9. Fan va madaniyat
9. Science And Culture
Arab tilida "‘alima" deyiladi: "ar-rajul ‘alima al-‘ilm", ya’ni odam ilmning haqiqiy mohiyatiga erishdi, degani. Biror narsa haqida "‘alima" degani uni bilib oldi, biror masala haqida xabardor bo‘ldi yoki uni yaxshi tanidi, degani. Tilda yana "thaqifa" deyiladi: ya’ni u mohir bo‘ldi, demak u ma’rifatli va madaniyatli (thaqif) bo‘ldi. "U tilni thaqifa qildi" degani esa, uni egalladi va tez tushunib oldi, degani. Bu lug‘aviy ma’nolar so‘zlarning qo‘llanishining asosidir. Lekin agar bu so‘zlar lug‘aviy ma’noga bog‘liq boshqa ma’nolarda ishlatilsa, bu ruxsat etiladi, masalan, grammatikada "fa’il" (ega) so‘zini qabul qilishda bo‘lgani kabi. Lug‘aviy ma’no ustun bo‘lgan, shuning uchun qadimgilar "‘ilm" so‘zini fanlar va sohalarni ajratmasdan barcha bilim turlariga qo‘llashgan. Keyinchalik odamlar aql va tabiat fanlarini barcha insonlarga umumiy deb hisoblay boshladilar, boshqa an’anaviy (matnga asoslangan) fanlarni esa ular o‘tkazilgan millatga xos deb bilishdi. Shundan so‘ng "‘ilm" va "thaqafa" har biri turli aniq sohalarga qarab ta’riflana boshlandi va lug‘aviy ma’nolaridan farq qiladigan terminologik ma’nolarga ega bo‘ldi. Bu terminologiyaga ko‘ra: "‘Ilm" — kuzatish, tajriba va ta’lim orqali olinadigan bilimdir, masalan, fizika, kimyo va boshqa tajribaviy fanlar. "Thaqafa" — rivoyat qilish, o‘rganish va xulosa chiqarish orqali olinadigan bilimdir, masalan, tarix, tillar, fiqh, falsafa va boshqa tajribaviy bo‘lmagan fanlar. Boshqa fanlar ham bor, ular empirik bo'lmagan bo'lsa-da, ilm ('ilm) sifatida hisoblanadi, garchi ular madaniyat (thaqafa) doirasiga kirsa ham: masalan, arifmetika, muhandislik va sanoat. Garchi ular madaniyat (thaqafa) jumlasiga kirsa ham, ilmning bir qismi sifatida qaraladi, chunki ular barcha xalqlar uchun umumiy bo'lib, hech bir millatga xos emas. Xuddi shunday, sanoatga o'xshash hunarmandchilikka oid madaniyatning har qanday jihati, masalan savdo va kemasozlik, ilmning bir qismi hisoblanadi va ular umumiydir. Rassomlik, haykaltaroshlik va musiqa kabi san'at turlariga kelsak, ular madaniyatning bir qismidir. Ular muayyan qarashga, ya'ni aniq bir madaniyatga tayanadi. Madaniyat (thaqafa) bilan ilm ('ilm) o'rtasidagi farq shundadir.
