12.12 Hadith ning Shariat hukmlarida dalil sifatida e'tibor berilishi
12.12 Consideration Of The Hadīth As An Evidence In The Sharī’ah Rules
‘Aqīdah dalillari aniq va shubhasiz ishonchli bo‘lishi shart. Shu sababli xabar al-ahad (yakka rivoyat) mazmunan va rivoyat zanjiri jihatidan sahih hadis bo‘lsa ham, ‘aqīdah uchun dalil bo‘la olmaydi. Shar‘iy hukm uchun esa dalil zanniy (taxminiy) bo‘lishi kifoya qiladi. Shuning uchun mutavatir hadis shar‘iy hukm uchun dalil bo‘lgani kabi, xabar al-ahad ham shar‘iy hukm uchun dalil bo‘la oladi. Biroq shar‘iy hukmga dalil bo‘la oladigan xabar al-ahad — bu hadisi sahih va hadisi hasan hisoblanadi. Hadisi da‘if esa umuman shar‘iy dalil bo‘la olmaydi. Uni dalil qilib keltirgan kishi shar‘iy dalil keltirgan hisoblanmaydi. Biroq hadisni sahih yoki hasan deb baholash uni keltirayotgan kishiga bog‘liqdir, agar u hadisni tushunishga malakali bo‘lsa. Boshqa muhaddislar uchun bu baho bir xil bo‘lmasligi mumkin. Sababi shuki, ba’zi muhaddislar uchun ishonchli (siqa) hisoblangan ravi boshqa muhaddislar uchun shunday emas; yoki ba’zilar uchun noma’lum (majhul) hisoblangan ravi boshqalar uchun mashhur bo‘ladi. Ba’zi hadislar bir rivoyat yo‘lida sahih bo‘lmasa-da, boshqa yo‘lda sahih bo‘ladi, ba’zi rivoyat yo‘llari esa bir kishi uchun to‘g‘ri, boshqasi uchun to‘g‘ri emas. Shuningdek, ba’zi hadislarni bir muhaddislar tanimaydi va ularga e’tiroz bildiradi, boshqa muhaddislar esa ularni tanib, dalil sifatida keltiradi. Ba’zi hadislarni Ahli hadisdan ayrimlari rad etgan bo‘lsa-da, umuman olganda fuqaholar ularni qabul qilib, dalil sifatida ishlatganlar. Odamlarning biror hadisni ma’lum bir qarash yoki barcha qarashlarga ko‘ra sahih yoki hasan deb qat’iy bog‘lanib olishi noto‘g‘ri yondashuv bo‘lib, hadisning haqiqatiga zid keladi. Shuningdek, hadisni shoshilinch ravishda qabul qilish ham, uning sahihligini yetarlicha o'rganmasdan turib, ham ruxsat etilmaydi; xuddi shunday, hadisni shoshilinch ravishda rad etish va faqat bitta muhaddis uning rovilaridan birining ishonchliligini shubha ostiga qo'yganligi sababli uni inkor qilish ham joiz emas, chunki u boshqa rovi orqali maqbul bo'lishi mumkin. Shuningdek, bitta muhaddis hadisni rad etgani uchun uni inkor qilmaslik kerak, chunki boshqa muhaddis uni qabul qilishi mumkin; yoki muhaddislar umuman rad etgani uchun uni inkor qilmaslik kerak, chunki imomlar va fuqahoning umumiy jamoasi uni dalil sifatida ishlatgan bo'lishi mumkin. Hadisni tanqid qilishda yoki rad etishda shoshqaloq bo'lmaslik kerak, faqat uning roviysi hammaga ma'lum darajada obro'sizligi yoki hadis hammaning rad etganligi yoki unga dalil sifatida faqat hadis ilmidan xabari yo'q ba'zi fuqahodan boshqa hech kim murojaat qilmaganligi ma'lum bo'lgan hollarda gina shunday qilinadi. Shunda hadis rad etiladi va inkor qilinadi. Hadisni shubha ostiga qo'yishdan yoki rad etishdan oldin ehtiyotkor bo'lish va mulohaza qilish kerak. Kim ravilar va hadislarni diqqat bilan tekshirsa, muhaddislar orasida ular haqida ko'p ixtiloflar borligini ko'radi. Bunga misollar ko'p. Masalan: Abu Dovud 'Amr ibn Sh'ayb orqali, u o'z otasidan, u esa bobosidan rivoyat qilishicha, Allah Elchisi ﷺ shunday degan: