1.1.4.1. Konu 1: Vücuttan çıkan necis maddeler

1.1.4.1. Issue 1: Unclean excretions from the body

The user's message is just a heading: "Issue 2: Sleep" — translate it. **Mesele 2: Uyku**

1.1.4.2. Issue 2: Sleep

Fakihler uyku konusunda ihtilaf etmiş ve üç görüş ileri sürmüşlerdir. Bir grup fakih, uykunun abdesti bozan bir etken olduğu görüşünü benimsemiş ve kısa veya uzun sürmesine bakılmaksızın uykudan sonra abdesti farz kılmıştır. Başka bir grup ise durumun böyle olmadığını söylemiş ve kişi, şüphe ile ilgili görüşe göre şüphe duymayanların görüşüne uygun olarak hadesin meydana geldiğine kesin olarak inanmadıkça veya şüphe ile ilgili görüşe göre şüpheyi etkili sayanların görüşüne göre hadesin meydana geldiğinden şüphe ettiğinde, uykudan sonra abdesti farz kılmamıştır. Selef neslinden bazıları, uyku sırasında kişinin durumunu, yani hadesin meydana gelip gelmediğini takip etmesi için bir kimse görevlendirirlerdi. Başka bir grup ise hafif ve kısa uyku ile derin ve uzun uyku arasında ayrım yapmıştır. Derin uykudan sonra abdesti farz kılmış, hafif uykudan sonra ise farz kılmamışlardır. Bu görüş bölge fakihleri ve çoğunluk tarafından benimsenmiştir. Bazı bedensel durumlar, diğer durumlara göre derin uykuyu ve abdesti bozan şeylerin çıkmasını daha çok kolaylaştırdığından, fakihler bu durumlar hakkında ihtilaf etmişlerdir. Malik, yan veya yüzüstü uyuyan kişinin uykusunun uzun veya kısa olmasına bakılmaksızın abdest alması gerektiğini, oturarak uyuyan kişinin ise uyku çok uzun sürmedikçe abdest almakla yükümlü olmadığını söylemiştir. Rükû halinde uyuyan kişi hakkındaki görüşü ise farklılık göstermiştir. Bir defasında bunun hükmünün ayakta duran kişinin hükmü gibi olduğunu, başka bir defasında ise secde eden kişinin hükmü gibi olduğunu söylemiştir. Şâfiî ise, oturarak kendinden geçen kişi hariç, her uyuyan kişinin hangi durumda olursa olsun abdest almakla yükümlü olduğunu söylemiştir. Ebû Hanîfe ve öğrencileri ise yan üstü uyuyan hariç, uyuyan kişinin abdest almasının gerekmediğini söylemişlerdir. Ayrılığın bu konudaki dayanağı, ilgili rivayetlerin birbiriyle çelişmesidir. Zahirî anlamı, uyuyan kişinin hiç abdest almasının gerekmediğini ima eden rivayetler vardır; örneğin İbn Abbas'ın rivayet ettiği hadis: "Allah'ın Elçisi ﷺ Meymune'nin yanına geldi ve onun yanında, nefesini duyabilecekleri kadar uyudu. Sonra kalkıp abdest almadan namaz kıldı." Bir de Peygamber ﷺ'in şu sözü vardır: "Biriniz namazda uykusu gelirse, uykusu gidinceye kadar yatsın. Çünkü belki de Rabbinden bağışlanma dilemek isterken kendine sövebilir." Ayrıca Peygamber ﷺ'in Ashabının mescitte başları öne eğilinceye kadar uyuklayıp bundan sonra abdest almadan namaz kıldıklarına dair rivayet de nakledilmiştir. Bunların hepsi sahih rivayetlerdir. Zahirî anlamı uykunun bir hades türü olduğunu gösteren rivayetler de vardır. Bunların en açık olanı, Safvan İbn Assal'ın rivayet ettiğine göre şöyle dediği hadistir: "Allah'ın Elçisi ﷺ ile bir yolculukta idik. O, tuvalet, idrar veya uyku için çizmelerimizi çıkarmamamızı, yalnızca cinsel kirlilik halinde çıkarmamızı emretti." Böylece idrarı, tuvalete gitmeyi ve uykuyu benzer görmüştür. Bu hadisi Tirmizi sahih saymıştır. Bunlar arasında, Ebu Hureyre'nin rivayet ettiği, Peygamber ﷺ'in "Biriniz uykudan uyandığında, eli suya (kaba) sokmadan önce yıkasın" sözü de vardır. Bunun zahirî anlamı, uykunun kısa veya uzun olmasına bakılmaksızın abdesti gerektirdiğidir. Ayetin zahir anlamına gelince, Yüce Allah'ın, "Ey iman edenler! Namaza kalktığınızda, yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın, başlarınızı hafifçe meshedin ve ayaklarınızı topuklara kadar (yıkayın)"53 sözünden bu anlamı çıkaranlara göre, yani uykudan uyandığınızda, Zeyd ibn Eslem ve diğer erken dönem âlimlerinden rivayet edildiği üzere. Bu rivayetlerin zahir anlamları birbiriyle çeliştiği için fakihler meseleyi iki yöntemden biriyle çözmüşlerdir: tercih yöntemi veya telif (uzlaştırma) yöntemi. Tercih yöntemini uygulayanlar, ya uyku sonrası abdest yükümlülüğünü, onu düşüren rivayetlerin zahir anlamına dayanarak tamamen kaldırmışlar ya da uyku kısa veya uzun olsun, onu gerektiren rivayetlere dayanarak her uykudan sonra zorunlu kılmışlardır; yani kendilerince tercih edilen, gerektiren rivayete veya düşüren rivayete göre hüküm vermişlerdir. Telif yöntemini benimseyenler ise abdesti gerektiren rivayetleri uzun uykuya, abdesti düşüren rivayetleri ise kısa uykuya hamletmişlerdir. Usul-i fıkıh uzmanlarına göre, mümkün olduğu sürece uzlaştırma tercihten daha iyidir ve çoğunluğun görüşü de budur. İmam Şafiî ise rivayetleri, uyuyan kişinin durumları arasında yalnızca oturarak uyumayı istisna edecek şekilde yorumlamıştır; çünkü Sahabe'den, oturur halde uyuyup sonra abdest almadan namaz kıldıklarına dair sahih bir rivayet nakledilmiştir. Ebu Hanife, uyku yalnızca kişi yan yatarak uyuduğunda abdesti gerektirir demiştir; çünkü bu, Peygamber'in (God'un selamı ve bereketi onun üzerine olsun) "Yan yatarak uyuyan kimseye abdest gerekir" sözünde ve merfû' bir rivayette belirtilmiştir. Bu rivayet Ömer'den de sabit olmuştur. Malik şöyle demiştir: Uyku, ancak hadesin (abdesti bozan durumun) ortaya çıkmasını kolaylaştırdığı için abdesti bozan bir sebep olabilir. Görüşünü oluştururken Malik üç şeyi göz önünde bulundurmuştur: uykunun sağlamlığını (derinliğini), süresini ve yatış biçimini. Hadesin ortaya çıkmasını normalde kolaylaştıran bir yatış biçimi için süre veya sağlamlık şartı koymamış, ancak normalde bunu kolaylaştırmayan biçimler (ayakta durma veya oturma gibi) için bu şartları koşmuştur.

.1.1.4.3. Konu 3: Kadınlara dokunmak

.1.1.4.3. Issue 3: Touching women

Fakihler, bir erkeğin eliyle veya diğer hassas uzuvlarıyla bir kadına dokunmasının abdesti gerektirip gerektirmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup, bir kadına, aradalarında engel veya örtü bulunmayan cilde cilde temas ederek dokunan kişinin abdest almasının gerektiğini kabul etmiştir. Benzer şekilde, onlara göre öpücük de bir çeşit dokunmadır; ondan haz alınsın ya da alınmasın, öpen kişi abdest almakla yükümlüdür. Bu görüş, Şafiî ve onun öğrencileri tarafından benimsenmiştir; ancak Şafiî bir defasında dokunan ile dokunulan arasında ayrım yapmış, abdesti yalnızca dokunan kişi için farz kılmış, dokunulan için değil; başka bir defasında ise her ikisi için farz görmüştür. Üçüncü bir defasında ise mahrem olan kadınlarla eşi arasında ayrım yaparak, eşine dokunmada abdesti farz kılmış, mahrem kadınlara dokunmada ise farz kılmamış; başka bir defasında ise bunları birbirine denk görmüştür. Diğerleri ise abdesti yalnızca şehvani bir haz duyulduğunda veya bunun amaçlandığında farz kılmıştır. Bu görüşün savunucuları ayrıntılara girerek örtünün bulunup bulunmamasına ve dokunulması zararlı olan belirli uzuvlara göre ayrım yapmışlardır. Öpücük konusunda ise haz şartı aramamışlardır. Bu, Malik ve öğrencilerinin çoğunluğunun görüşüdür. Bazıları ise kadına dokunan kişinin abdest almasının gerekmediğini savunmuştur; bu, Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Bu mezheplerin her birinin, haz şartı dışında, Sahabeden öncülleri vardır; çünkü haz şartını koştuğunu hatırlamıyorum. İhtilafın sebebi, Araplar'ın kullanımında “dokunma” (mes) teriminin müşterek (çok anlamlı) olmasıdır. Araplar bu terimi bazen elle dokunmak için, bazen de cinsel ilişkiye bir kinaye olarak kullanmışlardır. Bu nedenle bir grup fakih, Yüce Allah'ın, “ya da kadınlara dokunmuş olursunuz...”54 sözüne dayanarak abdesti bozan dokunmanın cinsel ilişkiyi (yani gusül abdestini gerektiren ilişkiyi) kastettiğini savunmuştur. Başkaları ise buradaki anlamın elle dokunma olduğunu ileri sürmüştür. Bunlar arasında, bunu genel bir ifade sayıp özel bir anlama yöneltenler olmuş ve bu nedenle dokunmada haz duymayı şart koşmuşlardır. Aralarında bunu genel bir ifade sayıp genel anlamda kullanılmış kabul edenler de olmuş ve bu yüzden (abdestin bozulması için) haz duymayı şart koşmamışlardır. Haz şartını koşanları, ayetin genelliğini sınırlandıran rivayet yönlendirmiştir. Bu rivayete göre Peygamber (ﷺ) secdeye vardığında Âişe'ye dokunurmuş ve belki de Âişe de ona dokunurmuş. Hadis âlimleri, Habib İbn Ebû Sâbit'in Urve'den, onun da Âişe'den naklettiği rivayeti kaydetmişlerdir: “Peygamber (ﷺ) eşlerinden bazılarını öper, sonra namaza çıkar, ama abdest almazdı. Ben dedim ki: ‘Bu kim olabilir ki, senden başka?’ Âişe de gülümsedi.” Ebû Ömer, bu rivayetin Hicaz âlimlerince zayıf görüldüğünü, Kûfe âlimlerince ise sahih kabul edildiğini söylemiştir. Yine de kendisi bunu sahih saymış ve bu rivayetin Ma'bed İbn Nübâte yoluyla da nakledildiğini belirtmiştir. Şafiî ise şöyle demiştir: “Ma'bed İbn Nübâte'nin öpmeyle ilgili rivayeti sabit olsa bile, ben bunda da dokunmada da abdesti gerekli görmüyorum.” Abdest almayı zorunlu kılanlar, "dokunmak" kelimesinin asıl anlamıyla el ile dokunmaya kullanıldığını, cinsel ilişkiye ise mecazen uygulandığını ve bir kelimenin asıl ve mecazi kullanımlar arasında gidip geldiği durumda, bir delil mecazi anlamı göstermedikçe, onu asıl anlamıyla sınırlamanın daha iyi olduğunu öne sürmüşlerdir. Diğerleri ise şöyle diyebilirdi: Mecazi bir terimin kullanımı yaygınlaştığında, asıl anlamından daha çok mecazi anlamıyla ifade gücü kazanır; tıpkı "gâit" kelimesinin asıl anlamı olan çöküntülü arazi yerine tuvalete gitmeyi ifade etmede daha etkili olması gibi. Bana göre ise "dokunmak" kelimesi her iki anlamı da neredeyse eşit ölçüde ifade etse de, cinsel ilişkiyi belirtmede, mecaz olmasına rağmen, daha açık ve canlıdır. Çünkü Allah, Yüce ve Celil olan, cinsel ilişki için "mübâşeret" (temas) ve "mes" (dokunma) kelimelerini kullanmış ve bunlar dokunma anlamını taşımaktadır. Ayetin bu yorumuna dayanarak, ilgili nasslardaki kelimelerin sırasının öne alınıp ertelenmesi varsayımına gerek kalmadan, cünüp kimse için teyemmümün caiz olduğu görüşü ileri sürülmüş ve ayet ile hadisler arasındaki çelişki de bu yorum sayesinde ortadan kalkmıştır; bu husus aşağıda ele alınacaktır. Ayetten hem el ile dokunma hem de cinsel ilişki anlamlarının birlikte kastedildiğini anlayanların görüşü zayıftır. Çünkü Araplar müşterek bir lafız kullandıklarında, o lafzın gösterebileceği anlamlardan birini kastederler; gösterebileceği bütün anlamların birden kastedilmesi ise onların dilinde bilinen bir durum değildir. Bu husus, dillerinin bilinen bir gerçeğidir.

1.1.4.4. Konu 4: Penise dokunmak

1.1.4.4. Issue 4: Touching the penis

Fakihler bu konuda üç görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Bir kısmı, dokunmanın niteliği ne olursa olsun, bu sebeple abdesti farz kılmıştır. Bu, eş-Şâfiî'nin, onun öğrencilerinin, Ahmed'in ve Dâvûd'un görüşüdür. Bazıları ise bu durumda abdesti hiç farz kılmamıştır. Bunlar Ebû Hanîfe ve onun öğrencileridir. Her iki görüşün de Sahabe ve Tâbiîn arasında öncüleri vardır. Bir grup fakih, onu belirli bir hâlde dokunmak ile başka bir hâlde dokunmak arasında ayrım yapmıştır. Bu fakihler de kendi aralarında alt gruplara ayrılmıştır. Bazıları, kişinin ondan haz alıp almadığına göre ayrım yapmıştır. Diğerleri ise elin iç yüzü (avuç içi) ile dış yüzüyle dokunup dokunmamasına göre ayrım yapmıştır. Haz alma durumunda abdesti farz kılmış, haz alınmadığında ise farz kılmamışlardır; aynı şekilde (diğer grup) avuç içiyle dokunmada farz kılmış, dış yüzle dokunmada farz kılmamıştır. Bu iki değerlendirme Mâlik'in öğrencilerinden rivayet edilmiştir. Sanki elin iç yüzü dikkate alınması, hazzın elde edilmesine işaret etmektedir. Bazı fakihler ise niyet ve unutkanlığa göre ayrım yapmış; niyetle dokunmada abdesti farz kılmış, unutarak dokunmada ise farz kılmamıştır. Bu görüş Mâlik'ten rivayet edilmiş olup Dâvûd ve onun öğrencilerinin görüşüdür. Diğerleri ise dokunmanın ardından abdesti farz değil, müstehap görmüşlerdir. Ebû Ömer, bunun Mağrib ehlinden Mâlik'in öğrencilerinin, Mâlik'ten rivayet ettikleri yerleşik görüş olduğunu söylemiştir; ancak rivayetler birbirinden farklıdır. İhtilafın sebebi, bu konuda birbiriyle çelişen iki hadisin bulunmasıdır. Birincisi, Busra (Safvan'ın kızı) rivayet edilmiştir ki, Allah'ın Elçisi (Allah'ın selamı ve rahmeti onun üzerine olsun) şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Sizden biri penisine dokunduğunda abdest alsın." Penise dokunmanın abdesti gerektirdiğine dair bilinen en meşhur rivayet budur. Malik, bunu el-Muvatta'da kaydetmiştir ve Yahya b. Maîn ile Ahmed b. Hanbel tarafından sahih kabul edilmiştir; ancak Kûfe fakihleri tarafından zayıf sayılmıştır. Aynı anlamda Ümmü Habibe'den de rivayet edilmiştir ve Ahmed b. Hanbel bunu sahih olarak nitelemiştir. Kısmen benzer bir rivayet Ebu Hureyre yoluyla da nakledilmiştir. İbnü's-Seken bunu sahih görmüştür, ancak Buhari ve Müslim bunu kaydetmemiştir. Buna muhalif olan ikinci rivayet ise Talk b. Ali'den nakledilmiştir; o şöyle demiştir: "Allah'ın Elçisi'nin (Allah'ın selamı ve rahmeti onun üzerine olsun) yanına geldik ve yanında bedevi görünümlü bir adam vardı. Adam, 'Ey Allah'ın Elçisi! Abdest aldıktan sonra penisine dokunan bir adam hakkında ne dersin?' diye sordu. O da, 'Bu, senin bir parçan değil midir?' buyurdu." Bunu Ebu Davud ve et-Tirmizi de kaydetmiştir ve Kûfeli ile diğer birçok âlim tarafından sahih kabul edilmiştir. Fakihler bu rivayetleri iki yoldan yorumlamayı tercih etmişlerdir: Tercih veya neshetme yoluyla birini kabul edip diğerini reddetmek ya da telif (uzlaştırma) yöntemi. Busra rivayetini tercih eden veya onun Talk b. Ali rivayetini neshettiğini düşünenler, penise dokunmanın ardından abdest almayı gerekli saymışlardır. Talk b. Ali rivayetini tercih edenler ise dokunmanın doğurduğu abdest yükümlülüğünü düşürmüşlerdir. Bu iki rivayeti uzlaştırmak isteyenler, birinde abdesti farz kılmış, diğerinde ise farz kılmamışlardır; veya Busra rivayetini istihbap, Talk ibn Ali rivayetini ise farziyetin nefyi olarak yorumlamışlardır. Her iki tarafın, tercih ettikleri rivayeti öne çıkarmak için ileri sürdükleri deliller oldukça çoktur ve bunların tartışılması uzundur. Bunlar kendi kitaplarında mevcuttur; ancak ihtilaf noktaları, işaret ettiğimiz hususlardır.

1.1.4.5. Mesele 5: Ateşte Pişirilmiş Yiyecekler

1.1.4.5. Issue 5: Eatables prepared on fire

Birinci dönemin fakihleri, Allah Resûlü'nden (Allah'ın selamı ve bereketi onun üzerine olsun) rivayet edilen hadislerin birbiriyle çelişmesi sebebiyle, ateşte pişirilmiş bir şey yendikten sonra abdestin farz olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Birinci dönemden sonraki bölgelerin fakihlerinin çoğunluğu ise abdestin farz olmaktan düştüğü konusunda birleşmiştir; çünkü bunun Dört Halife'nin uygulaması olduğu onlara sabit olmuştur. Ayrıca Cabir'den rivayet edilen hadis de bu görüşü destekler. Cabir şöyle demiştir: "Allah Resûlü'nün (Allah'ın selamı ve bereketi onun üzerine olsun) son emirlerinden biri, ateşte pişirilmiş bir şey yedikten sonra abdesti terk etmekti." Bu hadisi Ebu Davud kaydetmiştir. Ancak hadisçilerden bir grup alim -Ahmed, İshak ve bunların yanında bir grup daha- deve eti yendikten sonra abdestin farz olduğunu savunmuşlardır; çünkü bu konuda Peygamber'den (Allah'ın selamı ve bereketi onun üzerine olsun) sabit bir hadis vardır.

The jurists in the first period disagreed about the obligation of ablution after eating what was cooked on fire, because of the conflict of the traditions related about it from the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him). The majority of the jurists of the regions after the first period agreed about dropping the obligation, for it was established for them that such was the practice of the four Caliphs, and also because of the tradition related from Jabir, who said, “One of the last commands of the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) was to relinquish ablution after consuming what was cooked on fire”. It is recorded by Abu Dawud. But a group of scholars from the traditionists, Ahmad, Ishaq, and a group besides them held that ablution is obligatory only after eating camel meat, because of an established tradition on this point from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him).

1.1.4.6. Konu 6: Namaz esnasında gülmek

1.1.4.6. Issue 6: Laughter during prayer

Ebu Hanife, namaz sırasında gülen kişiye abdesti gerekli kılan sapkın bir görüş ortaya koymuştur. Bu görüşünü, Ebu el-Aliye'nin mürsel bir rivayetine dayandırmıştır. Bu rivayete göre bir grup insan namaz sırasında gülmüş ve Peygamber ﷺ onlara abdesti ve namazı yenilemelerini emretmiştir. Çoğunluk bu rivayeti, mürsel olması ve ilkelere aykırı olması nedeniyle reddetmiştir; çünkü bu rivayet, namaz sırasında gülmeyi abdesti bozan bir sebep kılmakta, namaz dışında gülmeyi ise böyle saymamaktadır. Yine de bu, sahih olan bir mürseldir.

Abu HanTfa expressed a deviant opinion as he made ablution obligatory for one who laughs during prayer, because of a tnursal tradition55 of Abu al-cAliyah, which states that a group of people laughed during prayer and the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) ordered them to repeat ablution and prayer. The majority rejected this tradition for its being a mursal and opposed to the principles, as it makes something a cause of invalidating ablution during prayer, but not when one is not praying. It is, however, a mursal that is sound.

1.1.4.7. Mesele 7: Cenazeyi Taşıdıktan Sonra Abdest

1.1.4.7. Issue 7: Ablution after carrying the dead

Bir grup fakih, ölüyü taşımanın abdesti farz kıldığı görüşüyle sapmıştır. Bu konuda zayıf bir rivayet vardır: "Ölüyü yıkayan gusül etsin, ölüyü taşıyan abdest alsın." Şunu bilmek gerekir ki, fakihlerin çoğunluğu, bayılma, akıl hastalığı veya sarhoşluk gibi, sebebi ne olursa olsun, duyu kaybını abdesti gerektiren bir durum olarak görmüştür. Hepsi bunu uykuya kıyas etmiştir; yani uyku, hadesin normalde meydana geldiği bir durumda, yani derin uykuda, abdesti gerektiriyorsa, aklın yitirilmesinin de bunu gerektirmesi uygundur, demişlerdir. Bunlar, bu bölümdeki üzerinde ittifak edilen veya ihtilaflı olduğu yaygın olarak bilinen meselelerdir. Şimdi beşinci bölüme geçmemiz gerekir.

One group of jurists deviated by making ablution obligatory because of carrying the dead. There is a tradition for it that is weak, “One who bathes the dead let him take a bath, and one who carries them let him perform ablution”. It is necessary to know that the majority of the jurists made ablution obligatory due to the loss of senses, whatever its cause, like fainting, insanity, or intoxication. All of them held it to be analogous to sleep, that is, they maintained that if sleep makes ablution obligatory in a state that normally leads to hadath, namely, sound sleep, it is appropriate that the loss of reason should cause this too. These are the issues of this chapter that are agreed upon or are widely known to be disputed. We must now move to the fifth chapter.