9.11 Tarixiy uzluksizlik va mustamlakachilik davridagi o‘zgarishlar: Britaniya boshqaruvi ostida Falastinning yagona rasmiy ma’muriy va hududiy birlik sifatida (1918 – 1948 yil may)
9.11 Historic Continuities And Colonial Transformation: Palestine As A Single Official Administrative And Territorial Entity Under The British (1918‒may 1948)
1917-yilning dekabrida Quddus Britaniya qo‘shinlari tomonidan egallandi. 1922-yilda Millatlar Ligasi Britaniyaga Falastin ustidan mandatni rasmiy ravishda berdi. Britaniya hukmronligi ostida Falastin asrlar davomida birinchi marta yana alohida siyosiy va ma’muriy birlik bo‘ldi. Falastinning qadimgi, o‘rta asrlardagi va zamonaviy siyosiy geografiyasi hamda nomlanish an’analari o‘rtasidagi uzviylik keyinchalik Britaniya mandat hukumatining (1918‒1948) mamlakatni Falastin deb atashida o‘z aksini topdi. Mamlakatning Falastin deb nomlanishi 1920-yilda tashkil topgan Millatlar Ligasi hamda 1945-yilda asos solingan Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan umumiy e’tirof etildi.
Jerusalem was occupied by British forces in December 1917. The League of Nations formally awarded Britain a Mandate over Palestine in 1922. Under the British, Palestine was once again a distinct political and administrative entity for the first time in centuries. The sense of continuity between the ancient, medieval and modern political geography and naming traditions of Palestine eventually came into play in the designation of the British Mandatory Government of Palestine (1918‒1948). This ‘official’ designation of the country as Palestine was universally accepted by the League of Nations, which came into existence in 1920, and by the United Nations which was founded in 1945.
Palestine Exploration Fund'dan keyin, 1918 yildan so'ng Britaniya Mandat ma'muriyati Falastin arablari (musulmonlar, xristianlar va arab yahudiylari) qadimiy joy nomlari haqidagi bilimlarni saqlab qolgan, deb hisobladi. Bu bilimlar arxeologik obyektlarni aniqlashga yordam berishi mumkin edi. Bundan tashqari, zamonaviy davrda, ayniqsa Britaniyaning Falastin mandati davrida, "falastinlik" atamasi din yoki millatidan qat'i nazar, Falastinda yashovchi barcha odamlarni anglatish uchun ishlatilgan, jumladan Britaniya Mandat ma'muriyati tomonidan fuqarolik berilgan Yevropadan kelgan yahudiy ko'chmanchilarni ham.
Following the Palestine Exploration Fund, the British Mandatory authorities after 1918 assumed that the Palestinian Arabs (Muslims, Christians and Arab Jews) had also preserved knowledge of the ancient place names which could help identify archaeological sites. Furthermore, in the modern era, and especially during the British Mandate of Palestine, the term ‘Palestinian’ was used to refer to all people residing in Palestine, regardless of religion or ethnicity, including those European Jewish settlers granted citizenship by the British Mandatory authorities.
Pro-Sionistik majburiyatlarining beqarorlashtiruvchi ta'siridan xabardor bo'lgan holda va mamlakatdagi siyosiy barqarorlikni saqlash zarurligini hisobga olib, 1920-yillarda Falastindagi Britaniya mandat ma'muriyati mandat tizimida kech Usmonli Falastinning ayrim uzviyligini saqlab qolishga intildi. Britaniya ma'muriyati mamlakatning mahalliy nomi bo'lgan Filastinni nafaqat Falastin uchun Britaniya mandat hukumati (1918‒1948) tomonidan yaratilgan barcha rasmiy muassasalar, bo'linmalar va hujjatlarga bog'lashga qaror qildi, balki 1920-yillarda o'zi yaratishga yordam bergan ba'zi muassasalarni ham kech Usmonli Falastinning ma'muriy tuzilishi va okruglari bilan bog'ladi. Bu rasmiy Falastin muassasalari va hujjatlari quyidagilarni o'z ichiga oldi:
Fully aware of the destabilising effects of its pro-Zionist commitments and the need to maintain political stability in the country, in the 1920s the British Mandatory authorities in Palestine sought to preserve some of the continuities of late Ottoman Palestine in the Mandatory system. The British authorities decided not only to link the local name of the country, Filastin, to all the official institutions, units and documents produced by the British Mandatory Government of Palestine (1918‒1948), they also linked some of the institutions they had helped create in the 1920s with the administrative structure and districts of late Ottoman Palestine. These official Palestine institutions and documents included:
• Falastindagi Oliy Musulmon Kengashi (al-Majlis al-Islamiy al-A'la bi-Filastin): SMC 1923 yilda Britaniya Mandat hokimiyatining ko'magi bilan tashkil etilgan va Falastindagi barcha musulmon vaqflari hamda shariat sudlari ustidan vakolatga ega bo'lgan. SMC tarkibi XIX asr oxiridagi Falastin ma'muriy okruglarini Musulmonlar ko'pchilik bo'lgan Mandat Falastini ma'muriyati bilan amalda bog'lagan. SMC besh a'zodan iborat bo'lgan: rais va to'rt a'zo, ulardan ikkitasi Quddus avtonom ma'muriy mutasarrifligini, qolgan ikkitasi esa Ossuriy davridagi Akka va Nablus sanjoqlarini vakillik qilishi kerak edi.
• The Supreme Muslim Council in Palestine (al-Majlis al-Islamic al-A’ala bi-Filastin): the SMC was established in 1923 with the support of the British Mandatory authorities and with authority over all the Muslim waqfs and sharia courts in Palestine. The composition of the SMC effectively linked the administrative districts of late 19th century Palestine with the administration of Muslim-majority Mandatory Palestine. The SMC consisted of five members: a president and four members, two of whom were to represent the autonomous administrative Mutasarrifate of Jerusalem and the remaining two to represent the late Ottoman sanjaks of Acre and Nablus.
• Falastin arxeologiya muzeyi: So'nggi Usmonli Falastin va Mandat Falastinining uzluksizliklari Falastin arxeologiya muzeyining yaratilishi va kollektsiyalarida ham uchraydi. 1918 yilda, Quddus bosib olinganidan deyarli darhol keyin, Britaniya harbiy gubernatori ser Ronald Storrs Quddusda Falastin arxeologiya muzeyini tashkil etish qarorini qabul qildi. Falastin arxeologiya muzeyining poydevor toshi 1930 yil 19 iyunda qo'yildi. Muzey 1938 yilda "milliy" (Injil emas) muzey sifatida ochildi va zamonaviy Yevropa muzeylari namunasida qurildi. Falastin arxeologiya muzeyi (1967 yildan keyin Isroil tomonidan "Rokfeller muzeyi" deb nomlangan) neolit davridan Vizantiya davrigacha, shuningdek o'rta asr islom va zamonaviy davrlargacha bo'lgan tarixiy artefaktlar, zargarlik buyumlari va mozaikalarni saqlaydi. Neolit davriga oid qadimiy artefaktlar bilan birga, muzeyda al-Aqso masjididan olingan VIII asrga oid yog'och to'sinlar qoldiqlari va Lotin salib yurishchilari davridagi Muqaddas Qabr cherkovidan olingan nafis o'yma bilan bezatilgan peshtoq bor. Falastinning neolit, qadimgi, o'rta asr va zamonaviy merosi ushbu muzeyda mujassam. Falastin arxeologiya muzeyi kech Usmonli Falastinda tashkil etilgan birinchi arxeologiya muzeyi bo'lgan, 1890 yilda asos solingan va 1930 yilgacha faoliyat yuritgan Quddusdagi Usmonli Imperator qadimiy buyumlar muzeyining kollektsiyalarini o'ziga qo'shib oldi. Ikkinchisining kollektsiyalari avval Britaniyaning Falastin qadimiy buyumlar muzeyi (1921–1930), so'ngra Falastin arxeologiya muzeyi tomonidan davom ettirildi. Quddusdagi Usmonli Imperator qadimiy buyumlar muzeyining 1910 yilgi qo'lyozma Usmonli katalogi Rokfeller muzeyi kutubxonasida saqlanib qolgan bo'lib, u yerda "Falastin arxeologiya muzeyining urushdan oldingi katalogi" deb ataladi (St Laurent va Taşkömürl, 2013: 22–23).
• Palestine Archaeological Museum: continuities of late Ottoman Palestine and Mandatory Palestine are also found in the creation and collections of the Palestine Archaeological Museum. In 1918, almost immediately after the occupation of Jerusalem, the British Military Governor Sir Ronald Storrs took the decision to establish the Palestine Archaeological Museum in Jerusalem. The cornerstone of the Palestine Archaeological Museum was laid on 19 June 1930. The museum opened in 1938 as a ‘national’ (not biblical) museum and was modelled on modern European museums. The Palestine Archaeological Museum (renamed by Israel after 1967 as the ‘Rockefeller Museum’) contains historical artefacts, jewels and mosaics from the Neolithic through the Byzantine periods, and through the medieval Islamic and modern periods. Together with ancient Neolithic artefacts, the museum has the remains of 8th-century wooden beams from the al-Aqsa Mosque, and an elaborately carved lintel from the Church of the Holy Sepulchre, from the time of the Latin Crusaders. The Neolithic, ancient, medieval and modern heritage of Palestine is all encapsulated in this museum. The Palestine Archaeological Museum absorbed the collections of the Ottoman Imperial Museum of Antiquities in Jerusalem, the first archaeological museum to be set up in late Ottoman Palestine, which was founded in 1890 and existed until 1930. The latter’s collections continued first with the British Palestine Museum of Antiquities (1921‒1930) and then with the Palestine Archaeological Museum. That a 1910 handwritten Ottoman Catalogue of the Imperial Museum of Antiquities in Jerusalem has survived in the library of the Rockefeller Museum, where it is called the ‘Pre-War Catalogue of the Palestine Archaeological Museum’ (St Laurent with Taşkömürl 2013: 22‒23).
• Falastin pasporti, Falastin valyutasi va Falastin markalari: Britaniya Mandatli hukumati Falastin (ma'muriy markazi Quddusda bo'lgan) Falastin pasportlari, Falastin valyutasi va Falastin markalarini chiqardi. Markalar uch tilda bo'lib, "Palestine", "פלשתינה", "فلسطين" yozuvlari bilan bezatilgan edi hamda Quddusdagi Qubbatu-s-Sahra va Baytlahmdagi Tug'ilish cherkovi kabi qadimgi va o'rta asr Falastin muqaddas joylarining tasvirlarini aks ettirardi. Qiziqarlisi shundaki, 1970 yilda Yosir 'Arafat boshchiligidagi Falastin milliy ozodlik harakati o'z tashkil topganining beshinchi yilligiga bag'ishlangan yodgorlik markasini chiqardi, unda ham Britaniya mandatli markalari arab, ingliz va ivrit tillaridagi yozuvlari bilan takrorlangan edi.
• Palestine Passport, Palestine Currency and Palestine Stamps: the British Mandatory Government of Palestine (with its administrative capital in Jerusalem) produced Palestine passports, Palestine currency and Palestine stamps. The stamps were in three languages, with the imprint Palestine, פלשתינה ,فلسطين , showcasing images of ancient and medieval Palestinian holy sites such as the Dome of the Rock in Jerusalem and the Nativity Church in Bethlehem. Interestingly, in 1970 the Palestinian National Liberation Movement, headed by Yasir ‘Arafat, issued a commemorative stamp on the fifth anniversary of its foundation, which also reproduced the British Mandatory stamps with their imprints in Arabic, English and Hebrew.
• Falastin funti va Falastin valyuta kengashi: Falastin bo‘yicha Britaniya mandat hukumati ham Falastin funtini (arabcha:
• The Palestine Pound and the Palestine Currency Board: the British Mandatory Government of Palestine also issued the Palestine Pound (Arabic:
Falastin funti, جنيه فلسطيني; ivrit tilida: פֿוּנטְ פַּלשְׂתִֶינאִיָ). Sterling funti qiymatiga teng bo‘lib, 1927 yildan 1948 yilning 14 mayigacha Falastindagi Britaniya mandati valyutasi bo‘lgan. 1948 yil 15 maydan avgustgacha Isroil Davlatining valyutasi bo‘lgan, 1948 yildan 1952 yilgacha esa Falastin funti Isroilda qonuniy to‘lov vositasi bo‘lib qolgan. Falastin funti 1949 yilgacha Transiordaniyaning valyutasi bo‘lgan va G‘arbiy Sohilda 1950 yilgacha qo‘llanilgan. G‘azo sektorida Falastin funti 1951 yilning apreligacha muomalada bo‘lib, shundan so‘ng u Misr funti bilan almashtirilgan.
Junyeh Filastini, جنيه فلسطيني ; Hebrew: פֿוּנטְ פַּלשְׂתִֶינאִיָ ). Equal in value to the pound sterling, it was the currency of the British Mandate in Palestine from 1927 to 14 May 1948. The currency of the State of Israel between 15 May 1948 and August 1948 and between 1948 and 1952 the Palestine Pound continued to be legal tender in Israel. The Palestine Pound was also the currency of Transjordan until 1949 and remained in usage in the West Bank until 1950. In the Gaza Strip the Palestine Pound circulated until April 1951, when it was replaced by the Egyptian Pound.
• Falastin politsiya kuchi: 1920 yilda Falastinda tashkil etilgan mustamlaka politsiya xizmati bo‘lib, 1948 yilgacha faoliyat yuritgan.
• The Palestine Police Force: set up as a colonial police service established in Palestine 1920 and operated until 1948.
Falastin temir yo'llari: 1920 yildan 1948 yilgacha Falastindagi barcha jamoat temir yo'llarini boshqargan davlatga qarashli temir yo'l kompaniyasi.
• The Palestine Railways: a government-owned railway company that ran all public railways in Palestine from 1920 until 1948.
• Falastin fuqarolig'i to'g'risidagi Kengash buyrug'i: Falastin Mandatiga oid, mamlakatdagi fuqarolikni tartibga soluvchi qonun. U 1925 yil 1 avgustdan kuchga kirgan.
• The Palestinian Citizenship Order in Council: a law of Mandatory Palestine governing citizenship in the country. It came into effect on 1 August 1925.
• Arab Falastin sport federatsiyasi (al-Ittihad al-Riadi al-ʿArabi al-Filastini): 1931–1937 yillarda faoliyat yuritgan davlat tashkiloti
• The Arab Palestine Sport Federation (al-Ittihad al-Riadi al-ʿArabi al-Filastini): a government body operating between 1931 and 1937
1944 va 1948 yillar orasida u turli sport tadbirlarini tashkil qildi, jumladan futbol, boks va og'ir atletika (Khalidi, I. 2006, 2014).
and between 1944 and 1948. It organised a variety of sports activities, including football, boxing and weight-lifting (Khalidi, I. 2006, 2014).
• Falastin radioeshittirish xizmati: u Ramallah shahridagi yangi uzatgichdan radioeshittirishni boshladi, idoralari esa Quddusda joylashgan edi. Uch tilda — ingliz, arab va ivrit tillarida kuniga besh soatlik eshittirishlar uchun xodimlar yollandi, o‘qitishni esa BBC amalga oshirdi. 1942-yilda eshittirishlar ikki stansiyaga bo‘lindi: ingliz/arab tillari uchun (Radio al-Quds) va ingliz/ivrit tillari uchun (Kol Yerushalayim).
• The Palestine Broadcasting Service: it began radio transmissions from the new transmitter in Ramallah, with offices in Jerusalem. Staff were recruited for five hours of daily broadcasts in three languages, English, Arabic and Hebrew, and training was given by the BBC. In 1942, the transmissions were split into two stations: for English/Arabic (Radio al Quds) and English/Hebrew (Kol Yerushalayim).
• Falastin sitrus mahsulotlarini tartibga solish kengashi: Falastinning Mandat hukumati tomonidan Falastindan barcha sitrus eksportini tartibga solish uchun tashkil etilgan. 1956 yil oktyabr oyida 1948 yilda G‘arbiy Sohilda qochqinga aylangan, sobiq falastinlik sitrus fermerlaridan iborat bir guruh Quddusdagi Iordaniya sudida Barclays Bank ustidan 1 million funt sterling miqdorida da’vo qo‘zg‘atdi. Bu summa mazkur guruhning 1947 yilda jamoa bo‘lib eksport qilgan sitrus hosilining umumiy qiymatini ifodalar edi.
• The Palestine Citrus Marketing Board: set up by the Mandatory government of Palestine to regulate all citrus exports from Palestine. In October 1956, a group of former Palestinian citrus farmers, who had become refugees in the West Bank in 1948, sued Barclays Bank in a Jordanian court in Jerusalem for £1 million. The amount represented the total value of the citrus crop exported collectively by this group in 1947.
• Palestine Airways: Mandat davridagi Falastinda 1930-yillarning o‘rtalarida Pinxas Rutenberg tomonidan asos solingan; 1937 yildan 1940 yilgacha Britaniyaning Imperial Airways kompaniyasi homiyligida faoliyat yuritgan, keyinroq Britaniya urush sa’y-harakatlari doirasida Britaniya Qirollik havo kuchlari tomonidan o‘z qo‘liga olingan.
• Palestine Airways: founded by Pinhas Rutenberg in Mandatory Palestine in the mid-1930s; operated under the aegis of British Imperial Airways from 1937 until 1940 until it was taken over by the British Royal Air Force as part of the British war effort.