37.4 Vojib bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan narsa o‘zi ham vojibdir
37.4 That which is required to fulfill a wājib is itself wājib
Wājibni bajarish uchun zarur bo'lgan narsa ikki turga bo'linadi: i) shunday bo'lishi mumkinki, majburiyat unga bog'liq bo'ladi; yoki ii) shunday bo'lishi mumkinki, majburiyat unga bog'liq bo'lmaydi. Agar majburiyat unga bog'liq bo'lsa, u holda o'sha shartni bajarish wājib emas, degan xulosaga kelish kerak. Aslida wājib — bu majburiyati dalil bilan sobit bo'lgan narsadir. Buning misoli — ma'lum bir salotning majburiyati, u tahorat olish sharti bilan bog'liqdir. Lekin tahorat salotni wājib qiluvchi xitob nuqtai nazaridan majburiyat emas. Balki u salotni ado etish sharti bo'lib, shart mavjud bo'lgandagina o'sha salot majburiy bo'ladi. Endi wājibni bajarish uchun zarur bo'lgan, lekin huquqiy shart sifatida emas, balki voqelik sharti sifatida zarur bo'lgan narsaga kelsak, u ikki turga bo'linadi: i) mukallafning qudratida bo'lgan narsa va ii) mukallafning qudratida bo'lmagan narsa. Birinchi tur wājib bo'ladi, va bu wājibni sobit qiluvchi o'sha xitobning o'zi bilan wājib bo'ladi. Uning majburiyati to'liq Shoriʼ xitobi bilan buyurilgan narsaning majburiyatiga o'xshaydi. Misol uchun, tirsaklargacha bo'lgan qo'llarni yuvish wājibi, tirsaklarning bir qismini yuvmasdan turib bajarilmaydi. Shuning uchun tirsaklarning bir qismini yuvish ham wājibdir, garchi xitobda buning aniq bayon qilinmagan bo'lsa ham. Sababi shuki, xitob shunday narsa bilan kelganki, uning ado etilishi shunga bog'liq; demak, o'sha xitob asl wājibni ham, uning bajarilishi unga bog'liq bo'lgan narsani ham o'z ichiga oladi. Bu keyingi majburiyatga xitobning ishorasi iltizom dalolati orqali amalga oshadi. Yana bir misol — Xalifalik yo'q bo'lganda uni tiklash uchun siyosiy tuzilma barpo etish yoki hukmdorlarni hisobga tortish. Xalifalikni o‘rnatish farz, xuddi hukmdorlarni hisobga tortish kabi. Bu farzlarni to‘g‘ri ado etish yakka shaxslarning o‘zi bilan mumkin emas, shuning uchun Muslimlarning shunday bir jamoasini tuzishni talab qiladi, ular jamoa bo‘lib bu farzlarni ado eta oladilar. Shunday ekan, Muslimlarga xalifalikni o‘rnatishga yoki hukmdorlarni hisobga tortishga qodir bo‘lgan bir jamoani tashkil etish vojib bo‘ladi. Agar ular buni qilmasalar, hammasi gunohkor bo‘ladi, chunki vojibning ado etilishi uchun zarur bo‘lgan narsani ado etmagan bo‘ladilar. Agar ular jamoa tashkil etsalar-u, lekin talab qilingan vazifalarni ado eta olmaydigan jamoa bo‘lsa, ular yenə gunohkor bo‘ladilar va farzni ado etmagan hisoblanadilar. Sababi, farz shunchaki jamoa tashkil etish emas, balki talab qilingan farzni ado eta oladigan jamoa tashkil etishdir.