Agar u Rasulullah ﷺning sunnatini topa olmasa, odamlarning boshliqlarini va ularning eng yaxshilarini yig'ib, ular bilan maslahatlashardi. Agar ular biror masalada ittifoqqa kelsa, shu bilan hukm qilardi. Rivoyat qilinishicha, 'Umar fiqh bilimiga ega bo'lishiga qaramay, sahobalar bilan maslahatlashar edi, hatto biror voqea uning oldiga kelganda shunday derdi: "Menga 'Aliy ni chaqiringlar, Zayd ni chaqiringlar." U ular bilan maslahatlashar va ular ittifoq qilgan narsa bilan nizoni hal qilardi.
Sahobalarning bir-biriga murojaat qilishi tufayli ular orasida ixtilof kam bo'lardi, chunki har bir sahobiy boshqa sahobiyga o'z qarashini va keltirgan dalillarini bayon qilardi. Ularning umumiy qarashi to'g'ri va to'kis bo'lib, har biri boshqasiga murojaat qilardi. Ba'zi hukmlarda ularning fikrlari turlicha bo'lsa-da, ixtiloflari kam edi va bu tushunishdagi farq edi, tushunish usulidagi emas.
If he failed to find a Sunnah of the Messenger of Allah he gathered the heads of people and the best amongst them and consulted them. If they had a consensus on a matter he would judge with that. It has been reported that ‘Umar used to consult the Sahabah despite his knowledge of fiqh to the extent that when an incident would be refered to him he would say: Call ‘Ali for me, call Zayd. He used to consult them and settle the dispute with whatever they were agreed upon. Due to the Sahabah’s reference to each other differences of opinion between them were rare because each Sahābi expressed to another Sahābi his own perspective and the evidences he educed. Their view on the whole was true and correct and each one referred to the other. And even though their views differed in certain rules but their differences were rare and it was in their understanding and not in the method of understanding.
Fتوحات кенгайганда ва Саҳобалар турли шаҳарларга тарқалиб кетиб, бу саҳобалар бир-бирлари билан учрашиш қийин бўлиб қолганда, нас (матн) бўлмаган воқеа содир бўлган ҳар бир сафар, шаҳарлар бир-биридан узоқ бўлгани ва учрашишнинг қийинлиги туфайли, шунингдек шаҳарда содир бўлган воқеага ҳукм бериш зарурати сабабли, ҳар бир саҳоба бошқаларга ифода этмасдан ва бошқаларга мурожаат қилмасдан ўз фикрини берар эди. Ҳар бир мусулмон шаҳрида бир ёки бир нечта саҳоба бор эди. Улар ҳукмлар учун таянч нуқта эдилар. Улар нас бўлмаган қоидаларни истинбот қилар, матнни аниқлаш ва изоҳлаш вазифасини ўз зиммаларига олар, худди Қуръон ва Суннатни одамларга ўргатиш масъулиятини олганлари каби эдилар. Суннат ҳали ёзиб олинмаган эди, шу сабабли битта воқеа юзасидан саҳобаларнинг фикрлари турлича бўлар, ҳар бири чиқарган далили ва берган фатвоси бор эди. Бироқ, бу фикрларнинг барчаси Шариат ҳукмлари бўлиб, ҳаммаси учун қабул қилинарли эди, чунки уларнинг ихтилофи фақат тушунишдагина эди. Ижтиҳод услубларига келсак, у Қуръон ва ҳадис матнини кўриб чиқиш, матнларни текшириш, эътиборли маслаҳатлар (манфаатлар) фақат Шариат кўрсатганлари эканини таъминлаш ва масалаларни ҳамда маслаҳатларни қиёс қилишдан иборат эди. Ижтиҳоднинг услуби бирлиги тушунишдаги фарқнинг таъсир қилишига имкон бермас эди. Аксинча, бу фиқҳнинг ўсиши ва кенгайишининг сабабларидан бири эди. Уларнинг фатволари содир бўлган воқеа ва масалаларга мувофиқ эди. Уларнинг ихтилофи доираси кенгаймас ва фуруъ (фиқҳнинг тармоқлари) чегарасидан ҳам чиқмас эди. Саҳобаларнинг фуруъдаги ихтилофи икки сабабга бориб тақалади:
When the conquests expanded and the Sahabah became separated in various cities and it became difficult for these Sahabah to meet, every time an incident occurred which had no text, each Sahabah gave his own opinion without expressing it to others or referring to others due to the difficulty in meeting since the cities were distant from each other and also due to the need of giving an opinion on an incident occurring in the city in order pass judgement by it. In every Muslim city there was one or more Sahabah. They were the reference point for rulings. They used to deduce rules which had no text and assume the task of clarifying and explaining the text just as they took the responsibility of teaching the people the Qur’ān and Sunnah. The Sunnah had still not been written down, therefore the opinions of Sahabah differed about a single incident and each one had an evidence for the opinion he had educed and gave legal verdicts with. However, all of these opinions were Sharī’ah rules and were acceptable to all of them since their disagreement was only in their understanding. As for their method of Ijtihād it was one which is to consider the text of the Qur’ān and hadīth and examine the texts, and ensure that the accredited maslahas (benefit) are the ones only indicated by the Sharī’ah and make analogy to issues and maslahas. The unity of the methodology in Ijtihād did not allow the difference in understanding to have any effect. On the contrary it was one of the reasons for the growth and expansion of fiqh. Their legal verdicts (fatwas) were according to the incidents and issues that took place. The range of their disagreement did not widen and nor did it overstep the furu’ (branches of fiqh). The disagreement of the Sahabah in furu’ is attributable to two reasons:
Birinchisi: Qur’on va Sunnat matnlarining aksariyati nimani anglatishi aniq belgilanmagan, balki ular taxminiy ma’noga ega (zanniyya al-dalāla). Shuningdek, matn ikki yoki undan ortiq lug‘aviy ma’noga ega bo‘lgani yoki matn umumiy bo‘lib, uni tor ma’noga keltirishga (tahsisga) ochiq bo‘lgani sababli, u turli ma’nolarni ifodalashi mumkin. Har bir mujtahid qarinalar (dalolat belgilari) asosida qaysi ma’no ustun ekanini tushunishga harakat qilgan.
First: That most of the texts of the Qur’ān and Sunnah are not definite in indicating what is meant rather they are of speculative meaning (zanniyya al-dalāla). Also they are liable to indicate this or that meaning due to the text sharing two or more linguistic meanings or the text being general such that it is open to specification. Each Mujtahid attempted to understand the text according to what was preponderant from the qara’in (indications).
Ikkinchidan: Sunnat hali yozma shaklda qayd etilmagan edi. Musulmonlar orasida keng tarqalgan hadis majmuasi, ya'ni umumiy murojaat manbai sifatida qabul qilingan yagona hadislar to'plami mavjud emas edi. Aksincha, hadis rivoyat va xotira orqali tarqalar edi. Ehtimol, Misrdagi bir mujtahid biror hadisni bilar, lekin Damashqdagi boshqa mujtahid uni bilmas edi. Ko'p hollarda bir mujtahid boshqa bir mujtahidning fatvosini, o'zi bilmagan biror sunnatni boshqa birov bilishini bilib qolganda, o'z fatvosidan qaytar edi. Bu furu' (fiqh tarmoqlari) masalalarida ixtiloflarga olib keldi, ammo ularga oid dalillar va usullar ayni bir xil edi, shuning uchun ularning ijtihod uslubi ham bir xil edi.
Second: The Sunnah had not yet been recorded in the written form. There was no unanimity on the body of hadīth which had spread among Muslims so as to be a common reference. Rather, the hadīth was circulated via transmission and memory. Perhaps a mujtahid in Egypt would know a hadīth but a mujtahid in Damascus did not know it. Many a times certain mujtahidin would retract from another mujtahid’s fatwa when they came to know that someone else knew of a Sunnah that they did not know. This led to disagreements in furu’ (branches of fiqh) but the evidences and principles concerning them did not differ therefore their method of Ijtihād did not differ.
Qisqasi, Sahobalar (Alloh ulardan rozi bo‘lsin) shariat olimlari edilar. Ular Qur’onni o‘rgandilar, hadisni egalladilar va Risolat vazifasini zimmasiga olgan zot, bizning ustozimiz Muhammad ﷺ bilan birga bo‘lib, Islom qoidalarini amalga oshirishni o‘z zimmalariga oldilar. Ular xalqni boshqarar, ular orasida hukm chiqarar va ularga dinlarini o‘rgatar edilar. Ular o‘sha yurtda yashovchi aholi uchun nur va shariatning omonatdorlari edilar, odamlarni Islomga chaqirishda esa haqiqiy mo‘minlar edilar. Ular odamlarga Qur’on tilovat qilar va ularga hukmlarni va qoidalarni o‘rgatar edilar. Islomni odamlarga o‘rgatishda ular amaliy yo‘ldan borar edilar. Shunday qilib, ular odamlarga Islomni va uning qoidalarini hamda shu qoidalar bilan hayot muammolarini hal qilishda foydalanish yo‘lini o‘rgatdilar. Ular ayni paytda ham hokimlar, ham ustozlar edilar. Odamlar Sahobalarga murojaat qilar, ulardan madaniyatni olar, Islomni qabul qilar va qoidalarni tushunar edilar. Ularning ahkomga oid bayon qilgan fikrlari “fatvo” deb nomlangan. Rasululloh ﷺ ning yuzga yaqin o‘ttiz nafar sahobasining (ular orasida erkaklar ham, ayollar ham bor) fatvolari saqlangan. Ulardan yettitasi eng bilimdon bo‘lib, eng ko‘p fikr bildirganlar. Ular “al-mukaththirun” (ko‘p fatvo beruvchilar) deb atalgan. Ular: ‘Umar, ‘Ali, Ibn Mas’ud, ‘Oisha, Zayd ibn Sobit, Ibn ‘Abbos va Ibn ‘Umardir. Xalifalar, valiylar va boshqa hokimlar ahkom bo‘yicha fuqaho, shariat olimlari hamda fatvo berish bilan band edilar, shuning uchun Islom ularda mujassam edi. Ularning ongi uning madaniyati bilan to‘lgan edi, ularning fikrlari shu madaniyatdan kelib chiqar, ular ishongan tushunchalar esa shu fikrlardan kelib chiqar edi. Aynan ular bu buyruqlarni, taqiqlarni va qoidalarni amalga oshirdilar. Demak, xalifa va valiy fikr yuritgan, harakat qilgan, tushungan va boshqargan o‘sha bir kishilar edi. Shunday qilib, ularning xatti-harakatlari to'g'ri bo'lib, ishlari to'g'ri yo'lda edi, hayotlari yuksak edi, odamlar bilan so'zlashish uslublari halol edi va qoidalari Islom yo'liga juda aniq rioya qilingan edi. Tobi'inlardan bir guruh Sahobalarga ergashdi, ulardan Qur'on o'rgandi, ulardan Sunnatni rivoyat qildi, ularning hukmlarini yodlab oldi va ahkomni istinbot qilish usullarini o'zlashtirdi. Sahobalar hayotligida ham fatvo beruvchilar bor edi, masalan, Madinada Sa'id ibn al-Musayyab va Kufada Sa'id ibn Jubayr. Shunday qilib, barcha Sahobalar vafot etganidan keyin, Tobi'inlar ularning o'rnini fiqh va istinbotda egalladilar. Ular o'z ijtihodlariga ko'ra hukmlarni chiqarar edilar. Avvalo Allohning Kitobiga va Allohning Elchisi ﷺning Sunnatiga qarar edilar, u yerda javob topmasalar, Sahobalarning fatvolarini o'rganar edilar. Ular Sahobalar fatvolariga fiqhiy nuqtai nazardan qarardilar, bir qarashni boshqasidanustun qo'yardilar. Ba'zilarining fikrlarini qabul qilar, ba'zan esa Sahobalar bilan ham ixtilof qilardilar. Tobi'inlarning hukm chiqarish usuli Sahobalarning usuli bilan bir xil edi. Shu sababli ularning fatvolari taxminlarsiz, sodir bo'lgan voqea va masalalarga muvofiq edi. Aslida fatvoni voqeaga qarab topasiz. Ular orasidagi ixtilofning doirasi kengaymadi va Sahobalar ixtilof qilgan sabablar ham chegaradan oshmadi; ular matnni tushunishga taalluqli edi, Shariat dalillariga emas. Shu sababli hayotga ta'sir qiladigan darajada musulmonlar orasida hech qanday ixtilof bo'lmadi.