قرآن کریم او سنت نبوي هم د دعوت مفهوم په ډېرو اصطلاحاتو بیان کړی دی: یو بل ته د حق سپارښتنه کول (تواصي)، د ښو خبرو د ورکولو او خوشخبرۍ لېږل (تبشیر)، د ویرولو او خبرداری ورکول (انذار)، د حق روښانول، نصیحت او خلکو ته یادونه کول، د اهل کتابو سره په ښه طریقه بحث او مناظره کول، د الله تعالیٰ په لاره کې جهاد کول، او د دین د غالبولو لپاره کوښښ کول. او داسې نور ډېر مثالونه هم شتون لري.

The Qur’an and Sunnah have also expressed the idea of da’wah with the terms; recommending one another to the truth (tawaasi); sending to give good tidings (tabsheer) and to warn (indhar); to clarify the truth, advising (naseeha) and reminding the people, and debating with the people of the Book with the best manner, and performing Jihaad in the path of Allah , and the work to make the deen prevail. And there are many more examples.

هغه فرمایي: «په زمانې قسم دی! بېشکه انسان په زیان کې دی، پرته له هغو کسانو چې ایمان یې راوړی، نیک عملونه یې کړي، یو بل ته د حق وصیت یې کړی او یو بل ته د صبر وصیت یې کړی دی.» [TMQ 103:1-3] هغه فرمایي: «او موږ تا (ای محمد ﷺ) نه یي مګر د ټولو خلکو لپاره د زېری ورکوونکی او ویرولو ورکوونکی لېږلی دی، خو ډېری خلک نه پوهیږي.» [TMQ 34:28] هغه همدارنګه فرمایي: «او موږ هېڅ پېغمبر نه دی لېږلی، مګر د خپلې قوم په ژبه، تر څو هغوی ته (پیغام) واضح کړي.» [TMQ 14:4] هغه فرمایي: «بېشکه دا (قرآن) د ټولو نړیوالو لپاره یوه یادونه ده (د انسانانو او جنو لپاره).» [TMQ 81:27] هغه فرمایي: «او بېشکه دا (قرآن) خامخا ستاسو لپاره یوه یادونه ده (ای محمد ﷺ)»

He said, “By Al-’Asr (the time). Verily! Man is in loss, except those who believe and do good deeds, and recommend one another to the truth, and recommend one another to sabr (patience).” [TMQ 103:1-3]. He said, “And We have not sent you (O Muhammad ) except as a giver of glad tidings and a warner to all mankind, but most of men know not.” [TMQ 34:28] He also said, “And We sent not a Messenger except with the language of his people, in order that he might make (the Message) clear for them.” [TMQ 14:4]. He said, “Verily, this (the Qur’an) is but a Reminder to (all) the worlds (mankind and jinn)’” [TMQ 81:27]. He said, “And verily, this (the Qur’an) is indeed a Reminder for you (O Muhammad )

او ستاسو قوم، او تاسو به پوښتنه کیږئ (په دې اړه)." [TMQ 43:44]. هغه فرمایي، "... او له دوی سره داسې بحث وکړه چې غوره وي." [TMQ 16:125]. هغه فرمایي، "او دوی سره جنګ وکړئ تر هغه چې فتنه (کفر، یعنې د الله تعالی پرته د نورو عبادت) نه وي، او دین (عبادت) یوازې د الله لپاره وي." [TMQ 8:39]. هغه فرمایي، "هغه ذات دی چې خپل رسول (محمد ﷺ) یې د هدایت او د حق دین سره لیږلی، ترڅو دا دین د ټولو نورو دینونو (د ژوند لارو) په پرتله غالب کړي، که څه هم مشرکان یې بد ګڼي." [TMQ 61:9] د الله رسول ﷺ فرمایلي دي، "یقیناً دین نصیحت دی." هغه ته وپوښتل شو، "ای د الله رسوله! د چا لپاره؟" هغه وفرمایل: "د الله لپاره، د هغه د کتاب لپاره، د هغه د رسول لپاره، د مسلمانانو د امامانو لپاره او عامو خلکو لپاره" [متفق علیه]. سلیمان بن بریده د خپل پلار له لارې روایت کوي چې ویې ویل: کله چې د الله رسول ﷺ څوک د لښکر یا د جهادي ډلې مشر ټاکه، هغه به ورته امر کاوه چې په خپل شخصي ژوند کې له الله څخه ویره وکړي او د هغو مسلمانانو سره چې ورسره دي نیکي وکړي. هغه به ویل: "د الله په نامه او د الله په لاره کې جنګ وکړئ. د هغو کسانو سره جنګ وکړئ چې الله ته ایمان نه لري. کله چې د مشرکانو له دښمن سره مخ شوئ، هغوی ته درې لارې وړاندې کړئ.

and your people, and you will be questioned (about it).” [TMQ 43:44]. He said, “… and argue with them in a way that is better.” [TMQ 16:125]. He said, “And fight them until there is no more Fitnah (disbelief ie worshipping others beside Allah) and the deen (worship) will all be for Allah alone.” [TMQ 8:39]. He said, “He it is Who has sent His Messenger (Muhammad ) with the guidance and the religion of truth to make it prevail over all (other) Deens (ways of life) even though the mushrikeen hate (it).” [TMQ 61:9] The Rasool of Allah said, “Verily, the deen is advice.” He was asked, “To whom O Rasool of Allah ?” He said: “For Allah, His Book, Messenger, imaams of the Muslims and the masses” [agreed upon]. Sulayman b. Buraydah reported on the authority of his father who said, “When the Rasool of Allah appointed anyone as leader of an army or raiding expedition he would exhort him to fear Allah (in his private matter) and to be good to the Muslims who were with him. He would say, ‘Fight in the name of Allah and in the cause of Allah. Fight against those who do not believe in Allah. When you meet your enemy from the Mushrikeen, invite them to three courses of action.

اگر وہ ان میں سے کسی ایک کو بھی قبول کریں تو ان سے وہ قبول کر لو اور ان کو کوئی نقصان پہنچانے سے باز رہو۔ انہیں اسلام قبول کرنے کی دعوت دو؛ اگر وہ تمہاری دعوت قبول کریں تو ان سے (اسلام) قبول کر لو اور ان کے ساتھ جنگ کرنے سے رک جاؤ ...‘‘ [مسلم نے روایت کیا]۔ رسول اللہ ﷺ سے روایت ہے کہ آپ ﷺ نے فرمایا: "اللہ اس بندے کا چہرہ روشن کرے جس نے میری بات سنی، پھر اسے یاد رکھا، سمجھا اور آگے پہنچایا۔ کیونکہ بعض اوقات فقہ کا علم اٹھانے والا خود فقیہ نہیں ہوتا، اور بعض اوقات فقہ کا علم اس شخص تک پہنچایا جاتا ہے جو اس سے زیادہ فقیہ ہوتا ہے۔" [ترمذی نے روایت کیا] اسی طرح آیات اور احادیث سب ایک ہی مسئلے کی تائید کرتی ہیں، یہاں تک کہ ہر آیت یا حدیث کے اندر دعوت موجود ہے۔ دعوت سب کے لیے ہے، اور تمام مسلمانوں کو اپنی استطاعت کے مطابق اسے انجام دینا چاہیے۔

If they respond to any one of them, accept it from them and restrain yourself from doing them any harm. Invite them to (accept) Islam; if they respond to you, accept it from them and desist from fighting against them ...’” [Reported by Muslim]. It has been narrated from the Rasool of Allah that he said, “May Allah illuminate the face of a servant who heard my statement, so he memorised, understood and conveyed it. For it may occur somebody carries Fiqh (knowledge) without being a faqeeh (knowledgeable). It may also occur that somebody carries Fiqh to somebody who is of greater Fiqh than him.” [Reported by Tirmizi] In this manner the ayaat and ahadeeth have all corroborated the same issue such that each ayah or hadeeth carries the da’wah within it. The da’wah includes everyone, and all the Muslims should undertake it according to ability.

جب ہم ان آیات کی طرف آتے ہیں جو صرف امر بالمعروف اور نہی عن المنکر سے متعلق ہیں، نہ کہ دعوت کی دوسری آیات، تو مثال کے طور پر ہم دیکھتے ہیں کہ ان آیات نے ہمیں بتایا ہے کہ اسلام کے اس عظیم ستون میں تمام مسلمانوں کو شامل ہونا چاہیے۔ اس آیت میں، جو ہمارے نمونہ اور مثالی شخصیت، نبی ﷺ کے بارے میں ہے، فرمایا گیا: "… وہ انہیں معروف کا حکم دیتے ہیں اور منکر سے روکتے ہیں؛ وہ ان کے لیے طیبات (یعنی تمام اچھی اور حلال چیزیں) حلال ٹھہراتے ہیں اور ان پر خبائث (یعنی تمام بری اور حرام چیزیں) حرام ٹھہراتے ہیں…" [TMQ 7:157]۔

If we come to the verses which only relate to enjoining the ma’roof and forbidding the munkar and not other verses of da’wah, by way of example, we will see that these verses have informed us that this great pillar in Islam must include all the Muslims. The verse, in respect to the Prophet who is our example and model, says; “… he commands them with the Ma’roof and forbids them from the Munkar; he allows for them as lawful the tayyibaat (ie all good and lawful things) and forbids to them as unlawful the khabaa’ith (all evil and unlawful things)…” [TMQ 7:157].

دا د هغه پیغام د بشپړتیا روښانه کوي. هغه هغه ذات دی چې د هغه په ژبه الله هر ښه کار امر کړ او هر بد کار یې منع کړ، هر طیّب (پاک او حلال شی) یې حلال کړ او هر خبیث (ناپاک او حرام شی) یې حرام کړ.

This clarifies the completion of His Message. He is the one on whose tongue Allah ordered every good and forbade every evil, allowed every tayyeb (lawful thing) and prohibited every khabeeth (unlawful thing).

په امت پورې د اړوندو آیتونو په اړه ویل شوي دي: «تاسو غوره ترین امت یاست چې د انسانانو لپاره راوېستل شوي یاست؛ تاسو معروف ته امر کوئ او منکر څخه منع کوئ، او الله باندې ایمان لرئ...» [TMQ 3:110]۔ دلته امت ته ټول مسلمانان شامل دي، هغه که انفرادي وي، که ډلې او که د واک خاوندان، داسې چې دوی د هر معروف د امر او هر منکر د منع کولو دنده په غاړه اخلي۔

In relation to the Ummah the verses say, “You are the best of peoples ever raised up for mankind; you enjoin the ma’roof and forbid the munkar, and you believe in Allah...” [TMQ 3:110] The Ummah here includes all Muslims, as individuals, groups and people of authority such that they undertake the enjoining of every ma’roof and forbidding of every munkar.

په افرادو پورې اړوند، آیات وایي: "مؤمنان، نارینه او ښځې، یو د بل دوستان دي؛ دوی معروف ته امر کوي او منکر څخه منع کوي..." [TMQ 9:71]. قرطبي وویل: "الله تعالیٰ د معروف په امر او د منکر په نهي سره مؤمنانو او منافقانو ترمنځ توپیر کړی دی. نو دا په ګوته کوي چې د مؤمنانو خورا ځانګړې ځانتیا دا ده: معروف ته امر کول او منکر څخه منع کول، او د دې مشر، د اسلام ته دعوت دی." [تفسیر القرطبي 4/47] د ډلو او ګوندونو په اړه، آیتونه د دوی د عمل ډول روښانه کوي؛ آیت وايي: "او باید له تاسو څخه یوه داسې ډله راپورته شي چې (اسلام ته) د ټولو ښو شیانو ته بلنه ورکوي، معروف ته امر کوي او منکر څخه منع کوي. او دوی هم دي چې کامیاب دي." [TMQ 3:104] د واکمنانو په اړه آیت وايي: "هغه (مسلمان واکمن) چې که مونږ دوی په ځمکه کې واک ورکړو، لمونځ قایموي، زکات ورکوي، او معروف ته امر کوي او منکر څخه منع کوي. او د ټولو کارونو پای الله ته دی." [TMQ 22:41] قرآن روښانه کړې چې دعوت باید اسلام ته وي: "او باید له تاسو څخه یوه داسې ډله راپورته شي چې (اسلام ته) د ټولو ښو شیانو ته بلنه ورکوي..." [TMQ 3:104]؛ "او له هغه څوک ډیر ظالم دی چې پر الله دروغ تړي، پداسې حال کې چې هغه اسلام ته بلل کیږي؟" [TMQ 61:7]؛ "او بیشکه تاسو (ای محمده ﷺ) دوی د سمې لارې په لور بولئ." [TMQ 23:73] قرآن همدارنګه روښانه کړې چې دعوت باید الله ته وي: "او له هغه څوک خبرو کې ښه دی چې الله ته بلنه ورکوي..." [TMQ 41:33]؛ "ووایه (ای محمده ﷺ): دا زما لاره ده؛ زه د بصیرت پر بنسټ الله ته بلنه ورکوم، زه او هغه څوک چې ما پیروي وکړه." [TMQ 12:108] قرآن روښانه کړې چې دعوت باید د هغه څه پر حکم کولو ته وي چې الله نازل کړي دي: "او کله چې دوی ته الله او د هغه رسول ته بلل کیږي، ترڅو د دوی ترمنځ قضاوت وکړي، نو ګوره! د دوی یوه ډله انکار کوي او مخ اړوي." [TMQ 24:48] [TMQ 24:48]؛ «یقیناً د مومنانو خبره دا ده، کله چې دوی ته د دې لپاره وبلل شي چې الله او د هغه رسول دوی په منځ کې حکم وکړي، نو دوی وايي: موږ واورېدل او موږ اطاعت وکړ.» [TMQ 24:51]؛ «…دوی ته د الله په کتاب ته بلنه ورکول کېږي تر څو د دوی اختلاف فیصله شي، بیا د دوی یوه ډله مخ اړوي، پداسې حال کې چې دوی مخ اړوونکي دي.» [TMQ 3:23] امر بالمعروف او نهي عن المنکر فرض على الکفاية دی، او ځینې کسان په ځانګړي ډول مکلف شوي دي، او څوک چې دا کار کوي هغه ته اجر ورکول کېږي، او څوک چې پرېږدي هغه تر هغه وخته معاف نه کېږي تر څو چې دا کار ترسره شي، ځکه الله تعالی «نجات» د دې فریضې د ترسره کولو پایله ګرځولې ده او «عذاب» د پرېښودو پایله. هغه فرمایي: «نو کله چې هغوی هغه څه هیر کړل چې ورته یادونه شوې وه، موږ هغه کسان وژغورل چې له بدۍ یې منع کوله، او هغه کسان چې ظلم یې کاوه، موږ په سخت عذاب ونیول، ځکه دوی نافرماني کوله.» [] څرنګه چې ایمان تر ټولو لوی معروف او د هر معروف اساس دی، نو کفر په مقابل کې تر ټولو لوی منکر او د هر منکر اساس دی. څرنګه چې د عبادتونو اعمال د تر ټولو لوی معروف څخه صادر شوي معروفات دي، نو په مقابل کې د نافرمانۍ اعمال د تر ټولو لوی منکر څخه صادر شوي منکرات دي. څرنګه چې د الله نازل کړي حکم سره فیصله کول د عبادتونو مشر دی، چې په هغه سره ایمان او عبادتونه ساتل کېږي، او په هغه سره دعوت تر سره کېږي او دین خپریږي؛ نو په مقابل کې د الله نازل شوي پرته له نورو سره فیصله کول د نافرمانۍ مشر دی او دا د خواهشاتو، هوسونو او ګمراهۍ پیروي ده.

په همدې اساس د امت لپاره واجب ده چې د دې فریضې د قایمولو پر سر متحد شي. هغه مسلمان چې د خپل دین د مسایلو په اړه اندېښمن دی باید پوه شي چې کله هغه یوه آیت یا حدیث لولي، هغه یوازې نه دی مقصود، بلکې دا خبره ټولو ته ده. که خبره د رسول الله ﷺ ته هم متوجه وي، هغه د ده په واسطه امت ته خطاب دی، تر هغه چې د تخصیص کوم دلیل نه وي. کله چې الله تعالیٰ یو مسلمان ته د ایمان په اړه حکم کوي، دا د هغه او نورو لپاره حکم دی، او د عبادت په اړه حکم د هغه او نورو لپاره حکم دی، او د هغه څه سره د حکم کولو حکم چې الله نازل کړي دی، هم د هغه او نورو لپاره حکم دی.

Accordingly, it is obligatory on the Ummah to unite on establishing this obligation. Let the Muslim who is concerned about the matters of his deen know that when he reads an ayah or hadeeth, he is not the only one intended with it, but it is a speech to all. Even if the speech is directed towards the Messenger , it is an address to the Ummah through him as long as there is no evidence of specification.When Allah orders a Muslim regarding Imaan, it is an order for him and others, and the order regarding worship is an order for him and others, and the order to rule by what Allah has revealed is an order for him and others as well.