Uning ma'nosi shuki, musulmon kofir uchun o'ldirilmaydi va ahd bergan kishi ham kofir uchun o'ldirilmaydi. Ahd bergan kishi kofir bo'lgani uchun, "kofir" so'zi harbiy kofir degan ma'noni anglatishi kerak, ya'ni ahd bergan kofir harbiy kofir uchun o'ldirilmaydi. Demak, hadisning ma'nosi: musulmon harbiy kofir uchun o'ldirilmaydi va ahd bergan kishi harbiy kofir uchun o'ldirilmaydi; uning tushunilishi shuki, musulmon harbiy bo'lmagan kofir uchun o'ldiriladi va ahd bergan kishi harbiy bo'lmagan kofir uchun o'ldiriladi. Ahd bergan kishi kofir bo'lib, uning musulmon kabi kofir uchun o'ldirilmasligi hadisdagi "kofir" so'zining ma'nosi zimmiy emas, balki harbiy kofir ekanini ko'rsatadi. Buni rivoyat qilingan narsa ham mustahkamlaydi: Rasulullah ﷺ huzuriga yahudiyni o'ldirgan bir musulmon keltirildi va u uni o'ldirdi. Tushunishdagi bu farq hukmdagi farqni keltirib chiqaradi. Xuddi shu narsa ko'plab oyat va hadislarga ham taalluqlidir. Bir hukmdagi ixtiloflar musulmonga ularning orasidan bir fikrni qabul qilishni zaruriy qiladi, chunki ular barchasi shariat hukmlaridir va bir shaxsga nisbatan Allohning hukmi bittadan ortiq bo'la olmaydi. Shuning uchun ulardan birortasini qabul qilish uchun aniq bir hukmni belgilash zarurdir. Musulmonning shariat hukmlarini qabul qilishi shartdir va amal qilganda bundan hech qanday yo'l bilan qochib bo'lmaydi. Bir hukmga amal qilish majburiyati, u vojib, mustahab, haram, makruh yoki mubah bo'lishidan qat'i nazar, aniq bir hukmni qabul qilishni taqozo etadi. Shuning uchun har bir musulmonga, u mujtahid bo'lsinmi yoki muqallid, xalifa bo'lsinmi yoki bo'lmasin, qabul qilish vojibdir. U aniq bir hukmni qabul qilganda, bu shariat hukmi unga nisbatan Allohning hukmiga aylanadi va faqat shunga muvofiq amal qilish, uni odamlarga o'rgatish va shunga asoslanib Islomga da'vat qilish unga vojib bo'ladi. Muslimning biror hukmni qabul qilishining ma'nosi — uni amalga oshirish, boshqalarga o'rgatish va Islomning hukmlari hamda fikrlariga da'vat qilganda unga chaqirishdir. Musulmon muayyan hukmni qabul qilganda, bu hukm o'z-o'zidan uning uchun Allohning hukmiga aylanadi va uni uch holatdan boshqa hollarda tark etishi joiz emas:
Birinchidan: Agar unga dalilning zaifligi aniq bo'lsa va uning dalilidan kuchliroq, Allohning hukmi shu kuchliroq dalil ko'rsatgan narsa ekanini bildiruvchi dalil namoyon bo'lsa. Bu holda u qabul qilgan narsani tark etib, yangi fikrni qabul qilishi vojib bo'ladi, chunki u endi uning uchun Allohning hukmiga aylangan.
Ikkinchidan: Agar u yangi fikr istidlolda undan bilimliroq, istidlolda aniqroq yoki Shar'iy ilmi kengroq bo'lgan kishi tomonidan qabul qilingan deb o'ylay boshlasa. Bu holda u qabul qilgan narsani tark etib, boshqa narsani qabul qilishi joiz, chunki mashhur sahobalarning o'z fikrlarini tark etib, boshqalarning fikrini qabul qilgani isbotlangan. Abu Bakr (roziyallohu anhu) Aliy (roziyallohu anhu)ning fikrini qabul qilib, o'z fikridan qaytgan va Umar (roziyallohu anhu) ham Aliy (roziyallohu anhu)ning fikrini qabul qilib, o'z fikridan voz kechgan.
Uchinchidan: Agar niyat musulmonlarning bir fikr atrofida birlashishi bo'lsa. Bu holda musulmon qabul qilgan fikrini tark etib, musulmonlarning nazarini birlashtirmoqchi bo'lgan fikrni qabul qilishi joiz, chunki Utmon (roziyallohu anhu)ning odamlardan Allohning Kitobi, Uning Rasulining Sunnati va undan keyingi ikki sheyx — Abu Bakr va Umarning fikrlari asosida bay'at olishga rozi bo'lgani isbotlangan. Sahobalar uning qilgan ishiga, ya'ni qabul qilgan narsasini tark etib, Abu Bakr (roziyallohu anhu) va Umar (roziyallohu anhu) qabul qilgan narsani qabul qilishiga rozi bo'lganlar. Bunday vaziyatlarda musulmon o‘zi qabul qilgan narsani tark etib, boshqasini qabul qiladi; bundan tashqari, uni hech qanday tarzda tark etishi joiz emas, chunki Shariat har bir shaxsga murojaat qilgan va har bir musulmonning zimmasida ijtihod yoki taqlid orqali yetib kelgan narsani qabul qilish vojibdir. Qabul qilgach, u Shariat dalilida istisno qilingan holatlar bundan mustasno, qabul qilgan narsasiga amal qilishga majburdir.
Its meaning is that a Muslim is not killed for a disbeliever, nor is the covenanted person killed for a disbeliever. Since the covenanted person is a disbeliever, it necessitates that the word disbeliever means belligerent i.e. the covenanted disbeliever is not killed for a belligerent disbeliever. So the hadith’s meaning is that the Muslim is not killed for a belligerent disbeliever, nor is a covenanted person killed for a belligerent disbeliever; its understanding is that the Muslim is killed for a non-belligerent disbeliever and the covenanted person is killed for a non belligerent disbeliever. The covenanted person is a disbeliever and his being like the Muslim who is not killed for a disbeliever indicated that the meaning of the word “disbeliever” in the hadith is the belligerent disbeliever not the dhimmi. This is strengthened by what is narrated that there was a Muslim brought to the Messenger of Allah (saw) who had killed a Jew so he killed him. With this variation in understanding, there is variation in the rule. The same applies to many ayat and ahadith. The difference of opinions in one rule makes it inevitable upon the Muslim to adopt one opinion among them as they are all Shari’ah rules and the rule of Allah in respect of one person cannot be more than one. Therefore it is inevitable to specify one rule among them to adopt, thus the Muslim’s adoption of the Shari’ah rules is essential and there is absolutely no escape from this in any way when one performs the action. The mere obligation of acting upon one rule whether it is obligatory or recommended or prohibited or disliked or allowed obliges the adoption of a specific rule. Therefore it is obligatory upon each Muslim to adopt whether he is a mujtahid or a follower (muqallid), Khalifah or not. When he adopts a specific rule, this Shari’ah rule becomes the rule of Allah upon him and it becomes obligatory upon him to act according to it alone, teach it to people and call to Islam based upon it. This is because the meaning of the Muslim’s adoption of the rule is to act according to it, teaching it to others and calling to it when he calls to the rules and thoughts of Islam. When the Muslim adopts a specific rule this rule becomes in itself the rule of Allah upon him, and it is not allowed for him to leave it except in three (cases): Firstly, if the weakness of the evidence becomes clear to him and there appears stronger evidence than its evidence which is attributed to him that the rule of Allah is that indicated by the stronger evidence. In this case, it is obliged upon him to leave what he adopted and to adopt the new opinion since it has become the rule of Allah upon him. Secondly: If he begins to think that the new opinion was adopted by one more knowledgeable than him in deduction and more precise in deduction or has more comprehensive knowledge about the Shar’a. In this case, it is allowed for him to leave what he adopted and adopt something else due to what is proved about the famous Sahabah who left their opinions and adopted the opinion of others. Abu Bakr (ra) adopted Ali’s (ra) opinion and left his opinion, and Umar (ra) adopted Ali’s (ra) opinion and left his own. Thirdly: If the intention is to unify the Muslims’ standpoint upon one opinion. In this case, it is allowed for the Muslim to leave the opinion he adopted and adopt the opinion which he wishes to unify the Muslims’ standpoint due to what was proved about Uthman who accepted to take the pledge from the people upon the Book of Allah and the Sunnah of His Messenger and the opinion(s) of the two Sheikhs after him, Abu Bakr and Umar. The Sahabah consented to him doing what he did which is leaving what he adopted and adopting what Abu Bakr (ra) and Umar (ra) had adopted. In these situations, the Muslim leaves what he adopted and adopt something else; apart from these (situations), he is not allowed to leave it in any way since the Shari’ah addressed each individual and it is upon each Muslim to adopt what he reached via ijtihad or following (taqleed). Once he adopted, he is obliged upon what he adopted save the situations excluded by the Shari’ah evidence.
Bu har bir insonning o‘zi bilan o‘z munosabatlarini tartibga solishiga oiddir. Ummat ishlarini yuritish, Xalifaning hukmdorlik mas'uliyatini o‘z zimmasiga olishi va Allohning hukmlarini odamlar ustida o‘rnatishi bilan bog‘liq masalaga kelsak, shubhasiz, u xalqning ishlarini ular asosida boshqarish uchun muayyan qoidalarni qabul qilishi shart. U, shuningdek, barcha musulmonlar uchun umumiy bo‘lgan masalalarda, hukmronlik va hokimiyat ishlarida, masalan, zakot, xaroj (yer solig‘i), tashqi munosabatlar va davlat birligi hamda hukmronlikka tegishli barcha masalalarda muayyan qoidalarni qabul qilishi kerak. Xalifaning bunday vaziyatlarda qoidalarni qabul qilishi majburiydir, ixtiyoriy emas, chunki u musulmon sifatida qilayotgan amallariga nisbatan majburiy masaladir: u o‘z harakatlarining barchasini o‘ziga yuklangan Allohning muayyan hukmi asosida yo‘naltirishga majburdir. Bu jihatdan shaxsiy masalalar bilan jamoat masalalari o‘rtasida farq yo‘q. Hukmronlik va hokimiyat masalalari esa ishlarni yuritishning asosiy amallari qatoriga kiradi, ular bitta muayyan qoida asosida yo‘naltirilishi unga farz qilingan. Davlat birligiga aloqador masalalar esa bitta muayyan qoida asosida yo‘naltirilishi kerak, chunki davlat birligi farzdir va unga olib boradigan har bir amal ham farzdir. Shuning uchun u bilan bog‘liq hamma narsa uchun bitta qoidani qabul qilish majburiy, ixtiyoriy emas. Bundan tashqari masalalarda esa Xalifaga odamlarni amal qilishga majbur qiladigan muayyan qoidalarni qabul qilish mubohdir, va qabul qilmaslik ham mubohdir. U bu borada musulmonlarning manfaati, Islom tarqalishini mustahkamlash, uning hukmlarini o‘rgatish, hukmronlik adolati va hokimiyat qudratiga ko‘proq mos keladigan narsani ko‘rganicha ish tutadi. Abu Bakr (r.a.) odamlar zimmasiga majbur qilgan shariat qoidalarini qabul qildi, uning ortidan Umar (r.a.), Usmon (r.a.) va Ali (r.a.) ham odamlarni amal qilishga majbur qilgan qoidalarni qabul qildilar. Sahobalar bu masala bo‘yicha butun davrlari davomida sukut saqlashdi, va ularning hech biri hukmlarni qabul qilishni, ularni odamlarga majburiy qilishni va o‘zlari qabul qilgan hukmlarga amal qilmaslikni rad etgani haqida hech narsa eshitilmagan. Holbuki, bu rad etiladigan narsalar qatoriga kiradi, chunki bu odamlarni o‘zlari qabul qilgan hukmlarni tark etishga majbur qilishdir, ular esa ularga nisbatan Allohning (SWT) hukmlaridir. Shunday ekan, Khalifaning ma’lum hukmlarni qabul qilishi va odamlarni ularga amal qilishga majbur qilishi mumkinligi sahobalarning ijmo’sidir. Shuning uchun, agar Khalifa ma’lum hukmlarni qabul qilsa, ular uning zimmasida qabul qilishi lozim bo‘lgan narsalar doirasiga kirsinmi yoki qabul qilishi ruxsat etilgan narsalar doirasiga kirsinmi, uning fuqarolari orasidagi har bir musulmonga ushbu hukmga amal qilish va ilgari qabul qilgan hukmiga amal qilishni tark etish vojibdir. Chunki Khalifa qabul qilgan narsa amal jihatidan unga nisbatan Allohning hukmiga aylanadi. Unga bu hukmga zid ish qilish joiz emas; aksincha, uning faqat shunga amal qilishi vojibdir, hatto bu uning fikriga ko‘ra boshqacha bo‘lsa yoki uning nazarida dalili zaif bo‘lsa ham. Buning sababi, sahobalarning ijmo’si Imom ma’lum hukmlarni qabul qilishi mumkinligi, ularga amal qilishni buyurishi va musulmonlar uning ijtihodlaridan farq qilsa ham unga itoat qilishlari vojib ekanligi haqida xulosa qilganidir. Bu borada mashhur shar’iy qoidalar quyidagilardir: