Bu Uhud voqeasi bilan bir xil toifadagi fikr haqida, ya'ni biror harakatni amalga oshirishga olib keladigan fikr haqida. Demak, harakatni amalga oshirishga olib keladigan har qanday fikrda ko'pchilik fikri afzal ko'riladi, masalan, rahbarni saylashda, hokimni (vali) lavozimidan chetlatishda yoki loyihani hal qilishda va hokazo. Ko'pchilik fikrini qabul qilish vojibdir va u to'g'ri yoki noto'g'ri bo'lishidan qat'i nazar, majburiydir.
This is regarding the opinion over the same category as in the case Uhud that is, an opinion which leads to the undertaking of an action. So in any opinion which leads to the undertaking of an action, the majority is preferred such as in the election of a leader, or the removal of a governor (wali) or to decide on a project etc. It is incumbent that the majority opinion be adopted and that is binding irrespective of whether it was right or wrong.
Dunyodagi fikrlarning haqiqatiga dalillarni qo'llagandan so'ng shu narsa ayon bo'ladiki, bog'lovchi fikr, ya'ni ko'pchilik fikri afzal ko'rilgan fikr, Uhud voqeasidagi kabi toifaga kiradi. U Payg'ambar ﷺning: "Agar ikkovingiz mashuraga kelsangiz..." degan so'zlarida zikr etilgan "al-mashura" toifasiga tegishli. Bu harakatni amalga oshirishga olib keladigan fikrdir. Undan boshqasi bog'lovchi emas va ko'pchilik fikriga ko'ra amal qilish majburiy emas. Demak, bog'lovchi fikr, ya'ni ko'pchilik fikri afzal ko'rilgan fikr, dunyoda mavjud harakatlarning bir turi, ya'ni bajarilishi lozim bo'lgan harakatni muhokama qiladigan fikr bilan cheklanadi. Bu qo'llanishdan shu ham ayon bo'ladiki, Shariat hukmi va fikr yoki texnik masalaga olib keladigan fikr uchun ikkala holatda ham ko'pchilik fikriga e'tibor berilmaydi. Shariat hukmida faqat dalilning kuchi e'tiborga olinadi. Fikr yoki texnik masalaga olib keladigan fikrda, ya'ni fikr turiga, urushga yoki strategiyaga tegishli fikrda esa faqat to'g'ri fikrga e'tibor beriladi, boshqasiga emas.
After the application of the evidences on the reality of opinions in the world it becomes clear that the binding opinion i.e, in which the majority is preferred, is of the same category as in the case of Uhud. It falls under the ‘al-mashura’ mentioned in his saying: “If both of you agree on a mashura...” It is the opinion which leads to the undertaking of an action. Anything besides that is not binding and it is not obligatory to act upon based on the view of the majority. Thus, the binding opinion that is, in which the majority opinion is preferred, is restricted to one type of the actions that exist in the world which is the opinion that discusses the action which needs to be performed. Due to this application it also becomes clear that for the Sharī’ah rule and the opinion which leads to a thought or a technical matter no attention is given to the majority opinion in both cases. For the Sharī’ah rule, only the strength of the evidence is taken into account. And in the opinion which leads to a thought or technical matter i.e, which is of the type of opinion, war or strategy, only the correct opinion is given attention and nothing else.
Shunday ekan, ta'rif ilzomsiz (majburiy emas) fikr bo'lib, ko'pchilik fikriga amal qilinmaydi, chunki u hech qanday holatda "mashhur" (mashura) toifasiga kirmaydi, Uhud voqeasi unga tatbiq etilmaydi. Shu bilan birga, ta'rif masalasi tafakkurni ifodalovchi fikrga ham taalluqlidir, chunki ta'rif uchun hukmi shar'iyni o'rganish va aqlni o'rganish bir xil narsadir — ya'ni haqiqatini bilish uchun mavjud bir narsani o'rganishdir. Qaysi fikr voqelikka mos kelsa, o'sha afzal ko'riladi. Demak, narsani ta'riflashda afzal bo'lgan narsa to'g'ri fikrdir. Bunda shar'iy qoida o'rganilmaydi va ko'pchilik fikriga hech qanday ahamiyat berilmaydi. Shar'iy ta'rif bilan boshqa har qanday narsaning ta'rifi o'rtasida farq yo'q. Shunday qilib, agar ta'rif ta'riflanayotgan narsaning barcha tarkibiy qismlarini istisnosiz qamrab olsa (jome'), ta'rifning hech bir qismini chiqarib tashlamasa va ta'rif ma'nosiga kirmaydigan hech bir qismning kirishiga yo'l qo'ymasa, bunday ta'rif boshqa ta'riflardan afzal hisoblanadi; boshqacha aytganda, to'g'ri fikr afzal ko'riladi, chunki u ta'riflanayotgan narsaning haqiqatiga mos keladi va shu haqiqatning to'g'ri tavsifini beradi.
Therefore, the definition is an opinion which is not binding i.e; the majority opinion is not followed since in no way does it fall under ‘mashura’, because the incident of Uhud does not apply to it. However, the question of definition also belongs to the opinion which indicates a thought because the study of the hukm shar’i in order to define it and the study of the mind to define it is the study of an actual thing in order to arrive at the understanding of its reality i.e, the understanding of its true nature. Whenever it is in agreement with the reality then that is what is preferred. Therefore, in defining a thing what is preferred is the correct opinion. In this the Sharī’ah rule is not studied and nor is any importance attached to the opinion of the majority. There is no difference between the Sharī’ah definition and the definition of any other thing. So when the definition is inclusive (jami’) of all components of the object being defined without exception or exclusion of any components of the definition and it restricts the inclusion of any component which does not come under the meaning of the definition then this definition is preferred over other definitions, in other words the correct opinion is preferred because it agrees with the reality of the object being defined, and gives the true description of this reality.
Bu shūroning hukmi Islomda Qur’on va hadis matnlaridan aniq ko‘rinib turadi va Allohning Elchisi ﷺ ning amallarida batafsil bayon qilingan. Ammo aniq tushunishni maqsad qilgan kishi fikr bilan erishiladigan razm va amal bilan erishiladigan razm o‘rtasidagi farq haqida bahslashganda chalkashib qolishi mumkin. Badr voqeasi va Uhud voqeasi o‘rtasidagi farq masalasi ham dunyodagi mavjud fikrlarga dalillarni qo‘llashda chalkashlik tug‘dirishi mumkin. Fikrlarning haqiqati haqida gap ketganda, amalga olib keladigan fikr bilan tafakkurga olib keladigan fikr o‘rtasida hech qanday farq yo‘q, chunki oxir-oqibat ularning barchasi amalga qaytadi, deyilishi mumkin. Demak, bu farq qayerdan paydo bo‘ladi? Bu savolga javob shuki, ular o‘rtasida nozik farq bor. Tafakkurga olib keladigan fikrga kelsak, faqat mavzu muhokama qilinadi, amal esa e’tiborga olinmaydi. Demak, muhokama sohasi mavzu bo‘lib, amal emas. Muhokamadan maqsad, amalga qanday oqibatlar olib kelishidan qat’i nazar, amalga e’tibor bermasdan o‘rganilgan mavzu bo‘yicha fikrga kelishdir. Masalan, ridda urushlarida musulmonlarning jang qilishga chiqishi Abu Bakr tomonidan, uning hukmronligi ostidagi bir guruh Shariat qonunlarini joriy etishga qarshi isyon ko‘targani doirasida muhokama qilingan. ‘Umar esa uni kuchli bo‘lgan va davlatga qarshi chiqayotgan guruhga qarshi jang qilish, davlat esa ularga qarshi kurasha olmasligi mumkin, degan doirada muhokama qilgan. Shunday qilib, Abu Bakr aytdi: “Allohga qasamki! Agar ular mendan Allohning Elchisi ﷺ ga berib kelgan bir bog‘ arqonni ham bermasalar, men ular bilan jang qilaman!” Muammo ularga aniq bo‘lganda ‘Umarning oldingi fikridan voz kechib, to‘g‘ri fikrga, ya’ni Abu Bakrning fikriga ergashishdan boshqa chorasi qolmadi, chunki haqiqatda masala shundan iborat edi: Islom hukmronligi ostidagi bir guruh isyon ko‘targan edi. Masala katta bir guruhning davlatga qarshi chiqishi emas edi. Asosiy muhokama urushga chiqish yoki chiqmaslik haqida emas, Uhud voqeasida bo‘lgani kabi, balki Payg‘ambar ﷺ vafotidan keyin badaviylarning zakot to‘lashdan bosh tortishi va davlatga qarshi chiqishi Shariat hukmiga qarshi isyon hisoblanadimi yoki katta bir guruhning davlatga qarshi chiqishimi, degan savoldir. Bu haqiqiy muhokamadir. Shunday ekan, bu fikrdan kelib chiqadigan bir tushuncha haqidagi muhokama edi va unda faqat to‘g‘ri fikrga murojaat qilinadi. To‘g‘ri fikr shuki, Islom davlati hukmronligi ostidagi bir guruh Shariat hukmlarini amalga oshirishga qarshi isyon ko‘targan edi.
Masalan, Mu’otiya Qur’on hakamligini talab qilib, mushaflarni baland ko‘targanida, u Qur’onning haqiqiy hakamligi edimi yoki sayyidina Alига qarshi hiyla edimi? Ali uni hiyla deb bilgan, u bilan birga bo‘lgan ko‘p odamlar esa uni Qur’on hakamligi deb ko‘rgan. Shuning uchun mushaflarni ko‘tarishning haqiqiy ma’nosini aniqlash uchun bu masala o‘rganilishi kerak. Bu ham fikrdan kelib chiqadigan tushuncha bo‘lib, to‘g‘ri fikrga murojaat qilinadi, ya’ni bu sayyidina Alига qarshi hiyla edi.
Yana masalan, hukmdorlar sonining ko‘payishi davlatni zaiflashtiradimi yoki kuchaytiradimi? Boshqacha aytganda, hukmdorlar soni kamaygan sari davlat kuchliroq bo‘ladimi yoki ularning soni kamayganda davlat zaiflashadi, soni ko‘paygan sari esa davlat kuchayadimi? Boshqacha aytganda, demokratik tizimdagi vazirlar mahkamasi a’zolari kamaygan sari kuchliroq, ko‘paygan sari zaifroq bo‘ladimi yoki aksinchami? Islom tizimida davlat Xalifaning yordamchilari (mu‘avvinlar) soni kamaygan sari kuchayadimi va ularning soni ko‘paygan sari zaiflashadimi, yoki aksincha bo‘ladimi? Bu masala haqiqiy holatni aniqlash maqsadida o‘rganiladi. Shunday ekan, bu fikr bir tushunchaga olib keladigan qarash bo‘lib, bu mavzuda to‘g‘ri qarash shundan iboratki: hukmdorlarning soni ko‘paygan sari davlat zaiflashadi, ularning soni kamaygan sari esa davlat kuchayadi.
Bular fikrga olib keladigan fikrning uchta misolidir. Ulardan ravshan bo'ladiki, muhokama qilinadigan soha mavzu bo'lib, harakat emas, garchi mavzu ustidagi muhokama harakatlarni ta'minlashi mumkin bo'lsa-da. Muhokama harakatga emas, balki aniqlanganda harakatni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslikni taqozo qiladigan yoki muhokama qilingan fikr tomonidan talab qilingan tarzda harakatni amalga oshirishni taqozo qiladigan fikrga qaratilgan. Demak, muhokama mavzuda fikrga, ya'ni bir tafakkurga erishish maqsadida olib boriladi. Fikrga erishilgach, o'rganishdan keyin erishilgan fikr asosida harakat mavzusida qaror qabul qilinadi. O'rganilayotgan fikr to'g'ridan-to'g'ri harakatga olib kelmaydi, faqat fikrga olib keladi. Erishilgan fikr harakatni amalga oshirishni taqozo qilishi yoki qilmasligi mumkin. Shunday qilib, bu fikrga olib keladigan fikrdir. Harakatga olib keladigan fikrga kelsak, harakatni amalga oshirish shu harakat bog'liq bo'lgan mavzu nuqtai nazaridan muhokama qilinadi, shuning uchun muhokama sohasi harakatni amalga oshirish bo'ladi, mavzu emas. Muhokamaning maqsadi harakatni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslikni yoki harakatni aniq bir tarzda amalga oshirishni aniqlashdir; maqsad mavzuni muhokama qilish emas. Masalan, xalifa saylash va unga bay'at berish niyat qilinganda, xilofat mavzusi muhokama qilinmaydi: u farzmi yoki mandubmi, va muhokama ham: respublika prezidentini saylaymizmi yoki xalifami? Muhokama qilinishi kerak bo'lgan narsa: falonchi saylanib, unga bay'at berilishi kerakmi yoki boshqa bir shaxs saylanib, unga bay'at berilishi kerakmi? Davlatning qarz olish harakati muhokama qilinganda, muhokama qarz olish joizmi yo'qmi degan masala ustida bo'lmasligi kerak; muhokama qilinishi kerak bo'lgan narsa: qarz olinsinmi yoki olinmasinmi? Yangi yo'lni qurish masalasi muhokama qilinganda, muhokama bu yo'lni ochish mumkinmi yoki yo'qmi, degan savol ustida bo'lmasligi kerak — chunki uning o'rnini egallaydigan boshqa yo'l mavjud — balki yo'lni ochish kerakmi yoki yo'qmi, degan masala ustida bo'lishi lozim. Muhokama harakatning o'zi haqida, uni amalga oshirish yoki oshirmaslik nuqtayi nazaridan olib boriladi. Bu harakatdan kelib chiqadigan mavzu muhokama qilinmaydi. Mavzuni muhokama qilish — fikrga olib keladigan mulohaza bo'lib, mavzu emas, balki muhokama doirasi ostidagi mavzu — harakatni amalga oshirish-oshirmaslik masalasidir. Shunda bu harakatga olib keladigan fikr haqidagi muhokama hisoblanadi. Demak, fikr harakatni amalga oshirish uchun ilgari suriladi.
Masalan, Abu Bakr (r.a.) o'zidan keyin kim xalifa bo'lishi haqida musulmonlar bilan maslahatlashganida, bu xalifa saylanishi masalasi ustida — ya'ni falon yoki falon shaxs saylanishi kerakmi, degan savol ustida muhokama edi. Albatta, muhokama xalifalik masalasi haqida emas edi. Bu harakatga olib keladigan fikr haqidagi muhokama edi.
Yana, Mu'oviya va Sayyidina Alī o'rtasidagi hakamlik shartnomasi tuzilganda, Alī tomonidan hakamni tanlash borasida muhokama bo'lib o'tdi. Alī Abdulloh ibn Abbosni tanladi, ammo u bilan birga bo'lganlarning ko'pchiligi Abu Muso al-Ash'arīyni tanladi. Bu muhokama kimni hakam qilish kerakligi haqida edi, hakamlikni qabul qilish masalasi haqida emas edi. Demak, bu harakatga olib keladigan fikr haqidagi muhokama edi.
Yana misol: agar musulmon xalq davlat Xabarni (Islom xabarini) yetkazishi uchun zarur bo'lgan barcha turdagi mashina va jihozlarni ishlab chiqarish maqsadida og'ir sanoatni yo'lga qo'yish kerak, deb hisoblasa, rahbarlari esa dehqonning turmush darajasini yaxshilash uchun to'g'onlar qurish va qishloq xo'jaligini rivojlantirish kerak, deb hisoblasa, bu muhokama og'ir sanoatni yo'lga qo'yish kerakmi yoki to'g'on qurilishini amalga oshirish kerakmi, degan masala haqida bo'ladi. Munozara davlat Xabarni (Islom) olib borishi kerakmi yoki yo'qmi, degan masala ustida bo'lmasligi kerak. Shuning uchun munozara amalga olib keladigan fikr haqida bo'lishi kerak.
Bular amalga olib keladigan fikrning uch misolidir va shu narsa aniqki, muhokama maydoni amal bo'lib, mavzu emas. Bu amallar ma'lum masalalarga bog'liq bo'lsa ham, ularning muhokamasi bu masalalarga emas, balki amalni bajarishga qaratilgan. Shuning uchun muhokama amal haqida bo'ladi, fikr haqida emas.
These are three examples of the opinion which leads to an action, and it is clear that the area of discussion is the action and not the subject. These actions even if they depend on certain issues, their discussion however is not focused on these issues rather on the undertaking of the action Therefore, the discussion is about the action and not about the opinion.
Shu muhokama va yuqoridagi misollardan ko'rinadiki, fikr-mulohazaga olib keladigan rey va harakatga olib keladigan rey o'rtasida farq bor, garchi bu nozik farq chuqur o'ylashni va puxta tekshirishni talab qilsa ham. Bularning hammasi fikrga olib keladigan rey va harakatga olib keladigan rey o'rtasidagi farq borasida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan chalkashlikka aloqadir. Badr va Uhud voqealari o'rtasidagi farqqa oid chalkashlikka kelsak, Badr voqeasi bilan Uhud voqeasi o'rtasida hech qanday farq yo'q, deb da'vo qilinishi mumkin. Ikkalasida ham jangga kirish bo'lgani va ular o'rtasida farq bo'lmagani uchun nima uchun Badr voqeasi fikrga olib keladigan rey, Uhud voqeasi esa harakatga olib keladigan rey deb hisoblanishi kerak? Bunga javob shuki, ikki voqea o'rtasida aniq farq bor, chunki Badr voqeasining haqiqati Uhud voqeasinikidan farq qiladi. Uhuddagi masala: shahardan chiqish kerakmi yoki Madinada qolish kerakmi, degan savol edi. Bu g'ayrat va ehtiyotkorlik bilan bog'liq edi; muhokama urushdagi (harbiy) strategik o'rin haqida emas edi. Shu sababli biz Nabiy ﷺ Uhud tog'ida strategik o'rinda qo'shinni tartibga solish uchun kelganlarida, bu ishni o'zlari zimmalariga olganlarini ko'ramiz. U zot ﷺ o'qchilarni orqada kutib turishga va hujum qilmaslikka buyurdilar (to'liq hikoya Al-Buxoriyda bor). Bu ish uchun u zot ﷺ odamlarning fikriga murojaat qilmadilar. Badr haqiqatiga kelsak, masala faqat qo'shinni strategik o'rinda joylashtirish masalasi edi. Shu ish uchun Allohning Elchisi ﷺ to'g'ri fikrga murojaat qildilar. Bu bir tomondan shunday. Boshqa tomondan, bunga dalil faqat Rasulullohning ﷺ harakati emas, balki uning harakati va so'zidir. Rasulullohning ﷺ so'zi,
From this discussion and the above examples, it is clear that there is a difference between the opinion which leads to a thought and the opinion which leads to an action even though this subtle difference requires reflection and scrutiny. All this is in relation to the confusion that can occur with respect to the difference between an opinion which leads to a thought and the opinion which leads to an action. As for the confusion that may occur with regards to the difference between the incident of Badr and the incident of Uhud; it might be claimed that there is no difference between the incident of Badr and the incident of Uhud. Why should the incident of Badr be considered as an opinion which leads to a thought and the incident of Uhud be considered as an opinion which leads to an action when both involve going into battle and there is no difference between them? The answer to this is that there is a clear distinction between the two incidents since the reality of the incident of Badr is different to that of Uhud. The issue in Uhud was: Should they go out or remain in Madina? It was to do with zeal and cautiousness, the discussion was not about a (strategic) position in war. This is why we find the Prophet , when he came to organise the army in a strategic position on the mountain of Uhud, he assumed the task of organising them himself. He made the marksmen wait in the rear and ordered them not to attack (the complete story is available in AlBukhari), for this action he did not refer to the opinion of the people. As for the reality of Badr the issue was purely the question of arranging the army in a strategic position. So for this action the Messenger of Allah referred to the correct opinion. This is from one perspective. From another perspective the evidence for this is not just the action of the Messenger but it is his action and his saying as well. So the Messenger’s saying,