14.3 Munozaralar (munazarat) ning islom fiqhiga ta'siri
14.3 The Effect Of Disputes And Debates (munazarat) On Islamic Jurisprudence
Sahobalar davrida ikki voqea yuz berdi: birinchisi ‘Uthmon bilan bog‘liq fitna (fuqarolar urushi), ikkinchisi esa ‘ulamolar o‘rtasida bo‘lib o‘tgan bahslar edi. Natijada shar’iy dalillarning turlari haqida ixtilof paydo bo‘ldi, bu esa yangi siyosiy guruhlarning vujudga kelishiga olib keldi, o‘z navbatida turli fiqhiy maktablarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Chunki ‘Uthmon o‘ldirilgach, xalifalik bay’ati ‘Ali ibn Abu Solib ixtiyoriga topshirildi. Mu’oviya ibn Abu Sufyon esa unga qarshi chiqdi, ikki guruh o‘rtasida urush boshlandi va u ikki hakamning hukmi bilan tugadi. Bu yangi siyosiy guruhlarning shakllanishiga olib keldi, avval mavjud bo‘lmagan bu guruhlar yangi qarashlarga ega bo‘ldi. Bu qarashlar avvало xalifa va xalifalik masalasida siyosiy tus oldi, so‘ngra qolgan ko‘pchilik ahkomlarni ham qamrab oldi. Musulmonlarning bir guruhi paydo bo‘ldiki, ular ‘Uthmonning xalifaligi davridagi siyosatidan nafratlanardi, ‘Aliyning hakamlikka (tahkim) rozi bo‘lishini yoqtirmasdi, Mu’oviyaning xalifalikni zo‘rlik bilan egallagani uchun esa g‘azablanardi. Shu sababli ular ularning barchasiga qarshi isyon ko‘tardilar. Ularning fikricha, musulmonlar musulmonlar xalifasiga bay’atni faqat o‘z ixtiyorlari bilan, majburlash va zo‘ravonliksiz berishlari kerak. Xalifalikka loyiq bo‘lgan kishi xalifa bo‘lishga haqli, musulmonlar unga bay’at berishlari kerak va u erkak, musulmon va adolatli bo‘lsa, hatto habashistonlik qul bo‘lsa ham, xalifalik bay’at orqali unga topshiriladi. Xalifaga itoat qilish faqat uning buyrug‘i Qur’on va Sunnat doirasida bo‘lsagina vojibdir. Bu guruh ‘Uthmon, ‘Ali, Mu’oviya yoki ularning birortasini qo‘llagan sahobiy rivoyat qilgan hadislar bilan hukm chiqarmasdi. Ular ularning barcha hadislarini, fikrlarini va fatvolarini rad etardilar, o‘zlari ma’qullagan kishilardan rivoyat qilinganini esa ustun qo‘yardilar. Ular faqat o‘z fikrlarini va o‘z ulamolarinigina e’tiborga olib, boshqalarni chetga surardilar. Ular o'z fiqhiga ega edilar va ular Xavorij deb ataladi. Musulmonlar orasidan yana bir guruh paydo bo'ldiki, u 'Ali ibn Abu Tolibni ulug'lar va uning avlodlarini sevardi. Ular uning va avlodlarining xalifalikka boshqalardan ko'ra ko'proq haqqi borligini va uni Payg'ambar ﷺ o'zidan keyin xalifalikni vasiyat qilib topshirgan vasiy (ishonchli vakil) deb hisoblardi. Ular Payg'ambar ﷺ haqida ko'pchilik sahobalar rivoyat qilgan ko'plab hadislarni rad etdilar. Ular sahobalarning fikriga va ularning fatvolariga tayanmas edilar. Faqat o'z imomlari va Payg'ambar ﷺ ahli-baytidan rivoyat qilingan hadislarga tayanar, ulardan kelib chiqqan fatvolarga suyanar edilar. Ularning o'z fiqhi bor edi va ular Shia deb ataladi. Musulmonlarning ko'pchiligi esa yuqorida zikr qilingan guruhlar qabul qilgan qarashlarni qabul qilmadilar. Ular, agar Quraysh nasabidan bo'lgan munosib kishi topilsa, bay'at unga berilishi kerak, deb hisobladilar. Ular barcha sahobalarga istisnosiz katta hurmat, mehr va sadoqat bildirdilar. Ular ular o'rtasidagi ixtiloflarni iymon yoki kufr bilan bog'liq bo'lmagan, shar'iy amaliy hukmlardagi ijtihod deb izohladilar. Har bir sahobiydan rivoyat qilingan sahih hadisni, sahobalar orasida hech qanday farq qilmasdan, dalil sifatida qabul qilardilar. Chunki ular uchun barcha sahobalar ishonchli edi va ular sahobalarning barcha fatvolari va fikrlarini qabul qilardilar. Shu sababli ularning hukmlari, hukmlarni chiqarish usuli va dalillar turlaridagi ixtiloflari tufayli, bir qator masalalarda boshqa siyosiy guruhlarning hukmlariga mos kelmas edi.
