سه نوع قاضی وجود دارد: نخست قاضی است که مسئول حل‌وفصل اختلافات میان مردم در زمینه معاملات و قوانین کیفری است. دوم محتسب است که مسئول رسیدگی به هر تخلف از قانون است که ممکن است به منافع جامعه یا اموال آسیب برساند. و سوم قاضی مظالم است که مسئول حل‌وفصل اختلافات میان مردم و دولت است.

There are three types of judges: One is the Qadi, and he is in charge of settling the disputes between people over transactions and penal codes. The second is the Muhtasib, who is in charge of settling any breach of law that may harm the interests of the community or property. And the third is the judge of Mazalim, who is in charge of settling disputes between the people and the State. .

اینها سه نوع قاضی هستند. اما دلیل بر قضاوتِ قاضی‌ای که میان مردم داوری می‌کند، از عمل پیامبر ﷺ و از اینکه ایشان معاذ بن جبل را بر ناحیه‌ای از یمن گماشت، گرفته شده است. و اما دلیل بر قضاوت در حل اختلافاتی که منافع جامعه را به خطر می‌اندازد، و قاضی در این مورد محتسب نامیده می‌شود، با عمل و گفتار پیامبر ﷺ تأیید می‌شود، زیرا ایشان فرمود: .

These are the three types of judges. As for the evidence about the judge who settles disputes between people, this is derived from the actions of the Messenger of Allah (PBUH), and from his appointment of Muadh Ibnu Jabal over an area of Yemen. As for the evidence of the judiciary regarding the settling of disputes which endanger the interests of the community, where the judge is known as the Muhtasib, this is confirmed by the action and saying of the Messenger of Allah (PBUH), for he said: .

«هر کس به ما خیانت کند از ما نیست». [این بخشی از حدیثی است که احمد از ابوهریره روایت کرده است.]. بدین ترتیب، او ﷺ فریبکاران را مورد بازخواست قرار داده و مجازات می‌کرد.

"He who cheats us is not one of us". [This is a part of a hadith narrated by Ahmad on the authority of Abu Huraira.]. Thus, He (PBUH) used to challenge the cheaters and punish them. .

او ﷺ همچنین به بازرگانان دستور می‌داد که در تجارت راست بگویند و صدقه دهند. احمد از قیس بن ابی غَرزه الکنانی روایت کرده که گفت: «ما در مدینه کالا خریداری می‌کردیم و خودمان را دلال می‌نامیدیم. پس رسول خدا ﷺ به سوی ما آمد و ما را با نامی بهتر خواند و فرمود:»

He (PBUH) used also to order the traders to speak the truth in trading and give charity. Ahmad narrated from Qays Ibnu Abi Gharza Al Kinani, he said, “We used to buy cargo in Madinah and we would call ourselves brokers, so the Messenger of Allah (PBUH) came out to us and called us with a better name, He (PBUH) said: .

«ای تاجران، همانا فروش با سخن گفتن و یاد کردن سوگند همراه است، پس آن را با صدقه بیامیزید.»

“O traders, verily the selling entails talking and the taking of oaths, so do mix it with Sadaqah”. .

احمد همچنین از ابوالمنهال روایت کرده است:

Ahmad also narrated from Abu Al-Minhal: .

که زید بن ارقم و البراء بن عازب شریک بودند، پس هر دو مقداری نقره را یک جا با پول نقد و هم به صورت نسیه خریدند. این خبر به رسول خدا ﷺ رسید و ایشان فرمود: «آنجا که پرداخت در همان مجلس انجام شود اشکالی ندارد، و آنجا که به صورت قرض فروخته شود باید رد شود.»

"That Zayd ibn Arqam and Al-Bara' Ibn ‘Azib were partners, so they both bought some silver with cash on the spot and by credit. This news reached the Messenger of Allah (PBUH) so he ordered: 'Where the payment is made on the spot there is no harm, and where it is sold on loan it must be rejected.'” .

بدین ترتیب، فرستاده‌ی خدا ﷺ آنان را از ربای نسیه بازداشت. تمام این موارد در حیطه‌ی صلاحیت قضایی حِسبه قرار می‌گیرد. نامیدن نهادِ قضاوتی‌ای که اختلافاتِ زیان‌رسان به منافع جامعه را فیصله می‌دهد، «حِسبه»، در واقع اصطلاحی فنی است که به وظیفه‌ی مشخصی در دولت اسلامی اشاره دارد؛ یعنی نظارت بر بازرگانان و صنعتگران تا مبادا در تجارت، کار و تولیدات خود تقلب کنند، یا اوزان و مقیاس‌ها را نادرست به کار گیرند، یا هر نوع کنش دیگری که بر منافع جامعه اثر بگذارد.

Thus the Messenger (PBUH) prevented them from the riba of credit. All this is the judicial remit of the Hisbah. Calling the judiciary that settles the disputes that may harm the interests of the community as the Hisbah is in fact a technical term referring to a specific task carried out in the Islamic State, i.e. To control the traders and skilled workers lest they cheat in their trade, their work, their products, lest they wrongly use the weights and measures, or any other type of action that may affect the interests of the community..

و این همان عملی است که رسول خدا ﷺ آن را نشان داد و به رعایتش فرمان داد، و خودش در موردش حکم داد، چنان که در حدیث البراء بن عازب آمده است، که در آن هر دو طرف را از فروش نقره به صورت نسیه منع فرمود.

And this is the very action that the Messenger of Allah (PBUH) demonstrated and ordered to be observed, and personally applied judgement upon, as mentioned in the Hadith of Al-Bara' Ibn Azib, where he ordered both parties to abstain from selling silver by credit. .

پیامبر خدا ﷺ نیز پس از فتح مکه، سعید بن العاص را به‌عنوان محتسب در بازارهای مکه منصوب کرد، چنان‌که در طبقات ابن سعد و در الاستیعاب ابن عبدالبر روایت شده است. بنابراین، دلیل مشروعیت حسبه، سنت است. عمر بن الخطاب نیز شفاء، زنی از قبیله‌اش، یعنی ام سلیمان بن ابی حثمه را به‌عنوان قاضی بازار (بازرس) یعنی قاضی حسبه منصوب کرد؛ و همچنین عبدالله بن عتبه را قاضی بازار مدینه قرار داد، چنان‌که مالک در الموطأ و شافعی در مسندش یاد کرده‌اند. خود عمر نیز به امور قضایی حسبه رسیدگی می‌کرد و همانند رسول خدا ﷺ در بازارها گردش می‌نمود. خلافت همچنان به امر حسبه می‌پرداخت تا زمان مهدی عباسی که برای حسبه تشکیلات ویژه‌ای قرار داد و آن به یکی از تشکیلات قضایی بدل شد. در زمان هارون الرشید، محتسب (قاضی حسبه) در بازارها می‌گشت، اوزان و پیمانه‌ها را بازرسی می‌کرد و به معاملات بازرگانان رسیدگی می‌نمود.

The Messenger of Allah (PBUH) has also appointed Sa'id ibn Al-As as a muhtasib in the markets of Makkah after its conquest as reported in the Tabaqaat of ibn Sa'd and in Al-Istiab of Ibn ‘Abd al- Barr. Therefore, the evidence of hisbah is the Sunnah. ‘Umar b. Al-Khattab had also appointed Al- Shifa, a woman from his clan, who is Umm Suleiman ibn Abi Haythma, as a market judge (inspector) i.e. a judge of Hisbah; and he also appointed Abdullah ibn Utbah a judge on the market of Al-Madinah, as Malik mentioned in Al-Muatta' and Al-Shafi'i in his Musnad. He also himself used to deal with the judiciary of the Hisbah, and walk around in the markets just like the Messenger of Allah (PBUH). The Khalifah went on dealing with the Hisbah until the days of Al-Mahdi who set a special organisation to the Hisbah which became one of the organisations of Judiciary. At the time of Al-Rasheed, Muhtasib (judge of Hisbah) used to go around in the markets, checking the weights and measures and to look into the traders’ transactions. .

در مورد دلیل بر قاضی مظالم، این از سخن خداوند (سبحانه و تعالی) گرفته می‌شود که می‌فرماید:

As for the evidence for the judge of Mazalim (unjust acts), this is derived from Allah (S.W.T) saying:.

«اگر در چیزی اختلاف کردید، آن را به خدا و رسول [او] بازگردانید.» [۴:۵۹]. این آیه بلافاصله پس از این سخن خداوند (سبحانه و تعالی) آمده است:

"If you dispute about something refer it to Allah and the Messenger." [4:59]. This came immediately after Allah's (S.W.T) saying: .

« ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان امر از میان خودتان اطاعت کنید.» [۴:۵۹]

"O you who believe obey Allah and obey the Messenger and those in authority from among you." [4:59]. .

بنابراین، هرگونه اختلاف میان شهروندان و صاحبان قدرت باید به خدا و رسولش، یعنی به حکم خدا، ارجاع داده شود. این امر مستلزم وجود قاضی‌ای است که درباره این اختلاف حکم دهد، و او قاضی مظالم است. دلیل این موضوع از کردار و گفتار رسول خدا ﷺ نیز گرفته می‌شود. با این حال، رسول خدا ﷺ برای مظالم بر کل دولت قاضی خاصی تعیین نکرد، و خلفای راشدین پس از ایشان نیز چنین نکردند، زیرا خود آنان به رسیدگی به مظالم می‌پرداختند، چنان‌که علی ابن ابی‌طالب چنین می‌کرد. اما ایشان برای مظالم زمان مشخص یا شیوه ویژه‌ای تعیین نکردند؛ بلکه هر مظلمه‌ای را همان‌گونه که پیش می‌آمد رسیدگی می‌کردند، و این امر تنها بخشی از وظایف عمومی ایشان بود. این روش تا روزگار عبدالملک بن مروان ادامه داشت؛ او نخستین خلیفه‌ای بود که زمانی مشخص برای مظالم قرار داد، و هرگاه یکی از این مظالم برایش مبهم بود، آن را به قاضی‌اش ارجاع می‌داد تا رسیدگی کند. سپس خلیفه به تعیین نمایندگانی برای بررسی شکایات مردم پرداخت و نظامی ویژه برای مظالم پدید آمد که به «دارالعدل» (خانه عدالت) شناخته می‌شد. این کار از نظر داشتن قاضی ویژه برای مظالم جایز است، زیرا برای هر امری که از وظایف الزامی خلیفه باشد، او مجاز است نمایندگانی تعیین کند تا آن را از جانب او انجام دهند. همچنین تعیین زمان و شیوه ویژه نیز جایز است، زیرا همه اینها از امور مباح به شمار می‌آید.

Therefore, any dispute between the citizens and the people in authority should be referred to Allah and His Messenger i.e. to the rule of Allah. This necessitates the presence of a judge to give judgement on this dispute, and this is the judge of Mazalim. Evidence is also derived from the action and saying of the Messenger of Allah (PBUH). However, the Messenger of Allah (PBUH) did not appoint a specific judge for the Mazalim over the whole State, nor did the Khulafa' Rashidun after him, for they used to take charge of the Mazalim themselves as was the case with Ali Ibnu Abi Talib. He did not however assign a specific time or a special style for the Mazalim; he simply dealt with a Mazlima (a case of an unjust act) as it happened, so it was just part of his general duties. This approach remained the same until the days of Abdul Malik Ibn Marwan; he was the first Khalifah to introduce a specific time for the Mazalim; and when one of these Mathalim was ambiguous to him, he used to refer it to his judge to deal with it. Then the Khalifah began to appoint deputies to look into people's complaints, and a special system was then introduced for the Mazalim, which was known as the "House of Justice" (Dar-ul-Adl). This is permissible in terms of having a special judge for Mazalim, because for anything that falls under the mandatory powers of the Khalifah, he is allowed to appoint deputies to perform that on his behalf. It is also permissible to have a specific time and a specific style because all this falls under the mubah (permissible acts). .