Bu bölüm, vaktinde eda edilmemiş sayılan namaz fiillerini ele almaktadır; bunlar iade (i'āda), geciktirilmiş eda (qaḍā) ve sehiv secdeleriyle fazlalık veya eksikliklerin telafisi (cabr) şeklindedir. Bu nedenle bu bölümde üç fasıl vardır. Birinci fasıl iade (tekrar edilme) hakkındadır. İkinci fasıl geciktirilmiş eda (qaḍā) hakkındadır. Üçüncü fasıl secdelerle yapılan telafiyi kapsamaktadır.

This part covers the acts of prayer that are not considered performed on time and these are repetition (iSdda), delayed performance (qadd?), and rectification (jabr) of excesses or shortfalls by means of prostrations (for forgetfulness). In this part there are thus three chapters. The first chapter is about fidda (repetition or re-performance). The second chapter is about qadd> (delayed performance). The third chapter covers rectification that is accomplished with prostrations.

Bu bölümdeki tartışma, namazın tekrarlanmasını gerektiren sebepler, yani namazı bozan etkenler hakkındadır. Âlimler, abdestsiz kılan kimsenin, bunu kasten yapsın ya da unutkanlıktan dolayı yapsın, namazını (abdest aldıktan sonra) tekrarlamakla yükümlü olduğu konusunda görüş birliğine varmışlardır. Aynı şekilde, kıblenin dışında bir yöne doğru kılan kimsenin, bunu bilerek veya yanılarak yapması da böyledir. Genel olarak, namazın şartlarından birini ihlal eden kimse, namazı (doğru biçimde) yeniden kılmakla yükümlüdür. (Bütün bunlar fakihlerin icmâıyla kabul edilmiştir.) Fakihler, geçerliliği sağlayan şartlar üzerindeki görüş ayrılıklarından dolayı ise birbirinden ayrılmışlardır.

The discussion in this chapter relates to the causes that require repetition of a prayer, and these are factors vitiating prayer. They agreed that a person who prays without purification, whether intentional or due to forgetfulness, is obliged to repeat his prayer (after purification). Similarly, one who prays in a direction other than the qibla, whether by intention or by mistake. On the whole, then, a person who violates one of the conditions of prayer is under an obligation of a repeat performance (in the correct way). (All this is by agreement of the jurists.) The jurists disagreed because of their dispute over the validating conditions.

Namazın temel unsurlarının ötesinde, bu konuyla ilgili tartışmalı meseleler vardır. Bunlardan biri, abdestsizliğe yol açan bir sebebin ortaya çıkmasının namazı bozduğu (geçersiz kıldığı) konusunda ittifak edilmesidir. Bu durumda, abdesti bozan bir şey meydana geldiğinde, hadesten önce tamamlanmış bir veya iki rekâtın da dahil olduğu namazın baştan tekrarlanmasının mı gerektiği, yoksa önceden kılınanın üzerine bina edilerek namazın devam ettirilmesinin mi gerektiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk, ne abdestsizlik halinde ne de yapılmaya izin verilmeyen hareket yapmak gibi namazı bozan başka bir sebep halinde, yalnızca burun kanaması hali dışında, bina yoluyla devam etmenin caiz olmadığı görüşündedir. Bazıları ise ne abdestsizlik ne de burun kanaması için hiçbir şekilde bina yapılmayacağını savunmuştur. Bu, eş-Şâfiî'nin görüşüdür. Kûfeliler ise her türlü abdestsizlik halinde bina yapılması gerektiğini ileri sürmüşlerdir.

There are disputed issues related to this topic that are beyond the basic elements of prayer. One of these is their agreement that the occurrence of a cause of hadath (losing the state of purification) terminates (invalidates) prayer. They disagreed, in this case, on wherher it requires the repetition of prayer from the beginning, including a rakfa or two completed prior to the occurrence of hadath, or to continue the prayer based on that already performed. The majority maintained that he is not to base it on continuation neither in the case of hadath nor for another terminating cause (like making unauthorized movements), except in the case of a nosebleed alone. Some of them were of the view that he does not base it on continuation at all, either for hadath or for a nosebleed. This is al-ShafiTs opinion. The Kufts maintained that he is to base the prayer on continuation in all kinds of hadath.

Bunun görüş ayrılığının sebebi şudur: Böyle bir durumda (yani devam etme konusunda) Peygamber ﷺ'den bir izin rivayeti yoktur; ancak İbn Ömer'in burnundan kan geldiği, kanı yıkayıp abdest almadan devam ederek namazı (tekrarlamaya gerek olmadan) sürdürdüğü sabittir. Bir sahabinin bu fiilinin bir örnek (emsal) teşkil ettiğini, çünkü bunu kıyasa dayanarak yapmış olamayacağını savunanlar bu fiile izin vermişlerdir. Burnundan kan gelmesini hades saymayanlar, yalnızca burun kanamasında devam etmeye izin vermişlerdir ve bu Malik'in görüşüdür. Burun kanamasını hades sebebi sayanlar ise kıyasa dayanarak hadesin söz konusu olduğu bütün hallerde devam etmeye izin vermişlerdir. Sahabinin fiilinin, Peygamber ﷺ'den gelen bir emsal olmadıkça esas alınamayacağını savunanlar ise ne hades halinde ne de burun kanamasında devam etmeye izin vermemişlerdir; çünkü kıbleden başka bir yöne dönük namaz kılan bir kişinin namazını bozmuş olacağı ve aşırı hareket ettiği durumda da namazının bozulacağı konusunda icma vardır.

The reason for their disagreement is that there is no recorded, tradition of permissibility from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) in such a case (i.e. continuation), but it is established that Ibn TJmar had a nosebleed and based the (repetition of the) prayer on continuation (after washing away his blood and) without performing ablution. Those who maintained that this act on the part of a Companion amounts to a precedent, for he could not have based such an act upon analogy, permitted such an act. Those for whom a nosebleed does not amount to hadath permitted continuation in the case of a nosebleed only, and this is Malik’s opinion. Those for whom a nosebleed is a cause of hadath permitted continuation in all cases of hadath on the basis of analogy. And those who maintained that an act of a Companion is not to be relied upon unless it is a precedent from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), did not permit continuation either in the case of hadath or a nosebleed, for there is consensus on the point that a worshipper praying in a direction other than the qibla has breached his prayer and also when he is making excessive movements.

Fakihler, namaz kılan kişinin önünden bir şeyin geçmesinin, kişi bir sutre (siper) olmaksızın namaz kıldığında mı, yoksa şey kişi ile sutre arasından geçtiğinde mi namazı bozduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk, bunların hiçbirinin namazı bozmadığını ve namaz kılan kişinin namazı tekrar etmesinin gerekmediğini savunmaktadır. Bir grup fakih ise namazın bir kadın, bir eşek veya siyah bir köpek tarafından kesildiğini (yani bunların geçmesiyle namazın bozulacağını) ileri sürmüştür.

The jurists disagreed on whether the passing of something in front of the worshipper terminates his prayer when he is praying without a curtain (sutra), or when the thing passes between him and the curtain. The majority maintain that none of these terminates the prayer, and there is no obligation for repetition on the worshipper. A group of jurists maintained that prayer is cut off by (the passing of) a woman, a donkey, or a black dog.

Bu görüş ayrılığının sebebi, bir sözün (kavlin) bir fiille çelişmesidir. Müslim, Ebû Zerr'den naklen Peygamber (ﷺ)'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kadın, eşek ve siyah köpek [namaz kılan birinin önünden geçtiğinde] namazı keser." Müslim ve el-Buhârî ise Âişe'den naklen onun şöyle dediğini kaydetmişlerdir: "Peygamber (ﷺ) namaz kılarken, cenazedeki bedenin konulduğu gibi, Allah'ın Resulü'nün (ﷺ) önünde uzanmış olduğumu görürdüm." Ali ve Übey'den, çoğunluğun görüşüne benzer görüşler nakledilmiştir. Tek başına namaz kılan birinin veya imamın, sutre olmaksızın namaz kıldığı durumda önünden geçmenin ya da sutre ile kendisi arasından geçmenin mekruh olduğu konusunda fakihler arasında bir ihtilaf yoktur. Ancak perde arkasından geçmenin bir sakınca taşımadığını söylemişlerdir. Aynı şekilde, İbn Abbas ve başkalarından gelen sahih bir rivayete dayanarak, cemaatin önünden geçmenin de bir sakınca taşımadığını belirtmişlerdir. İbn Abbas şöyle demiştir: "Ergenlik çağına yaklaştığım bir sırada bir eşeğin sırtında geldim. Allah'ın Resulü (ﷺ) insanlara namaz kıldırıyordu. Saflardan bazılarının önünden geçtim. Eşeği otlaması için bırakıp inerek saflardan birine katıldım. Kimse buna itiraz etmedi." Onlara göre bu rivayet bir müsned (Peygamber'e nisbet edilen bir rivayet) niteliğindedir, ancak bu konuda inceleme yapılması gerekir.

The reason for this disagreement is the conflict of a pronouncement with an act, as Muslim has recorded from Abu Dharr that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) said, “A woman, a donkey, and a black dog [passing before a worshipper in prayer] cut off prayer”. Muslim and al- BukharT, (on the other hand), have recorded from cAJisha that she said, “I found myself lying in front of the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him), when he was praying, in the same way as the body in a funeral is placed”. Opinions similar to that of the majority have been related from AII and from Ubayy. There is no dispute among the jurists about the abomination of something passing in front of a single worshipper (praying alone) or in front of the imam when praying without a sutra, or of passing between him and the sutra. They saW no harm, however, in passing anything behind the curtain. Likewise, they saw no harm in passing in front of the followers, because of the authenticated tradition of Ibn cAbbas, and of others. Ibn cAbbas said, “I came on the back o f a donkey, when I was approaching puberty, and the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) was leading the people in prayer. I passed in front of some of the rows. I dismounted, leaving the ass to graze, and joined one of the rows. No one objected to my act”. This, in their view’, resembles a musnad (i.e. a tradition attributed to the Prophet), but this is subject to scrutiny.

Namazda geğirmenin hükmü konusunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir; bu konuda üç görüş vardır. Âlimlerden bir grup, geğirmeyi çirkin (mekruh/çirkin bir davranış) saymış, ancak geğiren kişiye namazı iade etmeyi gerekli görmemiştir. Bir başka grup ise geğiren kişiye namazı iadeyi farz kılmıştır. Üçüncü grup ise duyulan ile duyulmayan geğirme arasında ayrım yapmıştır. Görüş ayrılıklarının sebebi, geğirmenin konuşma mı yoksa konuşma olmayan bir şey mi olduğu yönündeki tereddüttür.

They disagreed about belching during prayer; there are three opinions. One group of jurists regarded it as an abomination, but did not impose repetition of prayer on the person who belched. Another group made repetition obligatory on a person belching. A third group made a distinction between that which was heard and that which was not. The reason for their disagreement stems from the vacillation of (the definition of) belching between being Speech and non-speech.

Namaz kesen şeyin gülmek olduğu konusunda ittifak ettiler. Tebessüm konusunda ise ihtilaf ettiler. Tebessümde ihtilafları, tebessümün gülmenin hükmünü alıp alamayacağı sorusuna dayanmaktadır.

They agreed that laughter cuts off prayer. They disagreed about smiling. Their disagreement about smiling is based on the question of whether it can take the ruling of laughter.

Call of nature (hdqin) ifadesi "tuvalet ihtiyacı" olarak çevrilebilir; ancak metindeki "hdqin" bir transliterasyon olduğundan orijinal haliyle korunmalıdır. Namaz kılan kişinin hdqin (tuvalet ihtiyacını bastırma) hâli hakkında âlimler ihtilaf etmişlerdir. Fakihlerin çoğunluğu, kişinin tuvalet ihtiyacını bastırırken namaz kılmasını mekruh görmüştür. Bunun delili, Zeyd b. Erkam'ın rivayet ettiği hadistir: "Resûlullah ﷺ'ın şöyle buyurduğunu işittim: 'Biriniz helaya gitmek isterse, namaza başlamadan önce gitsin.' " Ayrıca Hz. Âişe'nin Peygamber ﷺ'den rivayet ettiğine göre, "Yemeğin huzurunda namaz kılınmaz, iki pisliği bastırırken de namaz kılınmaz" buyurulmuştur. Bu iki pislik, idrar ve dışkıdır. Bir de Hz. Ömer'in bu hâli yasakladığına dair nakil bulunmaktadır.

They disagreed about the prayer of the person suppressing the call of nature (hdqin). The majority of the jurists consider abominable that a person should pray while he is suppressing the call of nature, because of the tradition of Zayd ibn Arqam, who said, “I heard the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) saying, ‘If one of you desires to go to the privy, he should do so before commencing prayer’ ”, and because of what is related from <A>isha from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) that he said, “No one should pray in the presence of food, nor when he is suppressing the two dirts”, that is, urination and defecation, and also because of the report of the proscription from TJmar.

Bir grup fakih, böyle bir kimsenin namazının geçerli olmadığını ve bunu tekrar kılması gerektiğini savunmuştur. İbn el-Kasım'ın Malik'ten naklettiği rivayet, tabii ihtiyacını tutan kimsenin namazının geçersiz olduğunu göstermektedir. Bunun sebebi, Malik'ten onun, böyle bir kimsenin vaktin çıkmasından önce namazı tekrar kılması gerektiğini, aksi takdirde kazaya bırakması gerektiğini nakletmesidir.

A group of jurists maintained that prayer of such a person is not valid, and he has to repeat it. Ibn al-Qasim’s report from Malik indicates that the prayer of a person suppressing the call of nature is invalid. The reason^is that he reported from him that such a person must repeat the prayer before the expiry of the time, otherwise he has to do so as qadd>.

Ihtilaflarının sebebi, yasaklamanın (nehyin), yasaklanan işin geçersizliğini mi gösterdiği yoksa asıl itibarıyla emredilmiş veya mübah olan bir işin, o durumdaki yapılışının yalnızca günahlı olduğunu mu gösterdiği konusundaki tartışmalarından doğmaktadır. Bu tür bir namazın geçersizliğini savunanlar, bazıları Sevban'dan, bazıları ise Ebu Hureyre'den Peygamber ﷺ'den rivayet edilen, Suriyelilerin naklettiği hadise dayanmışlardır. Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Tabiî ihtiyacını zorla tutmaya çalışan bir mü'minin namaz kılması caiz değildir." Ebu Ömer ise bu hadisin zayıf bir senede sahip olduğunu ve bu nedenle hukuki bir değerinin bulunmadığını söylemiştir.

Namazda selam veren kişinin selamına karşılık verme konusunda alimler ihtilaf etmişlerdir. Sa'îd b. el-Müseyyeb, el-Hasan b. el-Hasan el-Basrî ve Katâde'nin de aralarında bulunduğu bir grup fakih, buna sözle karşılık vermeye izin vermiştir. Başka bir grup sözle karşılık vermeyi caiz görmemiş, ancak işaretle karşılık vermeye izin vermiştir; bu, Mâlik ve eş-Şâfiî'nin görüşüdür. Diğerleri ise ne sözle ne de işaretle karşılık vermeyi yasaklamıştır; bu da Numan'ın (Ebû Hanîfe'nin) görüşüdür. Bir grup içten (sessiz) karşılık vermeye izin vermiş, diğerleri ise kişinin namazı bitirdikten sonra karşılık vermesi gerektiğini söylemiştir.

They disagreed about responding to the salutation by the praying worshipper. A group of jurists, among whom are Sa Td ibn al-Musayyab, al-Hasan ibn al- c Hasan al-BasrT, and Qatada, permitted it. Another group disallowed responding in words, but permitted it with a gesture, and this is the opinion of Malik and aI-Shafi T. Others c prohibited responding by words or by gesture, and this is the opinion of Nu(mam. One group permitted an inward (silent) response, while others said that he should respond when he has finished praying.

Görüş ayrılıklarının nedeni, selama karşılık vermenin namazda yasak olan bir konuşma türü olup olmadığıdır. Selamın karşılığının namazda konuşma sayılan ve yasaklanmış bir şey olduğunu savunanlar ve "Size bir selam verildiğinde, siz ondan daha güzeliyle karşılık verin ya da aynısıyla karşılık verin."148 ayetini namazda konuşmayı yasaklayan rivayetlerle sınırlandıranlar, namazda karşılık vermenin caiz olmadığını söylemişlerdir. Selam karşılığının yasaklanan konuşma kapsamına girmediğini savunanlar ile namazda konuşmayı yasaklayan rivayetleri, selamın karşılığını verme emriyle sınırlandıranlar ise namazda karşılık vermeye izin vermişlerdir.

The reason for their disagreement stems from whether the response to a salutation is a kind of speech during prayer, which is proscribed. Those who maintained that it is a kind of speech prohibited in prayers, and restricted the verse, “When ye are greeted with a greeting, greet ye with a better than it or return it”148 with traditions proscribing speech during .prayer, said that it is not permitted to respond during prayer. Those who maintained that it is not included in the prohibited speech, and those who restricted the proscribing traditions with the command for responding to a greeting, permitted a

Namazda selam veren kişinin selamına karşılık verme konusunda alimler ihtilaf etmişlerdir. Sa'îd b. el-Müseyyeb, el-Hasan b. el-Hasan el-Basrî ve Katâde'nin de aralarında bulunduğu bir grup fakih, buna sözle karşılık vermeye izin vermiştir. Başka bir grup sözle karşılık vermeyi caiz görmemiş, ancak işaretle karşılık vermeye izin vermiştir; bu, Mâlik ve eş-Şâfiî'nin görüşüdür. Diğerleri ise ne sözle ne de işaretle karşılık vermeyi yasaklamıştır; bu da Numan'ın (Ebû Hanîfe'nin) görüşüdür. Bir grup içten (sessiz) karşılık vermeye izin vermiş, diğerleri ise kişinin namazı bitirdikten sonra karşılık vermesi gerektiğini söylemiştir.

They disagreed about responding to the salutation by the praying worshipper. A group of jurists, among whom are Sa Td ibn al-Musayyab, al-Hasan ibn al- c Hasan al-BasrT, and Qatada, permitted it. Another group disallowed responding in words, but permitted it with a gesture, and this is the opinion of Malik and aI-Shafi T. Others c prohibited responding by words or by gesture, and this is the opinion of Nu(mam. One group permitted an inward (silent) response, while others said that he should respond when he has finished praying.

Ayrılıklarının sebebi, selama karşılık vermenin namazda yasak olan bir konuşma türü olup olmadığıdır. Selama karşılık vermenin namazda yasaklanmış bir konuşma türü olduğunu savunanlar ve "Size bir selam verildiğinde, ondan daha güzeliyle karşılık verin ya da aynısını iade edin"148 ayetini, namazda konuşmayı yasaklayan rivayetlerle sınırlandıranlar, namazda selama karşılık vermenin caiz olmadığını söylediler. Selamın yasaklanan konuşma kapsamına girmediğini savunanlar ve namazda konuşmayı yasaklayan rivayetleri selama karşılık verme emriyle sınırlandıranlar ise namazda karşılık vermeye izin verdiler. Ebu Bekr ibn el-Munzir, selama hiç karşılık verilmemesi gerektini söyleyenlerin sünnete aykırı davrandığını söylemiştir; çünkü Habib, Peygamber ﷺ'in namaz kılarken kendisine selam verenlere işaretle karşılık verdiğini rivayet etmiştir.

The reason for their disagreement stems from whether the response to a salutation is a kind of speech during prayer, which is proscribed. Those who maintained that it is a kind of speech prohibited in prayers, and restricted the verse, “When ye are greeted with a greeting, greet ye with a better than it or return it”148 with traditions proscribing speech during .prayer, said that it is not permitted to respond during prayer. Those who maintained that it is not included in the prohibited speech, and those who restricted the proscribing traditions with the command for responding to a greeting, permitted a response during prayer. Abu Bakr ibn al-Mundhir has said that those who say that the greeting is not to be responded to at all have opposed the sunna, for Habib has reported that the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) returned the greeting, with a gesture, of those who greeted him while he was praying.

Bu bölümde, kaza orucunun kimin üzerine farz olduğunun tespiti, kazanın çeşitlerinin açıklanması ve şartlarının ele alınması tartışılmaktadır.

The discussion in this chapter covers the identification of the person for whom qaddW is obligatory, the description of the types of qadd, and its conditions.

Müslüman hukukçular, namazı unutan veya uyuyakalıp vaktini kaçıran kişinin kaza etmesinin farz olduğu konusunda görüş birliğine varmışlardır. Ancak namazı kasten vaktinden sonraya bırakan kişi ile bayılan kişi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Müslüman hukukçular, unutma veya uyku sebebiyle namazı kaçıran kişinin kaza etmesinin farz olduğu konusunda görüş birliğine varmışlardır; bunun dayanağı, Peygamberin ﷺ söz ve fiillerine dair sahih rivayetlerdir. Sözünden kastım, “Kalem üç kişiden kaldırılmıştır” hadisidir; burada uyuyan kişi de zikredilmiştir. Bir de onun şu sözü vardır: “Biriniz namaz vaktini uyuyarak kaçırır veya unutursa, hatırladığında onu kaza etsin.” Ayrıca rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ bir defasında güneş doğana kadar uyumuş, sonra namazı kaza olarak kılmıştır. Namazı vaktine kadar kasten ihmal eden kişi hakkında ise çoğunluk, bunun günahkâr olduğunu ve üzerine kaza namazının farz olduğunu ileri sürmüştür. Zahirîlerden bazıları onun günahkâr olduğunu, ancak kaza etmesinin gerekmediğini savunmuşlardır. Bu görüşte olanlardan biri de Ebû Muhammed İbn Hazm’dır.

The Muslim jurists agreed that the person for whom qadd is obligatory is one who forgets (to pray) or is asleep (till the expiry of the time). They disagreed about the case of one who delays praying intentionally and about one who faints. The Muslim jurists agreed about the obligation of qadd for a person who misses prayer due to forgetfulness or sleep, because of the authentic reports about the words and acts of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him). By his words I mean the saying, “The Pen has been lifted on three counts”, and here he mentioned one sleeping, and also his saying, “If one of you slept through [the time of] prayer or forgot it, then let him make up for it when he remembers”. It is also reported that he himself overslept once till sunrise and then offered it as qadd' About the person who intentionally neglects prayer till its time is over, the majority hold that he is a sinner and qadd is obligatory on him. Some of the Zahirites have held that he is a sinner, but he is not to observe qadd. One of the Zahirites who held this was Abu Muhammad ibn Hazm.

Ayrılıklarının sebebi iki noktadaki anlaşmazlıklarıdır. Birincisi, hukukta kıyas (analoji) kullanmanın caiz olup olmadığıdır. İkincisi, kıyasın geçerliliği kabul edildikten sonra, unutan kimse üzerinden bilerek namazı terk eden kimse için kıyas yapılıp yapılamayacağıdır. Unutan kişiye kazayı farz kılanlar şöyle demişlerdir: Şâri', birçok durumda muaf tuttuğu unutkan kişiye kazayı farz kıldıysa, mazeretsiz olarak bilerek terk eden kimse için de kazanın farz olması uygundur. Unutanın durumunu bilerek terk edene kıyas etmeyenler ise şöyle demişlerdir: Unutan kişi ile bilerek terk eden kimse birbirinin zıddıdır; zıtlar üzerinde kıyas yapılamaz, çünkü zıtların hükümleri farklıdır, kıyas ise benzer durumlar üzerinde yapılır. Buradaki doğru görüş şudur: Kazâ farz kılınması bir ağırlaştırma (ceza niteliğinde bir sorumluluk) olarak düşünülürse, kıyas doğru ve yerinde olur. Ancak unutan kişiye duyulan bir merhamet ve şefkat olarak düşünülürse, çünkü onun bir mazereti vardır ve bu kolaylık ona esirgenmemelidir, o zaman bilerek terk eden kişi unutan kişinin zıddı olur ve kıyas oluşmaz; çünkü unutanın mazereti vardır, bilerek terk edenin ise yoktur. İlke şudur: Kaza, vaktin emri (emr-i edâ) sebebiyle değil, yeniden gelen bir emir sebebiyle farz olur. Bu, Mütekellimûn'un görüşüdür. Zira unutan kişi, işi geçerli bir şekilde yapmasını sağlayan şartlardan birini kaybetmiştir ve bu şart vakittir; vakit ise sahih olmanın şartlarındandır. Vaktin geçmesi de kıyasen ona bir ruhsat (kolaylık) anlamına gelir. Ancak uyuyan ve unutan kişilerin durumunu çözen bir hadis vardır. Bilerek terk eden kişinin durumu ise bunlara benzemek ile benzememek arasında gidip gelmektedir. Doğruyu bulmak Allah'a aittir.

Namaz kılma sırası konusunda ihtilaf etmişlerdir; yani unutulan namazlar arasında ve bunlarla kaza namazı arasında sırayı gözetmenin farz olup olmadığı konusunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Malik, beş vakit namaz veya daha az sayıdaki namazlarda sıralı kılmanın farz olduğunu ve kişinin, içinde bulunduğu vaktin kaçmasına rağmen önce unutulmuş namazı kılmaya başlaması gerektiğini savunmuştur. Hatta kişi o an kıldığı namazla meşgulken unutulmuş bir namazını hatırlarsa, o an kıldığı namazın kendisi için geçersiz olacağını dahi söylemiştir. Ebu Hanife ve es-Sevri de benzer görüşleri dile getirmişlerdir; ancak onlar, sıralamanın farz olduğunu yalnızca o anki namazın vakti yeterince uzun olduğunda (kaza namazı ve edâ namazı için) kabul etmişlerdir. Bu fakihler, unutkanlık halinde sıralamanın farziyetinin düşeceği konusunda ittifak etmişlerdir. Eş-Şafiî ise sıralamayı gözetmenin farz olmadığını, ancak bunu yapmanın ve o anki namazı kılacak kadar vakit bulunduğunda sıralamaya uymanın mustahab olduğunu söylemiştir.

They differed over the order (of offering prayers), that is, they disagreed about the obligation of observing an order among the forgotten prayers, and between them and the add prayer. Malik maintained that observing a sequential order is obligatory for five prayers or whatever is less, and that the person is to begin with a forgotten prayer even if the time of the current prayer is to be missed. He went as far as saying that if he is occupied with the current prayer and remembers a forgotten prayer, the current prayer is invalidated for him. Similar views were expressed by Abu HanTfa and al-ThawrT, except that they upheld the obligation of a sequential order only when the period for the current prayer is long enough (for the qadd and the add prayers). These jurists agreed about the dropping of the obligation of order in the case of forgetfulness. Al-Shafi T said c that there is no obligation of maintaining an order, but if he does this and the time is long enough to accommodate the current prayer, it is commendable.

Ayrılıklarının nedeni, konuyla ilgili rivayetlerin çelişmesinin yanı sıra, *qadd* ile *add* arasında bir benzerlik bulunup bulunmadığı konusundaki görüş farkından kaynaklanmaktadır. Konuyla ilgili iki çelişen rivayet vardır. Birincisi, Peygamber (ﷺ) hakkında rivayet edilen şu sözdür: "Bir imamla başka bir namaz kılarken bir namazı unutan (ve hatırlayan) kişi, imamla birlikte namazına devam etsin. Bu namazı kıldıktan sonra unuttuğu namazı kılsın, sonra da imamla birlikte kıldığı namazı tekrar etsin." Şafiî'nin takipçileri bu rivayeti zayıf kabul ederken, Peygamber (ﷺ)'in şu sözünü aktaran İbn Abbas'ın rivayetini sahih sayarlar: "Sizden biri bir namazı unutur ve başka bir farz namaz kılarken hatırlarsa, kıldığı namazı tamamlasın; bitirdikten sonra unuttuğu namazı *qadd* olarak kılsın." Oysa bu konudaki sahih rivayet, daha önce zikredilen rivayettir. Peygamber (ﷺ)'in sözleri şöyledir: "Sizden biri namaz vaktinde uyursa veya namazı unutursa, hatırladığında o namazı kılsın."

Bir rek'atın ne zaman kaybedilmiş sayılacağı sorusu iki meseleyi içerir. Birincisi, imam rüku için eğildiğinde namaza katılan kişinin durumudur. İkincisi, cemaatle namaz kılarken rükûda imamı takip etmeyi unutması veya buna engel olacak bir itilip kakılma gibi bir durumun ortaya çıkmasıdır.

The question as to when a rak^a is deemed to be lost entails two issues. First, when the worshipper joins in when the imam has bent for the ruku\ and second, when he is praying with the imam and forgets to follow him in the ruk# or something in the nature of jostling occurs that prevents him from- doing so.

Bu konuda üç görüş vardır. Birincisi, çoğunluğun benimsediği görüştür: Eğer kişi, imamın rükûdan başını kaldırmadan önce ona yetişebilir ve onunla birlikte eğilebilirse, rek'atı yakalamış olur ve bu kişi için kaza yoktur. Bu fakihler, bu kişinin katılabilmesi için iki tekbir getirmesinin, yani iftitah tekbiri ile rükû tekbiri, şart olup olmadığı veya yalnızca rükû tekbirinin yeterli olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Eğer (yalnızca rükû tekbiri) yeterli sayılırsa, bununla iftitah tekbirinin de niyet edilmesi şart mıdır? Bazıları, iftitah tekbirinin niyetini de içinde barındırması kaydıyla tek bir tekbirin yeterli olacağını söylemiştir. Bu, Malik ve eş-Şafiî'nin görüşüdür; ancak onların görüşünde tercih edilen iki tekbirdir. Bir grup fakih, iki tekbirin gerekli olduğunu söylemiştir. Başka bir grup ise, bununla iftitah tekbirini niyet etmese bile tek tekbirin yeterli olduğunu söylemiştir.

There are three opinions on this issue. The first, which is held by the majority, is that if he can catch up with the imam before he raises his head from the ruk# and is able to bow with him, then, he has caught the rakfa and there is no qadd* for him. These jurists differed on whether it is a condition for This person joining in that he pronounce two takbirs., the initial takbir and one for the or is the takbir of the ruk& to be sufficient for him, and if it is deemed compensated, is it a condition for it that he intends through it the initial takbir also? Some of them said that a single takbir would be sufficient if he includes in it the intention of the initial takbir. This is the opinion of Malik and al-ShafiT but, the preference in their view is for two takbirs. A. group of jurists said that (pronouncing) two takbirs is necessary. Another group said that one is sufficient even if he does not intend the initial takbir through it.

İkinci görüş, imam rükûya varmışsa kişinin rek'atı kaybettiği ve bunu ancak imamla birlikte kıyamda bulunduktan sonra yapmış olursa elde edebileceğidir. Bu görüş Ebû Hüreyre'ye atfedilmektedir. Üçüncü görüş ise, kişi son safa yaklaştığında imam rükûdan başını kaldırmış olsa da safta bulunanların bir kısmı henüz kaldırmamış olsa ve kişi onlara katılarak rükû yapsa, bu durumda bir kısmının diğerlerine imamlık yapmakta olması sebebiyle rek'atı elde ettiğidir. Bu görüş Şâfiî tarafından benimsenmiştir. Bu ihtilafın sebebi, "rek'at" teriminin anlamındaki belirsizliktir; terim ya yalnızca rükûu ifade eder ya da kıyam ve rükûun birlikte oluşturduğu bütünü ifade eder. Allah Resûlü ﷺ şöyle buyurmuştur: "Namazın bir rek'atına yetişen, namaza yetişmiş olur." İbnu'l-Münzir, bu hadisin Allah Resûlü ﷺ'den sahih olarak nakledildiğini belirtmektedir. Rek'at teriminin hem rükû hem kıyamı kapsadığını kabul edenler, kişi imamla birlikte kıyamı kaçırmışsa rek'atı kaybettiğini söylemişlerdir. Terimin yalnızca rükûu ifade ettiğini kabul edenler ise rükûya yetişmeyi rek'atı elde etmek saymışlardır. Bu terimde bulunan çok anlamlılık (ishtirâk), terimin lügat anlamı ile ıstılâhî anlamı arasındaki gidip gelmesinden kaynaklanır: Lügat anlamında yalnızca rükûu ifade ederken, ıstılâhî anlamında kıyamı, rükûyu ve secdeyi birlikte kapsar. Peygamber ﷺ'in "Bir rek'ata yetişen..." sözündeki rek'at teriminin ıstılâhî anlamı kastettiğini kabul edenler ve isimlerin bir kısmını kapsadığını kabul eden görüşü benimsemeyenler, kişinin imamla birlikte üç fiili, yani kıyamı, rükûyu ve secdeyi yerine getirmesinin gerektiğini söylemişlerdir. Bu görüşte olanlar, rükû'nun belirttiği terimin büyük bölümünü dikkate almış olabilirler; çünkü rükû'ya yetişen kişi iki rekʿatı elde etmiş, rükû'yu kaçıran kişi ise yalnızca tek bir rekʿat elde edebilmiştir. Buna dayanarak, aralarındaki ihtilaf, bir terimin kapsadığı şeyin bir kısmının mı yoksa bütün kapsamının mı kabul edileceği meselesine dayanmaktadır. Her iki görüşe karşı da itiraz bulunduğu görülebilir.

Cemaatle namaz kılan ve rükûyu imamla birlikte yakalayamayan kişi hakkında, bir grup fakih şöyle demiştir: Eğer kişi imamla birlikte rükûyu yakalamamışsa, rekâtı kaybetmiştir ve kendi selamından önce onu kaza etmesi vaciptir. Başka bir grup fakih ise, imam bir sonraki rekâta başlamadan önce kişinin secdeleri tamamlayabilmesi mümkünse, o rekâtı kılmış sayabileceğini söylemiştir. Üçüncü bir grup fakih ise, imam ikinci rekâtta rükûdan kalkıp başını kaldırmadığı sürece kişinin imama uyması ve o rekâtı kılmış sayması gerektiğini belirtmiştir. Bu ihtilaf Mâlikîler arasında da vardır. Ayrıntılarda ciddi bir tartışma bulunmakta olup, kaçırmanın unutkanlıkla mı yoksa kalabalıkta itilip kakılma sebebiyle mi gerçekleştiği, bunun cuma namazında mı yoksa başka bir namazda mı olduğu ve bu durumun takipçinin ilk rekâtında mı yoksa başka bir rekâtta mı karşılaştığı konularında da fakihler arasında görüş ayrılıkları vardır.

About the person forgetting to follow the imam in rukuc till the imam prostrates, a group of jurists said that if he has failed to observe the rukuz with him, he has lost the rak'a and it is obligatory for him to offer it as qada? (before his own salam). Another group of jurists said that he can count the rakfa (as performed) if it is possible for him to complete the fukuS before the imam has commenced the next rak'a. A third group of jurists said that he is to follow him and count the rakfa as performed as long as the imam has not raised his head after bowing in the second rak^a. This disagreement exists among the disciples of Malik, and there is considerable dispute over details, along with disagreements among them relating to whether what was missed occurred due to forgetfulness or due to jostling, and whether it happened in a jumu^a prayer or another, and whether this situation was faced by the follower in the first rakfa or in another rak'a.

Görüşlerin ayrıntılarını kaydetmek veya bunlardan hüküm çıkarmak değil, yalnızca temel meseleleri ve bunların (altta yatan) ilkelerini belirtmek amacında olduğumuz için şunu söylüyoruz:

Since our purpose is not to record the details of the opinions or to derive them, but only to indicate the fundamental issues and their (underlying) principles, we say the following:

Ihtilaf bu meselede, tâbinin hareketlerinin imamın hareketlerini takip etmesinin (veya hemen ardından gelmesinin) bir şart olup olmadığı ve bu şartın rekâtı oluşturan üç temel fiil, yani kıyam, rükû ve secdenin hepsi için mi geçerli olduğu yoksa bazıları için mi geçerli olduğu noktasındaki tartışmadan kaynaklanmaktadır. Ayrıca, tâbinin fiili imamın fiilini (hemen) takip etmediğinde, yani imam bir sonraki fiili yaparken tâbinin bir fiili yapıyorsa, bu fiil ne zaman aleyhine olur? Tek bir rekâtın her bir temel fiilinin, yani tâbinin fiilinin imamın aynı fiiliyle eş zamanlı olmasının gerektiğini, aksi takdirde bunun imamdan ayrılmak anlamına geleceğini ve Peygamber (ﷺ)'in, "İmam, uyulsun diye tayin edilmiştir, öyleyse ona muhalefet etmeyin" buyurduğunu savunanlar, tâbinin imamla birlikte rükûya varmadığını, her ne kadar küçük bir kısmında bile olsa, bu durumda rekâtı kaçıracağını söylemişlerdir. Rekâtın yalnızca bir kısmını dikkate alanlar ise, imam bir sonraki rekât için kalkmadan önce tâbinin rekâtın bir kısmını yakalaması hâlinde rekâtı elde ettiğini, bunun imama muhalefet anlamına gelmediğini belirtmişlerdir. İmam ikinci rekâta kalkmış ve tâbi ilk rekâtın fiillerinde onu takip ediyorsa, bu ilk rekât bakımından imama muhalefet sayılır. Tâbinin, imam bir sonraki rekâtta rükûya varmadığı sürece fiillerini takip edebileceğini söyleyenler ise, tâbinin fiilinin her bir parçasının ya da bütün olarak imamın fiilinin her bir parçasıyla örtüşmesinin şart olmadığını, şartın yalnızca imamın fiilinden sonra gerçekleşmesi olduğunu düşünmüşlerdir. Âlimler, imam ikinci rekâtta rükûdan kalktıktan sonra (bu durumda) tabi olan kimsenin o rekâtı kılmış saymayacağı konusunda görüş birliğine varmışlardır; eğer o, rekâtın fiillerini sürdürmüşse, bu fiiller birinci rekâtın hükmünü alırken imam ikinci rekâtın hükmüne tabi olur ve bu da açıkça imama muhalefet anlamına gelir.

Konunun ilkelerini oluşturan üç temel meseleden ikincisi, takipçinin imamın namazından kaçırdığı kısmı kendi başına kılmasının, bunun eklenen (add) bir kısım mı yoksa kaza edilen (qadd) bir kısım mı sayılacağı meselesidir. Bu konuda üç görüş vardır.

The second of the three fundamental issues that act as principles of the topic is whether the performance by the follower of the part of the prayer he has missed, from the imam's prayer, amounts to add or qadd. There are three opinions on this issue.

Bir grup fakih, imamın selamından sonra kılınan kısmın kadd (yani kazâ) olduğunu ve imamla birlikte kıldığının namazının ilk kısmı olmadığını söylemiştir. Başka bir grup ise imamın selamından sonra kıldığının edâ (yani ilk kısım) olduğunu ve imamla birlikte kıldığının namazının ilk kısmı olduğunu söylemiştir. Üçüncü bir grup ise sözler ile fiiller arasında ayrım yapmış ve kişinin sözleri, yani kıraati, kadd olarak kıldığını, fiilleri ise devam ettirdiğini, yani bunlarla edâ ettiğini söylemiştir. Buna göre, kaçırılan kısmı kadd sayan birinci görüşe göre, mağrib namazının bir rek'atini yakalayan kişi, imam selam verip namazını bitirdiğinde kalkar ve her birinde Ümmü'l-Kur'an ile başka bir sure okuyarak iki rek'at kılar; bu ikisinin arasında oturmaz. İkinci görüşe göre, ki bu devamlılığa dayanır, kişi kalkar ve bir rek'atta Ümmü'l-Kur'an ile başka bir sure okur, sonra oturur; ardından bir rek'at daha kalkar ve onda yalnızca Ümmü'l-Kur'an okur. Üçüncü görüşe göre ise kişi kalkar, bir rek'atta Ümmü'l-Kur'an ile başka bir sure okur, sonra oturur; ardından ikinci rek'ate kalkar ve onda da Ümmü'l-Kur'an ile başka bir sure okur.

A group of jurists said that the part he observes after the imam's salutation is qadd and what he has observed with the imam is not the first part of his prayer. Another group said that what he observes after the salutation of the imam is add and what he observed with the imam is the first part of his prayer. A third group made a distinction between words and acts and said that he performs the words as qaddy that is, the recitation, and continues on with the acts, meaning add thereby. Thus, according to the first opinion, the opinion which regards the missed part that the follower performs as qadd, the person who is able to catch one rak^a of the maghrib prayer will stand up when the imam ends his prayer with the salutation and offer two rak'as reciting the umm al-Qur'an and another sura in each one of them, without adopting the sitting posture in between the two. In accordance with the second opinion, that is based on continuation, he will stand up for one rak^a reciting in it the umm al-Qir'dn and another sura and then adopt the sitting posture, after which he will rise for another rak^a and recite in it only the umm al- QuPan. In accordance with the third opinion, he will stand up for a rak'a reciting in it the umm al-Qur'dn and another sura and then take the sitting posture, after which he will rise for the second rak*u also reciting in it the umm al-Qur>dn and another sura.

Bir grup fakih dedi ki: Eğer cuma namazının bir rek'atini yakalayabilirse, cuma namazını eda etmiş sayılır ve imamın selamından sonra ikinci rek'atı kılar. Ancak bir rek'attan daha az yakalarsa, öğle namazı olarak dört rek'at kılar. Bu, Malik'in ve eş-Şafiî'nin görüşüdür. Başka bir grup fakih ise, imamla birlikte namazdan ne yakalamış olursa olsun, iki rek'at tamamlaması gerektiğini söyledi. Bu, Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Bu konudaki ihtilafın sebebi, Peygamber'in (ﷺ) "Ne yakalarsan onu kıl (imamın arkasında), kaçırdığını da tamamla" sözünün genel anlamı ile "Bir namazın bir rek'atını yakalayan, namazı yakalamış olur" sözünün anlamı arasında görülen çelişkidir. "Kaçırdığını tamamla" sözüne dayanarak hüküm verenler, takipçinin iki rek'attan az yakalasa bile iki rek'at kılmasını farz kıldılar. Peygamber'in (ﷺ) "namazı yakalamış olur" sözünde gizli bir kelime bulunduğunu kabul edenler, yani "namazın hükmünü yakalamış olur" anlamında olduğunu söyleyenler ise, metnin dolaylı delaletinin, bir rek'attan az yakalayanın namazın hükmünü yakalamadığını gösterdiğini ileri sürdüler. Ancak bu metindeki gizli kelimenin birden fazla ihtimali vardır; namazın sevabı anlamına gelebilir, namazın vaktı anlamına gelebilir ve namazın hükmü anlamına da gelebilir. Bunlardan birinin anlamı diğerinden daha açık değilse, bu durum mücmel (açıklanmaya muhtaç) kapsamına girer ki, bu da bir hüküm ifade etmez ve genel anlamlı diğer metin tercih edilmiş olur. Fakat bu ikinci anlamlardan birinde açık olduğunu kabul edersek, örneğin, bunu savunanların görüşüne göre namazın hükmü gibi, o zaman bu açık anlam, (diğer metindeki) genel anlamla çelişmez; ancak bu, metnin ima yoluyla delaleti (rafʿu'l-hitâb) kategorisi olarak ele alınırsa böyledir. Ama genel anlam, ittifakla, metnin delaletinden daha güçlüdür; özellikle de birkaç ihtimale dayanan ya da açık anlama dayanan bir delalet söz konusu olduğunda. Öte yandan, Peygamber ﷺ'in "namazı yakaladı" sözlerinin tüm ima edilen anlamları kapsadığını savunanların görüşü zayıftır ve Arap kullanımında bilinmemektedir; ancak böyle bir örfî veya ıstılâhî anlamın bulunduğu iddia edilmedikçe.

A group of jurists said that if he is able to catch a rak'a of jumu^a then he has observed the jumu^a prayer, and he is to perform the second rak'a after the salutation of the imam, but. if he catches less than a rak^a he is to pray the four rak'as as zuhr. This is the opinion of Malik and al-ShafiT. Another group of jurists said that he is to complete two rakfas irrespective of what he has been able to catch of the prayer with the imam. This is Abu HanTfa’s opinion. The reason for disagreement in this matter stems from what is supposed to be a conflict between the general implication of the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “Pray what you are able to catch (behind the imam), and complete what you have missed”, and the meaning of his words, “He who has caught a raV-a of a prayer (behind the imam) has caught the prayer”. Those who decided on the basis of the words, “complete what you have missed”, made it obligatory that the follower pray two vak'as even if he has been able to catch (a little) less than two rak^as. Those for whom there is an implied word in the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “he has caught the prayer”, that is, he has caught the hukm of the prayer, said that the (indirect) indication of the text (dalil al- khiidb) implies that one who has caught less than one rak^a has not caught the hukm of the prayer. The implied word, however, in this text has multiple possibilities, for it is possible that it means the merit of the prayer, it is possible that it means the time of the prayer, and it is also possible that it means the hukm of the prayer. Perhaps the possible meaning in one of these is not more obvious than the other. If this is the case, then it belongs to the category of mujmal (unelaborated implication), which does not imply a hukm, and the other (text with a) general meaning becomes preferable. If, however, we concede that it is obvious in one of these implied meanings, for example, the hukm of the prayer in accordance with the opinion1 of those who hold this, then, this obvious meaning is not in conflict with the general meaning (in the other text), unless it is treated as a category of the indication of the text (rfa/f/ al-khitab), but the general meaning is stronger, unanimously, than the indication of the text, especially an indication based on several probabilities or on the obvious meaning. On the other hand, the opinion of those who maintain that the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “he has caught the prayer”, include all the implied meanings, is weak and unknown in Arab usage, unless it is maintained that there is such a customary or technical meaning.

Tabi'nin imamı, sehiv secdelerinde takip etmesi meselesinde, bir grup fakih, esas olarak en azından imamla birlikte bir rekâtı yakalamasını şart koşmuştur; başka bir grup fakih ise bunu dikkate almamıştır. Bunu dikkate almayanlar, Peygamber'in (ﷺ) "İmam, kendisine uyulsun diye tayin edilmiştir" sözünün genel anlamına dayanarak karar vermişlerdir. Rekâtı dikkate alanlar ise Peygamber'in (ﷺ) "Namazı yakalamıştır" sözünün anlamına göre karar vermişlerdir. Bu yüzden üçüncü alt mesele hakkında da görüş ayrılığına düşmüşlerdir.

On the issue of the follower following the imam in prostrations, that is, the prostrations of forgetfulness, a group of jurists fixed one rak'a as the basis, that is, that he should catch at least a rak'a with the imam', another group of jurists did not take this into account. Those who did not take this into account decided on the basis of the general implication of the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “The imam has been appointed so that he be followed”. Those who took the rak'a into account decided according to the meaning of the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “He has caught the prayer”. It is for this reason that they also differed on the third sub-issue.

Bir grup fakih, yolcunun bir yerleşim yerinde bulunan imamın namazının bir rekatından daha azını yakalaması hâlinde, namazın geri kalanını mukim statüsünde olan biri gibi tamamlamaması gerektiğini, ancak bir rekat yakalaması hâlinde tamamlamasının kendisine farz olduğunu söylemişlerdir.

A group of jurists said that if the traveller catches less than one rak'a of the prayer of the imam (who is) in a settlement he is not to complete the rest of the prayer as one having the status of the resident, but if he catches one rakfa completion is binding upon him.

Buna göre, imamın namaza kendisinden önce başlamış olması durumunda, namazın bir kısmı için qadd* hükmü budur.

This, then, is the hukm of qadd* for part of the prayer when the imam had started prayer before the follower.

Cumhur-u fukaha, imamın veya tek başına kılan kişinin unutkanlığı sebebiyle namazın bir kısmında meydana gelen durumlarda hükmü konusunda şöyle ittifak etmiştir: Namazın rüknü olan, yani farz olan her şeyi kaza etmesi gerekir ve bunu yapmadıkça namazı sahih olmaz. Ancak bu konuda ihtilaf ettikleri meseleler de vardır; bazıları bu meselelerde kazayı vacip görmüş, bazıları ise iadeyi (namazın tekrarını) emretmiştir. Bunun örneği, dört rekâtlık namazda her rekâtta bir secde unutarak dört secdeyi eksik bırakan kişidir. Bir grup fakih, bu kişinin dördüncü rekâtı secde ile telafi edeceğini, önceki rekâtları ise batıl sayıp yeniden kılması gerektiğini söylemiştir. Bu, Malik'in görüşüdür. Başka bir grup fakih ise namazın bütünüyle batıl olduğunu ve kişinin namazı iade etmesinin vacip olduğunu söylemiştir. Bu, Ahmed'den rivayet edilen görüşlerden biridir. Üçüncü bir grup, kişinin art arda dört secde yapacağını ve namazının tamamlanmış olacağını söylemiştir. Bu görüşü Ebu Hanife, es-Sevri ve el-Evzai benimsemiştir. Dördüncü bir grup ise dördüncü rekâtın iki secde ile telafi edileceğini söylemiştir. Bu, Şafiî'nin görüşüdür.

The jurists agreed with respect to the hukm of qadffi for part of the prayer that occurs because of the forgetfulness of the imam or of the individual (praying independently), that he is to observe as qadd> whatever is an essential element (rukn) of the prayer, that is, an obligation, and it is not valid for him unless he performs this (part). There are, however, issues in it over which they disagreed, with some making qada> (making up the missing parts) obligatory in them and the others imposing repetition, as in the case of the person who forgets to make four prostrations in four rakfasy missing one prostration in each rak'a. K group of jurists, thus, said that he rectifies the fourth by the prostrating and deems the earlier rak'as as nullified and then repeats them. This is Malik’s opinion. Another group of jurists said that the prayer is nullified as a whole and repetition becomes binding upon him. This is one of the narrations from Ahmad. A third group said that he performs four consecutive prostrations and his prayer stands completed. This was held by Abu HanTfa, al-Thawri, and al-Awza T. A fourth group said that c the fourth is rectified with two prostrations. This is al-ShafiTs opinion.

Şeriatta belirtilen secde-i sehiv, iki durumda uygulanır: birincisi, bilerek olmayan fazlalık veya eksiklik olan fiil ve sözlerde; ikincisi, namazın fiillerinde şüphe olduğunda. Şüpheden değil, unutkanlıktan kaynaklanan secde-i sehivler konusu altı bölümde ele alınmaktadır. Birinci bölüm, secde-i sehvin hükmünün belirlenmesi hakkındadır. İkincisi, namazda bu secdelerin gerektiği durumlar hakkındadır. Üçüncüsü, secde-i sehvi gerektiren fiillerin ve fiillerin türlerinin belirlenmesiyle ilgilidir. Dördüncüsü, secde-i sehvin nasıl yapılacağının açıklamasıdır. Beşincisi, secde-i sehvin kimin için vacip olduğunun belirlenmesi hakkındadır. Altıncısı ise, uyan kişinin imamı unuttuğuna dair nasıl uyardığı yollarla ilgilidir.

The prostrations transmitted in the law apply in one of two cases: first, in unintended excess or deficiency of acts or words; and second, in the case of doubt in the acts of the prayer. In the case of the prostrations resulting from forgetfulness, and not from doubt, the discussion is covered in six sections. The first section is about the identification of the hukm of the prostrations. The second is about their occasions in the prayer. The third relates to the identification of the species of the acts and the acts themselves because of which the prostrations are made. The fourth is about the description of the prostrations of forgetfulness. The fifth is about the identification of the person for whom the prostrations are obligatory. The sixth is about the means with which the follower alerts the imam about his forgetfulness.

Sehv secdeleri konusunda âlimler, bunların farz mı yoksa sünnet mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî, bunların sünnet olduğunu ileri sürmüştür; Ebû Hanîfe ise bunların farz olduğunu, ancak namazın sıhhatinin şartlarından biri olduğunu belirtmiştir. Mâlik ise sehv secdelerini, kelimelerin unutulmasından veya bazı fiillerin unutulmasından kaynaklananlarla, fazlalık veya eksiklikten kaynaklananlar arasında ayırım yapmıştır. Ona göre, eksik fiillerden dolayı yapılan sehv secdeleri farzdır ve kendisine göre namazın sıhhatinin şartlarından biridir. Bu, meşhur rivayettir. Ondan ayrıca, eksiklikten dolayı yapılan secdelerin farz, fazlalıktan dolayı yapılan secdelerin ise müstehap olduğu da rivayet edilmiştir.

They disagreed about the prostrations of forgetfulness, whether they are an obligation or a sunna. Al-Shafi T held that c they are a sunna^ while Abu Harnfa held them to be an obligation, but as one of the conditions of the validity of prayer. Malik made a distinction between the prostrations of forgetfulness caused by forgetting words or forgetting some acts, and also those caused by an excess or a deficiency. He said that the prostrations of forgetfulness that are performed because of deficient acts are obligatory, and are, according to him, one of the conditions of the validity of prayer. This is the well-known report. It is also reported from him that prostrations on account of deficiency are obligatory and prostrations on account of excess are recommended.

Ayrılıklarının nedeni, bu konuyla ilgili Peygamber'in (God'un selamı ve bereketi onun üzerine olsun) fiillerinin bir yükümlülük mü yoksa tavsiye mi ifade ettiğine dair yorumlarından kaynaklanmaktadır. Ebu Hanife, bu fiilleri yükümlülük olarak yorumlamıştır; çünkü ona göre bu, yükümlü bir fiilin açıklaması olarak ortaya çıkar. Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız, siz de öyle namaz kılın." Eş-Şafiî ise onun fiillerini tavsiye ifade eden olarak yorumlamış ve kıyas yoluyla bu ilkenin asıl anlamından sapmıştır. Çoğunluğun görüşüne göre secde-i sehiv yükümlü bir fiilin yerini tutmaz, sünnet olan bir fiilin yerini tutar; dolayısıyla yükümlü olmayan bir şeyin yerini tutan bir şey de yükümlü olamaz. Malik için ise fiiller, sözlere kıyasla daha fazla önem taşımaktadır; çünkü namazın yapısını sözlerden daha çok fiiller oluşturur. Yani fiillerle ilgili yükümlülükler, sözlerle ilgili olanlardan daha fazladır. Bu nedenle o, fiillere sözlerden daha büyük bir önem verdiği görüşündedir; oysa sehiv secdeleri yalnızca yükümlü olmayan fiillerin yerini tutar. Onun, ikinci rivayete göre, eksiklikten dolayı yapılan secdeler ile fazlalıktan dolayı yapılan secdeler arasındaki ayrımı, eksiklik secdelerinin namaz fiillerinden düşen şeyin telafisi olarak belirlenmesine dayanmaktadır; fazlalık secdeleri ise bir tövbe gibidir, bir yerine geçen değildir.

The reason for their disagreement arises from their dispute about the interpretation of the acts of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) related to this topic, whether they convey an obligation or recommenda­tion. Abu Hanifa interpreted the acts of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) as obligatory, as that is the principle in his view, for they occur as an elaboration of an obligatory act. The Prophet (God’s peace and blessings be upon him) said, “Pray as you see me praying”. Al-ShafiT interpreted his acts as conveying recommendation, and he deviated from the original meaning of the principle on the basis of analogy. He held that as prostrations, in the view of the majority, do not become a substitute for an obligation, but are a substitute for a recommended act; therefore, a substitute for something that is not obligatory cannot be obligatory. For Malik there was greater emphasis on the acts as compared to the words, for they form the structure for the prayer more than the words, I mean, the obligations that are related to acts are more than those related to words. Thus, it was as if he held that there is greater emphasis for the acts as compared to words, even though the prostrations of forgetfulness become a substitute only for acts that are not obligatory. His distinction between prostrations made on account of deficiency and those made for excess, in accordance with the second narration, is based on the fact that the prostrations on account of deficiency are stipulated as compensation for what is dropped from the acts of the prayer, while prostrations on account of excess are like a repentance not a substitute.

Âlimler, sehiv secdesinin hangi zamanda yapılacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir; bu konuda beş görüş vardır. Şafiîler, sehiv secdelerinin sebebinin her zaman selamdan hemen önce olduğunu savunmuşlardır. Hanefîler ise sebebinin her zaman selamdan sonra olduğunu ileri sürmüşlerdir. Malikîler ise bir ayrım yaparak, eğer secdeler bir eksiklik sebebiyle yapılıyorsa sebebinin selamdan önce, fazlalık sebebiyle yapılıyorsa sebebinin selamdan sonra olduğunu söylemişlerdir. Ahmed b. Hanbel ise, Allah'ın Elçisi ﷺ'in selamdan önce secde yaptığı durumlarda sehiv secdelerinin selamdan önce, Allah'ın Elçisi ﷺ'in selamdan sonra secde yaptığı durumlarda ise selamdan sonra yapılacağını söylemiştir. Bu durumların dışında kalan hallerde ise secdelerin her zaman selamdan önce yapılacağını belirtmiştir. Zahirîler ise, sehiv secdelerinin yalnızca Allah'ın Elçisi ﷺ'in yaptığı beş durum için yapılacağını söylemişlerdir. Bunların dışındaki durumlarda, eğer ihmal edilen şey farz ise o kişinin secde yapması gerekir, ancak eğer ihmal edilen şey sünnet ise kişinin böyle bir yükümlülüğü yoktur.

They disagreed about (the time) when the prostration of forgetfulness is to be made; there were five opinions. The ShafFites held that the occasion for the prostrations of forgetfulness is always immediately before the salutation. The Hanafites maintained that the occasion for them is always after the salutation. The.Malikites made a distinction saying that if the prostrations are on account of a deficiency their occasion is before the salutation, but if they are on account of excess their occasion is after the salutation. Ahmad ibn Hanbal said that the prostrations are made before the salutation for the occasions on which the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) prostrated before the salutation and they are made after the salutation for occasions on which the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) prostrated after the salutation. Those that are besides these occasions for them the prostrations are always before the salutation. The Zahirites said that the prostrations are to be made only for the five occasions on which the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) made them. Besides these cases, if the omission was for something obligatory he has to make them, but if they are recommended the person is under no obligation.

Ihtilaflarının sebebi, Peygamber'in (Allah'ın selamı ve rahmeti üzerine olsun) bazen selamdan önce, bazen de selamdan sonra secde yaptığının sabit olmasıdır. Nitekim Buhayne'nin rivayet ettiğine göre, şöyle demiştir: "Allah'ın Resulü (Allah'ın selamı ve rahmeti üzerine olsun) bize iki rekat namaz kıldırdı, sonra oturmadan ayağa kalktı ve insanlar da onunla birlikte ayağa kalktılar. Namazını tamamladığında, oturur halde iki secde yaptı." Dhu al-Yadayn rivayetinden de, daha önce geçtiği üzere, Peygamber'in (Allah'ın selamı ve rahmeti üzerine olsun) iki rekattan sonra selam verdiği sabittir. Sehiv secdelerinde kıyas yapmaya cevaz verenler, yani Peygamber'in (Allah'ın selamı ve rahmeti üzerine olsun) bu sahih rivayetlerde secde yaptığı durumların benzerlerine hükmü genişletenler, üç farklı görüş benimsemişlerdir. Birincisi tercih yöntemine, ikincisi telif (cem') yöntemine, üçüncüsü ise tercih ile asıl telif yöntemi arasında bir telif yöntemine dayanmaktadır.

Secdelerin sehven yapılmasını gerektiren hallerde, yani namazda unutma sonucu meydana gelebilecek fazlalık veya eksiklik durumlarında, sehiv secdelerinin sünnetlere bağlı olarak yapıldığı ve farzlara ya da müstehablara (regaib) bağlı olmadığı konusunda görüş birliği vardır. Bu görüşü savunanlara göre bu kategorideki bir şeyin terk edilmesinde sorumluluk yoktur; yani kişi namazda bunlardan birini unutursa, birden fazla olmadıkça bir sorumluluk doğmaz. Örneğin Malik'e göre tek bir tekbiri unutmaktan dolayı secde gerekmez, ancak bu kategoriden birden fazla şeyi terk etmek secde gerektirir. Farzların terkiyle namazın geçerliliği olamaz; onların yerine getirilmesi ve üstlenilmesi zorunludur. Bunları unutmanın sonucu, daha önce namazı iade gerektiren ve namazı bozan hususların tartışılırken geçtiği gibi, namazın tamamının iade edilmesidir; yani namazın rükünlerinden birini terk edebilecek bir kimse gibi.

The upholders of the prostrations of forgetfulness, whether for excess or deficiency that may occur in the prayer by way of forgetfulness, agreed that the prostrations are on account of (omission of) the sunan of the prayer and not the obligations nor on account of the desirable acts (ragh&ib) (lesser than sunan). There is no liability in their view for omission of this category, that is, if the person forgets one of them in prayer, unless they happen more than once. For example, Malik is of the view that there is no obligation for prostrations on account of forgetting a single takbir, but there is a prostration for leaving out more than one act of this category. There can be no validity with the omission of obligations. They are to be performed and undertaken. The consequence of forgetting them is the repetition of the prayer as a whole, as has preceded in the discussion of what leads to repetition and what leads to qadd>, I mean, like a person who may relinquish one of the constituent elements of prayer.

Fazlalık nedeniyle yapılan unutma secdeleri ise, farz ve sünnetlerdeki fazlalık sebebiyle gerçekleşir. Bu ifadede aralarında bir ihtilaf yoktur; ihtilaf yalnızca hangi fiillerin farz, hangilerinin farz olmadığı, hangilerinin sünnet, hangilerinin sünnet olmadığı ve neyin sünnet, neyin müstehap (raghiba) olduğu konusundaki görüş ayrılığına dayanır. Bunun bir örneği kunuttur. Mâlik'e göre kunutu terk eden kişi secde yapmaz, çünkü ona göre kunut yalnızca müstehaptır (mendup, sünnetten daha aşağı bir derecededir). Şâfiî'ye göre ise kunut sünnettir, dolayısıyla kişi secde yapar.

The prostrations of forgetfulness on account of an excess, on the other hand, occur due to an excess in the obligations as well as the sunan. In this statement, there is no dispute among them; they disagree only on the basis of their dispute as to what acts are obligations and what are not, what are sunan and what are not, and what is a sunna and what is a desirable act ( raghiba). An example of which is qunut. According to Malik the person is not to make prostrations for relinquishing qunut for it is merely desirable (miwtaW) (lesser than a sunna) in his view, but he is to make prostrations according to al- Shafi T as it is a sunna in his view.

Fakihler sehv secdelerinin niteliği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Malik'e göre, selamdan sonra olan iki sehv secdesinin hükmü, kişinin teşehhüdü okuyup selam vermesidir. Ebu Hanife'nin görüşü de buydu; çünkü ona göre secdeler her durumda selamdan sonradır. Eğer secdeler selamdan önce ise, kişi yalnızca teşehhüd okur ve namazın selamı, secdeler için de selam yerine geçer. Şafiî'nin görüşü de buydu; çünkü ona göre bu secdeler her zaman selamdan önce yapılır. Malik'ten ayrıca, selamdan önce olan secdelerde teşehhüd okunmayacağı da rivayet edilmiştir. Bu görüş bir grup fakihin de görüşüdür. Ebu Ömer, selamdan sonra yapılan (namazın selamından sonra gelen) secdelerde selam vermenin Peygamber (ﷺ) den sabit olduğunu, teşehhüde gelince ise sahih bir rivayette bunu izleyemediğini söylemiştir.

They (the jurists) disagreed about the description of the prostrations of forgetfulness. Malik was of the view that the hukm of the two prostrations of forgetfulness when they are after the salutation is that the person should recite the tashahhud and offer the salutation. This was Abu HanTfa’s opinion also as the prostrations in his view are after the salutation in each case. If the prostrations are before the salutation then he should recite the tashahhud alone, and the salutation of the prayer is the salutation for the prostrations. This was al-ShafiTs opinion as such prostrations are always before the salutation in his view. It is also related from Malik that he is not to recite tashahhud in the. case of those that are before the salutation. This was also the opinion of a group of jurists. Abu TJmar has said that the salutation after those that follow (come after) the salutation (of the prayer) is established from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), as for the tashahhud, 1 cannot trace it in an authentic narration.

Bu ihtilafın sebebi, İbn Mesud rivayetindeki bu konuda bildirilen şeyin sahihliği hakkındaki tartışmalarından kaynaklanmaktadır. Bu rivayette Peygamber (ﷺ) "Teşehhüdü oku, sonra selam ver" buyurmuştur. Bir de sehiv secdeleriyle namazın son iki secdesi arasındaki benzerlik meselesi vardır. İkisini karşılaştıranlar, özellikle her ikisi aynı namazın içinde olduğu için, teşehhüdü farz saymamışlardır. Ebu Bekir İbnu'l-Munzir, fakihlerin bu konuda ihtilaf ettiğini ve altı görüşleri olduğunu söylemiştir. Birinci grup, bu secdelerde ne teşehhüd ne de selam olduğunu söylemiştir. Bu, Enes bin Malik, Hasan ve Ata'nın görüşüdür. İkinci grup bunun tersini, yani hem teşehhüdün hem de selamın olduğunu söylemiştir. Üçüncü grup teşehhüdün olduğunu, ama selamın olmadığını söylemiştir. Bu, Hakem, Hammad ve Nehai'nin görüşüdür. Dördüncü grup bunun tersini, yani bu secdelerde selamın olduğunu, ama teşehhüdün olmadığını söylemiştir. Bu, İbn Sirin'in görüşüdür. Beşinci görüş, işin namaz kılana bırakıldığıdır; dilerse teşehhüdü okur ve selam verir, ama bunu yapmak zorunda değildir. Bu, Ebu Yusuf'tan rivayet edilmiştir. Altıncı görüş, Ahmed bin Hanbel'in görüşüdür: Kişi selamdan sonra secde ediyorsa teşehhüd okur, selamdan önce secde ediyorsa teşehhüd okumaz. Bu da bizim Malik'ten rivayet ettiğimiz görüştür. Ebu Bekir, Peygamber (ﷺ)'in dört kez tekbir getirip sonra selam verdiğinin sabit olduğunu, ancak teşehhüd okuduğunun sabit olması konusunun incelenmesi gerektiğini söylemiştir.

Âlimler, tek başına namaz kılan kişi için de imam için de sehiv secdelerinin yapılmasının sünnet olduğu konusunda görüş birliğine varmışlardır. Ancak imamın arkasında namaz kılan ve unutan müktedinin, bu secdeleri yapmakla yükümlü olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk, müktedinin unutkanlığının sorumluluğunun imama ait olduğunu savunmuştur. Makhul ise kendi unutkanlığı için bu secdelerin farz olduğunu söyleyerek sapkın bir görüş ileri sürmüştür.

They agreed that performing the prostrations of forgetfulness is a sunna for the single worshipper as well as the imam. They disagreed about the follower who forgets while praying behind the imam whether he is he under an obligation to make the prostrations. The majority maintained that the imam bears the responsibility for forgetfulness on behalf of the follower, but Makhul made a deviant statement making the prostrations binding for his own forgetfulness.

İhtilaflarının sebebi, imamın cemaat adına üstlendiği namaz rükünlerinin hangileri olduğu konusundaki görüş ayrılığına dayanmaktadır. Şunda ittifak etmişlerdir: İmam bir şeyi unutursa, unutkanlık secdelerinde (sehiv secdesi) ona uyulur; imama, unutkanlığı meydana geldikten sonra katılmış olsa bile bu geçerlidir. Görüş ayrılığı ise, namazın bir kısmını imamla birlikte kaçırmış olan kişinin ne zaman secde yapacağı ve secdeyi kimin yapması gerektiği konusundadır. Bir grup fakih, bu kişinin imamla birlikte secde yapıp sonra kalkarak kaçırdığı kısmı tamamlayacağını söylemiştir; imam selamdan önce secde yapmış olsun ya da sonra, fark etmez. Bu görüş Ata, el-Hasan, en-Nehaî, eş-Şa'bî, Ahmed, Ebû Sevr ve re'y ehlinden kimseler tarafından benimsenmiştir. Başka bir grup fakih ise, kişinin önce namazını tamamlayıp sonra secde yapması gerektiğini söylemiştir. Bu görüş İbn Sîrîn ve İshak tarafından savunulmuştur. Üçüncü bir grup fakih, imam secdeyi selamdan önce yaparsa kişinin onunla birlikte secde yapması, imam secdeyi selamdan sonra yaparsa ise kişinin kendi namazını tamamlayıp sonra secde yapması gerektiğini söylemiştir. Bu görüş Malik, el-Leys ve eş-Şâfiî tarafından benimsenmiştir. Dördüncü grup fakih ise, kişinin önce imamla birlikte secde yapıp, sonra namazını tamamlayarak secdeyi ikinci kez yapması gerektiğini söylemiştir. Bu görüş eş-Şâfiî tarafından savunulmuştur.

The reason for their disagreement arises from their dispute over wha constituent elements of prayer the imam bears on behalf of the follower. The; agreed that if the imam forgets something the follower follows him in hi prostrations of forgetfulness, even if he joined him after his forgetfulnes’ They disagreed as to when the follower is to prostrate if he has missed part of the prayer with the imam, who has to make the prostrations. A group of jurists said that he makes the prostrations with the imam and then stands up to perform the part he had missed, whether the imam performed his prostrations before or after the salutation. This was upheld by cAt5\ al-Hasan, al-. Nakha T, c al-ShaHn, Ahmad, Abu Thawr, and the upholders of ra*y (opinion). Another group of jurists said that he is to complete his prayer and then prostrate. This was held by Ibn Sirin and Ishaq. A third group of jurists said that if the imam makes the prostrations before the salutation, he should prostrate with him, but if the imam makes the prostrations after salutation he is to complete his own prayer and then make the prostrations. This was upheld by Malik, al-Layth, and al-Shafi T. The c fourth group of jurists said that he is first to make the prostrations with the imam and then to make them a second time after completing his prayer. This was held by al-Shafi€i.

Namazında unutan birini uyarmanın yolunun tesbih söylemek (subhânallah demek) olduğu konusunda görüş birliğine varmışlardır. Ancak bu, Peygamber'den (ﷺ) rivayet edildiğine göre, onun şöyle buyurmasına dayanarak erkekler içindir: "Sizi sık sık el çırptığınızı görüyorum. Namazında bir şeyle karşılaşan kimse tesbih ile Allah'ı yüceltsin; çünkü tesbih getiren kişiye dikkat çekilir. El çırpmak ise kadınlar içindir."

They agreed that the way to alert a person who forgets in his prayer is to pronounce tasbih (saying subhdna Allah). This, however, is for men because of what is established from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) that he said, “Why is it that I see you clapping hands (tasjiq) frequently. One , who is afflicted by something in his prayer should engage in the glorification of Allah (tasbih), for when he utters the tasbih, he will attract attention. And lapping hands is for women”.

!!! Kadınlar konusunda ihtilaf ettiler. Malik ve bir grup fakih, tesbihin hem erkekler hem de kadınlar için olduğunu söyledi. Eş-Şafiî ve bir grup fakih ise tesbihin erkekler için olduğunu, tasfîk'in (sol elin sırtına sağ elin avuç içiyle vurulması) ise kadınlar için olduğunu söyledi.

! They disagreed in the case of women. Malik and a group of jurists said that tasbih is both for meh and women. Al-Shafi T and a group of jurists c said that tasbih is for men, while tasfiq (striking the back of the left hand with the palm of the right) is for women.

Sebepleri, onların Peygamber'in (God'un selamı ve bereketi onun üzerine olsun) "tasfiq kadınlar içindir" sözlerinin anlamı üzerindeki ihtilafından kaynaklanmaktadır. Bu sözlerin anlamının, apaçık anlamı olan, tasfiqin kadınlar için unutkanlık durumunda hüküm olduğu yönünde olduğunu savunanlar, kadınların tasbih yerine tasfiq yapmaları gerektiğini söylemişlerdir. Bundan tasfiqin bir derece düşürüldüğünü anlayanlar ise erkeklerle kadınların tasbihte eşit olduklarını söylemişlerdir. Ancak bu görüşte bir miktar zayıflık vardır, çünkü delil olmaksızın apaçık anlamdan ayrılmak anlamına gelir; kadınlar için erkeklerin durumuyla kıyas yapılmadıkça bu böyledir. Namazda kadınların hükmü çoğu zaman erkeklerinkinden farklıdır ve bu durum kıyası zayıflatır.

The reason for their disagreement arises from their dispute over the implication of the words of the Prophet (God’s peace and blessings be upon him), “tasfiq is for women”. Those who held that the meaning of these words is that tasfiq is the hukm for women in case of forgetfulness, which is the apparent meaning, said that the women are to engage in tasfiq and not in tasbih. Those who comprehended a derogation of tasfiq from this said that men and women are equal in terms of tasbih, but there is some weakness in this view because it amounts to a departure from the apparent meaning without an evidence, unless an analogy with the case of men is drawn for women. The hukm for women is often different from that of men in the case of prayer, a fact which weakens the analogy.