49. Sunnatning bo‘limlari (Aqsaam as-Sunnah)
49. Divisions Of The Sunnah (aqsaam Al Sunnah)
Sunnat rivoyatning ishonchliligi (al-sanad) jihatidan uch turga bo'linadi: mutavotir, mashhur va xabar al-ahod. Agar hadis Sahobalar guruhidan Ta'biinlar guruhi tomonidan, ulardan Tobe'i tobe'inlar guruhi tomonidan Rasulullah ﷺ dan rivoyat qilingan bo'lsa, u mutavotir hisoblanadi. Agar hadis Sahobalar guruhidan, ammo soni tavotur darajasiga yetmagan holda, Ta'biinlardan bir guruh, ulardan Tobe'i tobe'inlar guruhi tomonidan rivoyat qilingan bo'lsa, u mashhur hisoblanadi, chunki Ummat uni qabul bilan kutib olgan va u Ummat ichida mashhur bo'lib qolgan. Agar hadisni Sahobalardan soni tavotur darajasiga yetmagan bir yoki bir necha kishi rivoyat qilgan bo'lsa, ulardan keyingi Ta'biinlar va Tobe'i tobe'inlar ham shu tarzda naql qilgan bo'lsa, u xabar al-ahod hisoblanadi. Sunnat faqat shu uch turdan iborat. Biroq uning ma'noni ifodalash jihatidan qat'iylik (al-yaqin) yoki ehtimoliy ustunlik (al-zann) darajasiga ko'ra, Sunnat faqat ikki turga bo'linadi, chunki mashhur hadis xabar al-ahod qatoriga kiritiladi. Chunki agar hadisni Tobe'i tobe'inlarning, yolg'on so'zga kelishishdan xoli bo'lgan bir guruhi, ulardan boshqa, yolg'on so'zga kelishishdan xoli bo'lgan Ta'biinlarning bir guruhi, ulardan yana Sahobalarning shunday bir guruhi rivoyat qilgan bo'lsaki, ularning so'zi bilan qat'iy dalil sabit bo'ladi, u holda u mutavotir hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, mutavotir shunday xabarki, uning uchta bosqichining har birida ravilar soni tavotur darajasiga yetadi; agar bu bosqichlardan birida shu son yetishmasa, u holda hadis xabari vohid bo'ladi. Tavotur darajasi uchun ravilar soni Sahobalar, yoki Tobi'inlar, yoki Tobi' tobi'inlar, yoki ularning hammasi orasida yetishmasa, u xabari vohid hisoblanadi. Bu yaqinlikni emas, faqat ko'proq ehtimolni bildiradi. Ammo sahobalardan yetarli ravi bo'lmasa-yu, boshqalaridan yetarli bo'lsa, uni mashhur deb atash kelishilgan, chunki u ummat orasida mashhur bo'lib qolgan. Biroq uning hukmi yaqinlikni bildirmaydigan xabari vohiddan farq qilmaydi.