12.9 Mursal hadis
12.9 The Mursal Hadīth
Mursal hadis — bu sahobiy nomi tushirib qoldirilgan hadisdir. Masalan, tobeiy Payg'ambar ﷺ shunday-shunday ish qilgan yoki uning huzurida shunday-shunday ish qilingan, deb aytganida shunday bo'ladi. Misol uchun, bir qancha sahobalar bilan uchrashgan va ulardan ilm olish uchun o'tirgan tobeiylarning, masalan, Ubaydulloh ibn Iddi ibn al-Xayyar, Sa'id ibn al-Musayyab va ularga o'xshaganlarning hadisi, ular to'g'ridan-to'g'ri shunday deganlarida:
The mursal hadīth is the hadīth from which the Sahābi has been omitted. Such as when the Tabi’says that the Messenger of Allah said or did such and such a thing, or such and such thing was done in his presence. An example would be the hadīth of a tabi'i who has met a number of companions and has sat down to learn from them like 'Ubayd Allah ibn 'Iddi ibn al-khayyar, Sa'id ibn al-Musayyab and their likes when they say (directly) that:
Allohning Elchisi ﷺ shunday dedi:
'The messenger of Allah said '
Ma'lumki, barcha tobi'inlar teng tutiladi, ya'ni tobi'iy Payg'ambar ﷺ haqida rivoyat qilganida, sahobani zikr qilmasdan naql qilgan narsasi (teng qabul qilinadi). Katta yoki kichik tobi'iy o'rtasida farq yo'q, chunki ular teng tutilishi ma'lum. Muhaddislar, usul olimlari (usuliyyun) va imomlar mursal hadisni dalil sifatida qabul qilish borasida ixtilof qilganlar. Ba'zilari uni dalil sifatida ishlatmagan va munqati' hadis kabi rad etilgan deb hisoblagan, ba'zilari esa uni ishlatishni qabul qilgan. Qabul qilmaganlar buni asosli sabab bilan rad etadilar: isnodidan ishonchli bo'lishi mumkin bo'lgan, ma'lum bo'lmagan bir naqilchi tushib qolgan. Rivoyatda e'tibor ishonchlilik va aniqlikka qaratiladi, noma'lum naqilchi esa dalil bo'la olmaydi. Mursal hadisni rad etishning sababi ana shudir. Bu sabab to'g'ri va unga ko'ra hadisni rad etish ham to'g'ri, lekin bu mursal hadisga nisbatan qo'llanmaydi, chunki tushib qolgan naqilchi sahobiydir. U shaxsi jihatidan noma'lum bo'lsa-da, sahobiy sifatida ma'lumdir. Sahobalar esa barchasi 'adl (ishonchli)dirlar; ular ishonchsiz bo'lishi mumkin emas, balki aniq ishonchlidirlar. Demak, hadisni rad etishga sabab bo'lgan narsa mursalga tegishli emas va uni rad etish uchun boshqa sabab ham yo'q. Matn, sanad va naqilchi shartlariga javob bergani uchun, sahobiy tushib qolgani zarar keltirmaydi, agar u sahobiy ekani ma'lum bo'lsa, demak, u ishonchlidir. Bu mursal hadisning dalil ekanini va uni dalil sifatida keltirish lozimligini ko'rsatadi. Aytilishi mumkinki, sabab shundaki, tobi'iy o'ziga o'xshash boshqa tobi'iydan naql qilgan bo'lishi, u esa sahobalardan rivoyat qilgan bo'lishi mumkin. Sahobiyning tushib qolishi faqat bitta naqilchining tushib qolishini anglatmaydi. Shunda sanad uzilishi natijasida ikkita ravining tushib qolgan bo'lishi ehtimoli bor, ulardan biri adolat shartiga javob beradigan sahobiy, ikkinchisining holati esa noma'lum bo'lgan tobe'iydir. Hadisda jarh (rad etish sababi) yoki aniqlik (dabt) yetishmasligi ehtimoli bor, shuning uchun u rad etiladi, deyilishi mumkin. Bunga javob shuki, mursal hadisning ta'rifi shundaki: