2.12 Musulmon faylasuflar
2.12 The Muslim Philosophers
Diniy masalalarga oid falsafiy muammolar musulmonlar ongiga Umaviylar saltanatining oxiri va Abbosiylar hukmronligining boshlanishida kirib kela boshlagach, al-Hasan al-Basriy, G'aylon al-Dimashqiy va Jahm ibn Safvon kabi ba'zi olimlar turli ilmiy-nazariy masalalarni o'rganishga kirishdilar. So'ngra ulardan keyin Aristotel mantig'i bilan tanish bo'lgan olimlar keldi va ular tarjima qilinganidan keyin yunon falsafasining ba'zi kitoblari bilan tanishdilar. Ilmiy-nazariy masalalarni o'rganish kengaydi va ular "ilmi kalom" deb nomlanuvchi fanni o'rgana boshladilar. Bular Vosil ibn Ato, Amr ibn Ubayd, Abu Hudayl al-Allof va an-Nazzom kabi olimlar edi. Biroq ularning tadqiqotlari to'liq falsafiy tadqiqotlar bo'lmas edi, balki falsafiy fikrlarni o'rganish kengayib borib, ular turli falsafiy qarashlar va har bir guruh faylasuflarining ayrim masalalardagi qarashlarini ularni izlash orqali, lekin barcha masalalarni emas, yaxshi bilib oldilar. Ba'zi falsafiy tadqiqotlar bilan cheklanishdan tashqari, ular Qur'onga bo'lgan e'tiqodlari bilan ham o'zlarini cheklab oldilar. Shu sababli ular Islom dinidan chiqmadilar, aksincha, mulohazada kengaydilar va dalillar keltirishda erkinlik oldilar, lekin faqat imonni mustahkamlaydigan va Alloh haqidagi e'tiqoddan antropomorfik unsurlarni yo'qotishga qaratilgan dalillar uchun. Natijada, aqidaviy qarashlari turlicha bo'lishiga qaramay, e'tiqodlarida hech qanday og'ish yuz bermadi, shu sababli ularning barchasi Islomni himoya qilgan musulmonlar bo'lib qolaverdilar.