Dead Sea water:
Yana, agar Falastinda, afsonaga ko'ra, shunday bir ko'l bo'lsa, unga bog'langan odam yoki hayvonni tashlasang, u cho'kmasdan suzib yuradi, bu bizning aytganlarimizni tasdiqlaydi. Aytishlaricha, bu ko'l shunchalik achchiq va sho'r ekanki, unda hech qanday baliq yashamaydi va agar kiyimlarni unga ho'llab, silkitsang, ular tozalanadi.
Again if, as is fabled, there is a lake in Palestine, such that if you bind a man or beast and throw it in it floats and does not sink, this would bear out what we have said. They say that this lake is so bitter and salt that no fish live in it and that if you soak clothes in it and shake them it cleans them.
Bu olimlar tomonidan keng va mantiqiy ravishda O‘lik dengizga ishora qilingan deb tushuniladi (Jacobson 1999: 66‒67)
This is widely and logically understood by scholars to be a reference to the Dead Sea (Jacobson 1999: 66‒67)
Aristotelian terminologiya va tafakkur o‘rta asrlar davomida arab-islom, arab-yahudiy va xristian falsafiy tafakkurига chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Aristotel terminologiyasi va nomlanishi o‘rta asr musulmon olimlari va ilm ahllari orasida keng tanilgan bo‘lib, musulmon ulamolari uni «Birinchi Ustoz» deb ulug‘lashgan. O‘rta asrlar davomida musulmon tarjimonlari, olimlari va ilm ahllari tarix, fan, falsafa va geografiya sohalaridagi klassik yunon manbalari bilan yaqindan tanishdilar. Taxminan milodiy 800-yilda arab xristian olimi Yahyo ibn al-Bitriq tomonidan Aristotelning «Meteorologiya» asarining «al-Athar al-‘Ulviyya» nomli arabcha qisqacha bayoni tuzildi va keyingi asrlarda musulmon olimlari orasida keng tarqaldi.
Aristotelian terminology and thought profoundly influenced Arab- Islamic, Arab-Jewish and Christian philosophical thought throughout the Middle Ages. Aristotelian terminology and naming were well known among medieval Muslim intellectuals and scientists and he was widely revered by Muslim scholars as ‘The First Teacher’. Throughout the Middle Ages Muslim translators, scholars and scientists became closely acquainted with classical Greek sources, including sources in history, sciences, philosophy and geography. An Arabic compendium of Aristotle’s Meteorology, called al-ʿAthar al-ʿUlwiyyah was produced c. 800 CE by the Arab Christian scholar Yahya ibn al-Bitriq and was widely circulated among Muslim scholars over the following centuries.