54. Hadis rivoyat qiluvchilari (Ruvat al-hadis)
54. The Narrators Of The Hadeeth (ruwaat Al Hadeeth)
Hadis rivoyat qiluvchilari — Sahobalar, Tobe'lar va Tobe'i tobe'inlardir, ulardan boshqa hech kim hadis rivoyatchilari qatoriga kiritilmaydi. Buni Termiziy Ibn Umardan rivoyat qilgan hadis ko'rsatadi: u dedi: Umar bizga Jobiyada xutba o'qidi va dedi: "Ey odamlar, men sizlar oldida Allah Elchisi ﷺ bizning oldimizda turganlaridek turibman. U zot dedilar: "Mening sahobalarimga ergashishingizni buyuraman, so'ngra ulardan keyin kelganlarga, so'ngra ulardan keyin kelganlarga, so'ngra yolg'on tarqaladi." Shunday qilib, u zot ﷺ uchinchi avlodning yo'qolishi bilan yolg'onning tarqalishini nazarda tutdilar. Shunday ekan, undan keyingi avlodda, undan so'ng kelganda, qiyamat kunigacha yolg'on mazkur matnda aytilganidek tarqalgan. Imom Buxoriy Ubayda orqali, Abdulloh ibn Mas'ud (roziyallohu anhu) dan rivoyat qilgan: Allah Elchisi ﷺ dedilar: "Eng yaxshi odamlar mening avlodim, so'ngra ulardan keyin kelganlar, so'ngra ulardan keyin kelganlardir. So'ngra shunday odamlar keladiki, ularning birortasining guvohligi qasamidan oldin, qasami esa guvohligidan oldin bo'ladi." Buxoriy shuningdek Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu) dan rivoyat qilgan: u dedi: Allah Elchisi ﷺ dedilar: "Mening ummatimning eng yaxshisi mening avlodim, so'ngra ulardan keyin kelganlar, so'ngra ulardan keyin kelganlardir." Imron dedi: "Men u zotning o'z avlodidan keyin ikki avlodni yoki uchtasini aytganlarini bilmayman." So'ngra sizlardan keyin shunday odamlar keladiki, ular so'ralmasdan guvohlik beradilar, xiyonat qiladilar va ishonchli bo'lmaydilar, nazr qiladilar, lekin nazrlarini ado etmaydilar, ularda semizlik paydo bo'ladi. Bu hadislar shuni ko'rsatadiki, uchta avloddan keyingilarning so'zlari ayblov ostida bo'ladi, ya'ni ularning rivoyatlari qabul qilinmaydi. Uchta avlod — Sahobalar, Tobe'lar va Tobe'i tobe'in avlodidir. Garchi bu hadislar narrator (rivoyat qiluvchi)larni ushbu avlodlar bilan cheklashni aniq matn sifatida ko'rsatmasa ham, ularga yo'l-yo'riq beradi. Hadis rivoyatini aynan shu avlodlar bilan chegaralaydigan narsa shuki, hadislar kitoblarga yozib olingach, hadisni rivoyat qilish to'xtaydi; ya'ni hadislarni kitoblarga yozib bo'lingan vaqtdan keyin hadis rivoyati mavjud emas. Bu vaqt Al-Buxoriy, Muslim va boshqa sunnat to'plovchilarining davridir, chunki rivoyat — naql qilish, uzatish, va bu uzatish tugagan. Shunday ekan, hadis rivoyat qiluvchilari sahobalar, tobi'inlar va tobi'i tobi'inlardir, chunki ularning rivoyati hadislar yozib olinishi bilan tugagan. Ba'zilar hadis rivoyat qiluvchilari sahobalar, tobi'inlar va ulardan keyingi barcha kishilar, deb aytgan. Bunga sabab shuki, Payg'ambar ﷺ hadisini qiyomat kunigacha rivoyat qilishni man etuvchi hech qanday matn yo'q. Ammo amalda, hadislar yozilib, uzatish tugagach, rivoyat va rivoyat qiluvchilar uchun joy qolmagan. Shu sababli, hadislarni yozib olingan vaqtdan, ya'ni tobi'i tobi'inlar davridan boshlab, rivoyat davri amalda tugagan. Demak, hadisning amaliy rivoyati uch davr bilan chegaralangan: sahobalar davri, tobi'inlar davri va tobi'i tobi'inlar davri. Hadis rivoyat qiluvchilarining tarixi albatta yozib qoldirilgan, ularning har biri ma'lum va ular ma'sum (xatodan xoli) emaslar. Lekin sahobalarning rivoyati qabul qilinadi va ular Qur'on va Sunnatda maqtalgan narsalar uchun dalil keltirishga muhtoj emas. Shuningdek, Payg'ambar ﷺning: "Sahobalarim yulduzlarga o'xshaydi; ulardan qaysi birига ergashsangiz, hidoyat topasiz", degan so'zlari ham (Ruzayn rivoyat qilgan) bu hadis hasan hadisdir. Olimlar va faqihlar uni hasan hadis turiga kiruvchi boshqa hadislar kabi qabul qilib, dalil sifatida ishlatganlar, bu esa hadis ilmi olimlari bayon qilganidek. Shuning uchun sahobalarning rivoyati hech qanday dalilsiz, cheklovsiz qabul qilinadi. Sahobalardan boshqalar uchun esa, rivoyati qabul qilinishining sharti: rivoyat qiluvchi odil bo'lishi va rivoyat qilayotgan narsasini bilishi kerak.