37.3 Vojib bo‘lgan [al-wajib]
37.3 The obligatory [al-wajib]
Wājib va fard bir xil ma’noga ega bo‘lib, ular o‘rtasida hech qanday farq yo‘q; ikkalasi sinonimdir. Ba’zi mujtahidlar, agar hukm Qur’on va mutavotir hadis kabi qat’iy dalil bilan sobit bo‘lsa, u holda fard bo‘ladi, agar u xabari voҳid yoki qiyos kabi zanniy dalil bilan sobit bo‘lsa, u holda vojib bo‘ladi, degan fikrni bildirganlar. Ammo bu qarash o‘zboshimchalik bo‘lib, dalilsizdir. Uni tasdiqlaydigan hech narsa na tilda, na vahiyda yo‘q. Bundan tashqari, bu qarashni tutganlar uchun uni istilohiy qarash deb hisoblash ham to‘g‘ri emas, chunki istilоh — nomlarni musammalarga (ma’nolarga) qo‘llashdir, bu masala esa bunday emas. Bu masala aniq bir ma’noning ta’rifi haqida bo‘lib, shuning uchun u haqiqatga muvofiq bo‘lishi shart. Bu ma’noning haqiqati shundan iboratki, qonun chiqaruvchi qat’iy talab qilgan narsadir, bu talab qat’iy yoki zanniy dalil bilan sobit bo‘lganidan qat’i nazar. Masala xitobning ko‘rsatilishi bilan bog‘liq, uning sobit bo‘lishi bilan emas. Farz ado etilishi (ā’da’) jihatidan ikki turga bo‘linadi: kengaytirilgan farz (fard muvassa’), masalan salot, va cheklangan farz (fard mudayyaq), masalan ro‘za. Agar farzni ado etish uchun berilgan vaqt uni bajarish uchun zarur bo‘lgan vaqtdan ko‘p bo‘lsa, masalan zuhr salotida bo‘lgani kabi, u kengaytirilgan farzdir. Bu vaqtning barcha qismlari o‘sha farzni ado etish vaqtidir, shu bilan farz ado bo‘ladi va undan foyda olinadi. Kengaytirilgan farzning dalili shuki, Payg‘ambar ﷺ Abu Dovud rivoyat qilgan hadisda aytganlar: “Jibril meni Ka’ba yaqinida ikki marta imomlik qildi. Quyosh og‘ishidan poyabzal bog‘ichi kattaligicha og‘ganda zuhr o‘qidi...” — to‘xtovsiz davomida: “Har bir narsaning soyasi o‘zidan ikki baravar bo‘lganda esa asr o‘qidi.” Bu zikr qilingan vaqtning barcha qismlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu hadisning maqsadi namozning birinchi vaqtida uning birinchi qismini, oxirgi vaqtida esa oxirgi qismini ado etish emas; shuningdek, belgilangan vaqtning har bir qismida namoz o'qilishi, shunda vaqtning hech bir qismi namozsiz qolmasligi ham emas; va farz vazifa ado etiladigan vaqtning aniq bir qismini belgilash ham emas. Chunki bu ma'nolarning hech biriga ibora ichida dalil yo'q. Demak, qolgan yagona ma'no shu bo'ladiki: vaqtning har bir qismi farzni ado etish uchun yaroqlidir va mukallaf ushbu qismlarning istalgan birida uni ado etishda erkindir.