29.6 Dallollik (samsara)
29.6 Brokerage (samsara)
Hakim ibn Hizom otasidan rivoyat qilinadi, u aytdi: Allohning Elchisi ﷺ aytdilar:
It is narrated from Hakeem bin Hazam from his father who said: The Messenger of Allah (saw) said:
"Odamlarni qo'yib yuringlar, shunda Alloh ularning ba'zilariga boshqalari orqali rizq beradi. Agar kishi birodaridan maslahat so'rasa, unga maslahat bersin."
“Leave the people so that Allah gives sustenance to some of them through others. If the man seeks advice from his brother, let him advise him.”
Savdo-sotiq va xarid-sotish holatlarini tekshirib ko'rganimizda, shuni ko'ramizki, kichik yoki katta savdoda bo'lsin, Alloh odamlarga rizqni bir-birlari orqali beradi. Ko'pincha katta savdogarlarning kichik savdogarlarga mol sotishini ko'ramiz, shart shuki, ular sotgan mol narxidan ma'lum foizni, masalan, bir foizni olishadi. Bu barcha mollarda uchraydi: o'lchanadigan va tortiladigan mollarda, shuningdek, boshqa mollarda ham. Bu yirik kompaniyalar o'rtasida ham uchraydi: mato, shirinlik, qog'oz yoki mashinalar ishlab chiqaruvchi korxonalar bilan ulgurji sotuvchilar o'rtasida, ular agentlar yoki sotuvchi vakillar deb ataladi. Bu odamlar ishlab chiqarilgan mollarni sotishga va'da beradi hamda ulardan sotgan mollari qiymatining ma'lum foizi shaklida belgilangan foyda oladi. Yirik savdogarlar yoki ishlab chiqaruvchilar o'rtasida, shuningdek, kichik savdogarlar o'rtasida ham savdo savdogar yoki ishlab chiqaruvchida ishlaydigan shaxslar vositasida amalga oshadi. Ular faqat ma'lum bir savdogar yoki ishlab chiqaruvchiga biriktirilgan bo'ladi. Bu odamlar mollarni xaridorlarga taklif qiladi va ularga sotadi. Sotuv amalga oshadi va ular uchun, sotdimi yoki sotmadimi, ishlaydigan yirik savdogar yoki ishlab chiqaruvchi tomonidan mollarni taklif qilish ishi uchun belgilangan ish haqi bor. Shuningdek, ular sotgan har bir sotuv shartnomasi uchun, sotilgan narxning ma'lum foizi shaklida belgilangan haq ham oladi. Shu tariqa, zavodlarda, kompaniyalarda hamda savdogarlar va mijozlar o'rtasida, hamma narsada sotuvchi bilan xaridor o'rtasida vosita paydo bo'ladi. Bu sabzavot va mevalarda ham, mato, shirinlik va boshqa narsalarda ham uchraydi. Sabzavot bozorida savdogar dehqonlar hisobiga sabzavot sotadi va dehqondan ma'lum komissiya oladi. Bu barcha harakatlar, ular yirik kompaniyalar va ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida, yirik va kichik savdogarlar o‘rtasida, yoki savdogarlar va xaridorlar o‘rtasida bo‘lsin, hammasi simsorlik (dallollik) hisoblanadi, ularni amalga oshiruvchilar esa simsorlar (dallollar) deyiladi. Chunki simsorlik ishni o‘z zimmasiga olish demakdir, shu sababli u sotish va sotib olish vakolati yuklatilgan kishiga nisbatan ishlatiladi. Fuqahолар simsorlikni boshqa birovning ishini sotish va sotib olishda haq evaziga bajaruvchi kishining nomi sifatida bilganlar. U hatto kim oshdi savdosini o‘tkazuvchi kishiga ham qo‘llanadi, chunki u ham boshqa birovning ishini sotish va sotib olishda haq evaziga ishlaydi. Simsorlik va kim oshdi savdosi Shariatda ruxsat etilgan bo‘lib, u savdo amallaridan hisoblanadi va Shariatga ko‘ra mol-mulk egalik qilinadigan ish turlaridan biridir. Imom Ahmad Qays ibn Abu G‘arza al-Kinoniydan rivoyat qiladi, u aytadi: Biz Madinada tuyalarning yuklarini sotib olar edik va bizni simsorlar deb atar edilar. U aytadi: Shunda Allohning Elchisi ﷺ yoniimizga kelib, bizni o‘zimiz atagan nomimizdan yaxshiroq bir nom bilan chaqirdilar va shunday dedilar: