مونږ په دې کتاب کې د هغې بشپړه او یوځای شوې لید وړاندې کولو هڅه کړې ده چې د هرې غورځنګ، ګوند یا ډلې لپاره یو پروګرام جوړ کولی شي. مونږ دا په تفصیلاتو سره نه ده ډکه کړې؛ بلکې هغه بنسټیز اصول مو بیان کړي دي چې باید پرې عمل وشي، او تفصیلات مو د ډلې او د هغې د مجتهدینو په واک کې پرېښي دي. نن په دې برخه کې د کار ډیری داسې لارې شتون لري چې په سمه بنسټ ولاړې نه دي.

We have tried, in the different sections of this book, to give a complete and integrated vision that can form a program for any movement, party or group. We did not congest it with details; rather we gave the fundamentals that must be adhered to whilst leaving the details to the group and its mujtahideen. Today in this field of work there are many approaches that are not founded on a correct basis.

یوں کہا جا سکتا ہے کہ بہت سی جماعتیں شرعی شرائط پوری نہیں کرتیں۔ وہ مسلمانوں کے ایسے اجتماعات کے سوا کچھ نہیں جو جزوی کام کرنا چاہتے ہیں۔ وہ جزوی مسائل بھی حل نہیں کرتیں اور ان کے پاس مکمل شرعی وژن بھی نہیں ہوتا۔ نتیجتاً وہ اسلام کو اس انداز میں لے کر نہیں چلتیں کہ اسلام امتِ مسلمہ کی روزمرہ زندگی میں داخل ہو جائے۔ ایسی جماعتیں اس قدر زیادہ ہیں کہ ایک ہی ملک میں سینکڑوں جماعتیں ہو سکتی ہیں۔ وہ دکانوں اور کھیتوں کی طرح بن گئی ہیں جن میں لوگ اپنی توانائیاں صرف کرتے ہیں، اور وہ لوگوں کو درست سمت اور درست کام سے دور کر دیتی ہیں۔ اتنی بہت سی توجہ کھینچنے والی جماعتوں (تنظیموں) کے وجود میں، بہت کم ایسی ہیں جنہیں اسلام کے مقاصد اور ان کے حصول کے کام کا دور رس وژن رکھنے والا کہا جا سکے۔ اگر ہم اپنے جائزے سے ان جماعتوں کو نکال دیں جو دکانوں اور کھیتوں کی مانند ہیں، اور ان بڑی جماعتوں پر توجہ دیں جو دور اندیش ہیں اور جامع کام کرتی ہیں، تو ہمیں یہ سوال کرنا ہوگا: کیا شریعت ایک ہی جماعت کے وجود کا حکم دیتی ہے، جو وہ تمام کام سمیٹے جو اسے کرنے ہیں اور وہ کچھ کرے جو مطلوب ہے؟ یا شریعت ایک سے زیادہ جماعتوں کی اجازت دیتی ہے کہ وہ شرعی اصولوں کے دائرے میں تبدیلی کے لیے کام کریں؟

It can be said that many groups have not fullfilled the conditions required by the Shar’a. They are nothing short of gatherings of Muslims that wish to do partial work. They do not even solve the partial problems, and they fail to have a complete Shar’ee vision. Consequently, they do not carry Islam in a manner that would bring Islam into the daily life of the Islamic Ummah. Such groups are numerous to the extent that in a single country there may be hundreds of groups. They have become like shops and fields in which people exhaust their energies, and they make the people lose the correct direction and work. With the existence of so many of these groups (associations) that attract attention, only a few can be described as having a far-reaching vision of the objectives of Islam and the work to achieve them. If we disregard the groups that are like shops and fields from our appraisal, and instead focus on the large groups that are farsighted and undertake comprehesive work, then we must ask; does the Shar’a order the existence of one group, which encompasses all that it needs to do and does what is required? Or does the Shar’a permit more than one group, to work for change within the Shar’ee principles?

د جزئي کار او بشپړ او متوازن کار په اړه سمه نظریه څه ده؟ د سیمه ییزو او نړیوالو لارو چارو په اړه سمه نظریه څه ده؟

What is the correct viewpoint regarding partial work, and work that is complete and balanced? What is the correct viewpoint regarding the regional and universal approaches?

اسلامي کار کے وحدت يا تعدد نے مختلف آراء پيدا کي ہيں، جن ميں قبول اور رد دونوں شامل ہيں۔ کچھ لوگ اسلامي کار کي وحدت کو تبديلي لانے کے لئے لازمي قرار ديتے ہيں، اور کچھ لوگ اس کے تعدد کي اجازت ديتے ہيں۔ اگر ہم اس بحث کے ضمني پہلوؤں کي طرف رجوع کريں تو سوال يہ پيدا ہوتا ہے: کيا اسلام کي طرف دعوت دينے والي ایک سے زيادہ تحريکيں رکھنا جائز ہے؟ Note: I translated the text into Pashto but inadvertently wrote it in Urdu script. Here is the correct Pashto version: د اسلامي کار د وحدت يا تعدد په اړه ډېرې مختلفې نظرې شتون لري، له منلو نه تر ردولو پورې. ځينې کسان د بدلون د راوستلو لپاره د اسلامي کار وحدت لازمي ګڼي، او ځينې نور د هغه د تعدد اجازه ورکوي. که موږ د دې بحث ضمني اړخونو ته رجوع وکړو، نو دا پوښتنه راځي: آيا د اسلام په لور د بلنې ځواب ورکونکي څو تحريکونه لرل جائز دي؟

The unity, or plurality, of the Islamic work has generated a vast range of opinions, between acceptance and rejection. There are those who oblige the unity of the Islamic work for bringing change, and there are those who permit its plurality. If we refer the peripherals of the 9 Is it allowed to have more than one movement calling to Islam?

د بحث بنسټونو ته ژوره کتنه وکړو، نو بیا به وکولای شو چې شرعي دلایل له عقلي استدلالونو څخه جلا کړو، ترڅو ریښتیا له درواغو څخه بېل کړای شو.

discussion to its foundations, then we will be able to distinguish the Shar’ee evidences from the rational justifications, so that we are able to separate the wheat from the chaff.

که چیرې موږ هغه نظر وګورو چې د اسلامي کار د یووالي واجب کیدو ته ملاتړ کوي، نو وینو چې د هغه ملاتړ کوونکو لپاره دا واجب دوه ټکو سره راځي.

If we take a look at the opinion that obliges the unity of the Islamic work, then we shall see that for its protagonists the obligation comes with two points.

لومړی، د اسلامي کار یووالی یو شرعي واجب دی.

Firstly, the unity of the Islamic work is a Shar’ee obligation.

دوهم، د اسلامي کار یووالی یو تنظیمي اړتیا ده.

Secondly, the unity of the Islamic work is an organisational necessity.

۱- د دې لپاره چې دا یو شرعي واجب دی، دا د لاندې دلیلونو له امله دی:

1- As for it being a Shar’ee obligation, this is because of the following evidences:

الف) په اصل کې، مسلمانان او امت باید متحد وي. دا د هغه ﷻ دې ارشاد له مخې دی: "بېشکه! دا ستاسو امت یو امت دی، او زه ستاسو رب یم، نو یوازې زما عبادت وکړئ." [TMQ 21:92]. د هغه ﷻ دا ارشاد: "او بېشکه! دا ستاسو امت یو امت دی، او زه ستاسو رب یم، نو زما نه ویره وساتئ." [TMQ 23:52]. او د نبي ﷺ دا ارشاد: "د مؤمنانو مثال په خپل منځي مینه، رحم او ہمدردۍ کې د یوه بدن په څېر دی. که د بدن یوه برخه درد وکړي، نو ټول بدن د بې خوبۍ او تبې سره ځواب ورکوي." [د بخاري، مسلم او احمد روایت].

a) In origin, the Muslims and the Ummah should be united. This is owing to His 􀀬 saying; “Truly! This, your Ummah is one Ummah, and I am your Lord, therefore worship Me (alone).” [TMQ 21:92]. His 􀀬 saying; “And verily! This, your Ummah is one Ummah, and I am your Lord, so keep your duty to Me.” [TMQ 23:52]. And his 􀁕 saying; “The similitude of the believers in their mutual love, compassion and sympathy is like that of a body. If one part of the body hurts then the entire body responds in sleeplessness and fever.” [Reported by Bukhari, Muslim and Ahmad].

ب) په اصل کې، موږ ته د یووالي امر شوی او له اختلاف څخه منع شوي یو. دا ځکه چې الله ﷻ فرمایي: «او هغو کسانو په څیر مه کیږئ چې ویشل شوي او وروسته له هغې چې روښانه دلیلونه یې راغلل، اختلاف یې وکړ. دوی لپاره یې سخته عذاب دی.» [TMQ 3:105]. او د الله ﷻ دا قول: «بې شکه هغه کسان چې خپل دین یې ویشلی او ډلې ډلې شوي، ته (ای محمده ﷺ) د دوی سره هیڅ تعلق نه لرې. د دوی کار یوازې الله ته پریږدل شوی دی، هغه به بیا دوی ته خبر ورکړي چې دوی څه کول.» [TMQ 6:159].

b) In origin, we have been urged to be united, and forbidden from having differences. This is owing to His 􀀬 saying; “And be not as those who were divided and differed among themselves, after the clear proofs had come to them. It is they for whom there is an awful torment.” [TMQ 3:105]. And His 􀀬 saying; “Verily, those who divided their religion and break up into sects, you (O Muhammad􀁕) have no concern in them in the least. Their affair is only with Allah, Who then will tell them what they used to do.” [TMQ 6:159].

ج) په اصل کې، موږ ته امر شوی چې د جماعت (ټولنې) سره ولاړ شو.

c) In origin, we have been ordered to stick to the Jama’ah (community)

اور گروہوں کو نہیں، بلکہ (امت کو تقسیم کرنے سے منع کیا گیا ہے)۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ آپ ﷺ نے فرمایا: "(آئندہ) اختلافات اور فتنے ہوں گے، پس جو کوئی اس امت کے معاملے کو تقسیم کرنا چاہے جبکہ وہ (ایک جماعت میں) جمع ہو، تو اسے تلوار سے مارو، چاہے وہ کوئی بھی ہو۔" [مسلم نے روایت کیا]۔ اور اسی طرح وہ معزز حدیث بھی (اس پر دلالت کرتی ہے) کہ: "رسول اللہ ﷺ نے ہمیں بلایا اور ہم نے آپ ﷺ کی بیعت کی، تو آپ ﷺ نے فرمایا کہ آپ ہم سے اس بات کی بیعت لیتے ہیں کہ ہم سنیں گے اور اطاعت کریں گے، خواہ خوشی سے ہو یا ناخوشی سے، تنگی میں ہو یا آسانی میں، اور (یہ کہ) ہم صاحبِ اختیار لوگوں سے جھگڑا نہیں کریں گے، سوائے اس کے کہ ہم کھلا کفر دیکھیں۔"

and not to groups. This is owing to his 􀁕 saying; “There will be flaws and faults, so whosoever wanted to divide the matter of this Ummah while she is gathered, strike him with the sword, whoever he may be.” [Reported by Muslim]. And owing to the noble hadith; “The Rasool of Allah 􀁕 called us and we gave him our bai’ah, so he said that he would take from us a bai’ah that entails us to hear and obey, willingly or unwillingly, in case of hardship and in evil circumstances; and that we would not dispute with the people in authority, unless we witness a kufr buwah (flagrant act of disbelief)

دهغه لپاره چې موږ ته د الله تعالیٰ څخه دلیل راغلی دی.» [مسلم روایت کړی دی]. او د هغه ﷺ ارشاد: «جماعت رحمت دی، او تفرقه عذاب دی.» [امام احمد روایت کړی دی]. او د هغه ﷺ ارشاد: «د الله لاس د جماعت سره دی.» [ترمذي او نسائي روایت کړی دی].

for which we have proof from Allah 􀀬.” [Reported by Muslim]. And his 􀁕 saying; “The jama’ah is mercy, and division is torment.” [Reported by Imaam Ahmad]. And his 􀁕 saying; “The hand of Allah is with the Jama’ah.” [Reported by Tirmizi and Nasa’i].

۲- د تنظیمي او انساني نظره د اتحاد د ضرورت له پلوه، دلیلونه ډیر دي:

2- As for the necessity of unity from an organisational and human perspective, the reasons are many:

اسلامي بدلون کول اسانه کار نه دی، او جاهلیت قوتونه له خپلو ځایونو څخه ګوښه کول هم اسانه خبره نه ده. په ټولنه کې د اسلام د ساتنې مسؤولیت په فکر، چلند او نظام کې درک کول موږ ته دا لازمه کوي چې صفونه په یوه متحده واحد کې یو ځای کړو، نه داچې جلا جلا وي.

a) Islamic change is difficult, and dislodging the forces of jahiliyyah from their positions is not an easy matter. Realising the guardianship of Islam in the society - in respect of thought, behaviour and system - obliges us to unite the ranks into a merged entity and not one that is seperated.

ب) د اسلام او اسلامي تحریک په وړاندې د دولتونو تر مینځ همکاری موږ ته دا لازمه کوي چې په یو متحد ډول ورسره مخ شو او مخالفت وکړو. څرنګه چې په نړۍ کې هغه ځواکونه چې د اسلام دښمن دي، سره همکاري کوي او خپل صفونه یو ځای کوي، ایا دا به غوره نه وي چې د اسلامي نړۍ اسلامي ځواکونه یو بل ته د اتحاد دعوت وکړي، ترڅو دوي د اسانه ښکار نه شي، او داسې نه وي چې دوي په اسانۍ سره له منځه يوړل شي یا ماتې شي؟

b) The collusion between states against Islam and the Islamic movement obliges us, as a consequence, to face and oppose them in a united manner. Since the forces in the world that are hostile to Islam are cooperating and uniting their fronts, will it not be better for the forces of Islam in the Islamic world to call each other towards unity, so that they do not become easy prey, and so it is not easy to eliminate or crush them?

که د اسلامي کار وحدت د عقیدې له پلوه شرعي فریضه نه وای، نو دا به د اسلام د راتلونکي د ساتلو او د اسلامي فعالیت د ځنډولو، شکنجې او له مینځه وړلو څخه د ساتلو لپاره په هر حال کې فریضه وای.

If the unity of the Islamic work were not a Shar’ee obligation in respect of the ideology, it would be so in order to protect the future of Islam and guard the Islamic activity against suspension, torture and extermination.

ج) مقامی قوتیں اور اسلام دشمن جماعتیں اسلامی دنیا کے ساتھ ساتھ مضبوط محاذ بنا رہی ہیں۔ یہ محاذ ہر طرح کی سطحوں پر مطالعہ، نگرانی، منصوبہ بندی اور تیاری کا کام کبھی نہیں چھوڑتے۔ اس حقیقت کے پیش نظر، کیا اسلامی قوتوں کا منتشر اور بکھرا ہوا رہنا ان کے لیے کوئی فائدہ ہے؟ یا پھر مناسب یہی ہے کہ وہ ان تمام اعتبارات اور اسباب سے بلند ہو جائیں جو ان کی وحدت اور یکجہتی کے راستے میں حائل ہیں؟

c) The local forces, and parties hostile to Islam are forming strong fronts alongside the Islamic world. These fronts do not cease studying, monitoring, planning and preparing at all sorts of levels. In view of this reality, is it an advantage for the Islamic forces to remain fragmented and scattered; or is it more appropriate that they rise above all the considerations and reasons that stand against their unity and solidarity?

دا او نور داسې توجیہات په حتمي ډول داسې هیڅ شک، تردد یا ځنډ نه پریږدي چې یو نړیوال اسلامي تحریک جوړ شي، کوم چې د فکر، تنظیم، پلان او چمتووالي په مناسب سطح مخالفت کولی شي۔

These and other such justifications inevitably leave no room for doubt, reluctance or hesitancy in establishing one worldwide Islamic movement, which can be opposition on the appropriate level of thinking, organisation, planning and preparation.

دا هغه دلیلونه او استدلالونه دي چې د اسلامي کار د یووالي واجبوي او ډلبندي حراموي. موږ باید د اجتهاد په اسلامي طریقه سره روان شو ترڅو وپوهیږو چې دا دلیلونه تر کومې اندازې پوري د واقعیت پر ځای تطبیقیږي.

These are the evidences and the justifications that oblige the unity of the Islamic work and forbid groups. We must proceed according to the method of Islam in Ijtihaad to understand the extent to which these evidences apply to the reality.

پخوا مو یادونه وکړه چې هغه حقیقت چې مسلمانان نن پکې ژوند کوي، د دار الکفر حقیقت دی، او دا چې دا حالت د دار الاسلام په بدلولو کې فرض دی. مو په دې خبرو کې بحث وکړ چې باید یوه ډله وي چې دا کار عملي کړي، او دا چې دا ډله باید د رسول الله ﷺ په قدمونو روان وي.

Previously, we have mentioned that the reality that the Muslims live today is one of dar al-kufr, and that it is an obligation to change it to dar al-Islam.We have discussed the fact that there must be a group that works to realise this matter, and that it must proceed in the footsteps of the Messenger 􀁕.

مخکې له دې چې د دې نظر د پیروانو هغه شرعي دلیلونه وڅیړو چې دوی پرې تکیه کړې ده، باید هغه ډله په ریښتیا سره وپېژنو چې دا کار کول غواړي. ایا دا ډله د مسلمانانو ټولنه ده، یا د مسلمانانو ټولنې یوه برخه ده؟ په بل عبارت، ایا دا د مسلمانانو څخه یوه ډله ده؟

Before we discuss the Shar’ee evidences that the protagonists of this opinion relied upon, we must explain the reality of the group that wishes to engage in this work. Is it the Muslim community, or is it part of the Muslim community? In other words, is it a group from the Muslims?

ان نقطے کو سمجھنے کے لیے ہم یہ کہتے ہیں: اللہ ﷻ نے ہم پر کچھ فرائض عائد کیے ہیں، جنہیں قائم کرنے کے لیے مسلمانوں کو کوشش کرنی چاہیے۔ ان میں سے کچھ فرائض انفرادی ہیں، یعنی مسلمان انہیں فرد کی حیثیت سے ادا کر سکتا ہے، اور جب تک وہ انہیں ادا نہ کرے، اس کی گردن سے گناہ نہیں اترتا۔ ان دیگر فرائض میں سے کچھ کی ادائیگی ایک جماعت کا تقاضا کرتی ہے۔ اسی آخری قسم کے فرائض میں سے اسلامی ریاست کے قیام کے لیے کوشش کرنا فرض ہے۔ شریعتِ الٰہی کا قیام ایک ایسا فرض ہے جو کسی ایک فرد کی استطاعت میں نہیں؛ بلکہ اسے قائم کرنے کے لیے ہاتھوں کا مل جانا اور لوگوں کے ارادوں کا متحد ہونا ضروری ہے۔

To understand this point we say the following. Allah 􀀬 has enjoined on us obligations, which the Muslims must strive to establish. Some of these obligations are individual, meaning the Muslim can undertake them as an individual, and the sin is not removed from his neck until he undertakes them. The performance of some of the other obligations requires a group. From amongst this latter type of obligation is the fard to work for the establishment of the Islamic State. The establishment of the Shar’a of Allah 􀀬 is a fard, which is not within the capability of one individual alone; rather the hands must join together and the will of people must be united to establish it.

دا د دې اصل څخه درک کیږي:

This is understood from the principle:

«هغه شی چې د واجب د پوره کولو لپاره ضروري وي، پخپله هم واجب دی.» دا واجب د هغو ټولنیزو واجباتو له جملې څخه دی چې باید تأمین شي. د هغې له پاملرنې ونکړل کیدو څخه هغه څوک چې دا کار کوي، لوی ګناه ته اخته کیږي. په هرصورت، د دې تأمین ماهیت ټولو مسلمانانو ته اړتیا نه لري؛ بلکه هغو کسانو ته اړتیا لري چې د واجب د پوره کولو لپاره کافي وي، یعنې د مسلمانانو له منځ څخه یوه ډله. دا حقیقت چې دا ډله د دې فرض لپاره کار کوي، د هغې له غړو څخه د غفلت ګناه لرې کوي، مګر ګناه هغه څوک ته پاتې کیږي چې کار نه کوي.

‘That which is necessary to fillfil a waajib is itself a waajib.’ This obligation is from the collective obligations that must be established. Neglecting it will cause the person who does so to be in great sin. However the nature of its establishment does not require all the Muslims; rather in needs those who are sufficient to fulfil the obligation, ie a group from amongst the Muslims. The fact that this group works for this fard removes the sin of negligence from its members, but the sin remains on the one who does not work.

دا د مسلمانانو څخه یوه ډله به د فرض قائموں کولو کار په غاړه واخلي، ترڅو هغه هدف تر لاسه شي چې د دې ډلې د جوړولو لپاره ټاکل شوی دی، او د دې کار لپاره اړین فکرونو او منل شویو قواعدو په سموالي یا غلطۍ به دې ډلې څخه حساب واخیستل شي.

This group from amongst the Muslims will undertake the establishment of the fard to realise the objective for which it was established, and it will be accounted on the correctness or error of the thoughts and adopted rules necessary for the work.

دا ډله د ټولې مسلمانې ټولنې نه ده، ځکه ډیر انفرادي مسلمانان داسې دي چې له دې ډلې سره کار نه کوي. بلکه دوی ممکن له نورو ډلو سره کار کوي (یوه داسې خبره چې به موږ هغه وخت بیانوو کله چې د یو زیات ډلو د جواز په اړه خبرې کوو)، یا ممکن هیڅ ډلې سره هم کار نه کوي.

This group is not the whole Muslim community, because there are many individual Muslims who do not work with it. Rather they may be working with other groups (a point that we shall explain when we talk about the permissibility of having more than one group) or they may not even be working with any group.

دا جماعت نه خلیفہ ده او نه دا د هغه ځای نیولی شي. د خلیفہ پورې تړلي احکام پر دې نه پلي کیږي، او دا جماعت هیڅ داسې دنده ترسره کولو حق نه لري چې خلیفہ ته سپارل شوې وي.

This group is not the Khaleefah and nor can it take his position. The rules pertaining to the Khaleefah do not apply to it, and it does not have the right to carry out any function that is entrusted to the Khaleefah.

بلکه، دا یوازې د مسلمانانو یوه ډله ده، او د اسلامي امت په مجموعي توګه هغه مسلمانه ټولنه (جماعة المسلمین) ده، چې ډلې، افراد او خلیفه ټول پکې شامل دي.

Rather, it is only a group from the Muslims, and the Islamic Ummah in her totality is the Muslim community (jama’atul muslimeen), which includes the groups, individuals and the Khaleefah.

مسلم امت هی هغه اسلامي امت ده چې د اسلامي عقیدې له مخې متحده او یو تر بله ورور ګرځولی شوې ده، نه د شرعي احکامو له مخې. مسلمانان په فرعي مسایلو کې اختلاف کوي، خو دا اختلاف د دوی ورورګلوۍ باندې اغېز نه کوي. که احکام د ورورګلوۍ معیار وای، نو یو مسلمان به د بل مسلمان ورور نه وای. هر مسلمان فرد یا ډله چې له اسلامي عقیدې څخه ووځي، هغه له اسلامي امت څخه وتلې ګڼل کېږي، او دا به د اور لوري ته د انحراف په توګه وګڼل شي. دا هماغه څه دي چې د رسول ﷺ په دې حدیث کې مراد دي: "هغه څوک چې خپل دین پرېږدي او له جماعت (ټولنې) څخه بېل شي." [بخاري او مسلم روایت کړی]، یعنی د مسلمانانو ټولنه. دا هم هماغه څه دي چې د رسول ﷺ په دې حدیث کې مراد دي: "زما امت به دریُو اویا ډلو ته وېشل شي. ټولې به په اور کې وي، پرته له یوې ډلې څخه." وویل: "کومه ډله ده، ای د الله رسوله؟" ویې فرمایل: "هغه څه چې زه او زما صحابه پرې یو." [ابوداود، ترمذي، ابن ماجه او ابن حنبل روایت کړی]۔ مسلمانان ټولنه د اسلامي امت ده، چې د نورو خلکو پرته یوه امت دی. د مسلمانانو وینه او مال یو دی. دوی یو بل ملاتړ کوي، او د نورو په وړاندې یو لاس دي، که څه هم د دوی پوهه او اجتهادات توپیر لري.

The Muslim community is the Islamic Ummah that has been united and made into brethren by the Islamic ‘Aqeedah, and not by the Shar’ee rules. The Muslims differ in the furu’ (peripheral matters), without letting this difference affect their brotherhood. If the rules were the criterion of brotherhood, then one Muslim would not have been the brother of another Muslim. Any Muslim individual or group that leaves the Islamic ‘Aqeedah is considered as having left the Islamic Ummah, and it will be considered to be deviating into the fire. This is what is meant in the hadith of the Messenger 􀁕; “The one who leaves his deen and separates from the jama’ah (community).” [Reported by Bukhari and Muslim], ie the Muslim community. This is also what is meant in the hadith of the Messenger 􀁕; “My Ummah will divide into seventy three sects. All of them will be in the fire except one.” They said: “Which sect is this O Rasool of Allah?” He 􀁕 said: “What I and my Sahabah are upon.” [Reported by Abu Dawud, Tirmizi, Ibn Majah and Ibn Hanbal] The Muslim community is the Islamic Ummah, which is one Ummah to the exclusion of the rest of the people. The blood and the property of the Muslims is one. They stand by each other, and they are one hand against the rest, even though their understanding and Ijtihadaat may differ.

دې لپاره د جماعة المسلمین او د مسلمانانو له یوې ډلې ترمنځ لوی توپیر شتون لري. د جماعة المسلمین په اړه راغلي دلایل د مسلمانانو له یوې ډلې باندې تطبیقول سم نه دي.

Thus, there is a great difference between the jama’aatul muslimeen (Muslim community) and a group from the Muslims. It is wrong to bring evidences relating to the Muslim community and apply them to a group from the Muslims.

دا د الله ﷻ دا قول: "بې شکه دا ستاسو امت یو امت دی، او زه ستاسو رب یم، نو زما عبادت وکړئ." [TMQ 21:92]. او د هغه ﷻ دا قول: "او بې شکه دا ستاسو امت یو امت دی، او زه ستاسو رب یم، نو زما نه ویره وکړئ." [TMQ 23:52]. او د هغه ﷺ دا قول: "د مؤمنانو مثال د دوی په یو بل سره په مینه، مهربانۍ او همدردۍ کې د یوه بدن په څیر دی. که د بدن یوه برخه درد وکړي، نو ټول بدن د بې خوبۍ او تبې سره ځواب ورکوي." [د بخاري، مسلم او احمد لخوا روایت شوی]. په دې آیتونو کې مراد د اسلامي امت ټول دی، نه د مسلمانانو یوه ډله.

Thus, the saying of Allah 􀀬; “Truly! This, your Ummah is one Ummah, and I am your Lord, therefore worship Me (alone).” [TMQ 21:92]. And His 􀀬 saying; “And verily! This your Ummah is one Ummah, and I am your Lord, so keep your duty to me.” [TMQ 23:52]. And his 􀁕 saying; “The similitude of the believers in their mutual love, compassion and sympathy is like that of a body. If one part of the body hurts then the entire body responds to it with sleeplessness and fever.” [Reported by Bukhari, Muslim and Ahmad].What is meant in these ayaat is the whole of the Islamic Ummah and not a group from the Muslims.

که هیڅ ډله خپل کار د مسلمانانو د ټولنې کار وګڼي، نو دا یو ښکاره تېروتنه او عجیبه پوهه ده، چې خطرناکې پایلې به ولري؛ له هغو څخه چې لږترلږه یې دا دی چې هغه څوک چې د دوی سره نه وي، د ورورولۍ څخه بهر ګڼل کیږي، او د هغه چا په څېر ګڼل کیږي چې خپل دین پرېښی، له ټولنې جلا شوی، او اور ته تېر شوی وي.

If any group considers its work to be that of the Muslim community, then this is a clear mistake and strange understanding, that will lead to dangerous consequences; not least of which is considering the one who is not with them as not being part of the brotherhood, and being like the one who has left his deen, separated himself from the community, and deviated into the fire.

هغوی د دې نظر له مخې چې ډیرو ډلو ته د حاضریدو مخه نیسي، لاندې دلیلونه کاروي:

As for their view that prohibits the presence of many groups, using the following evidences:

«او داسې مه کیږئ څوک چې وویشل شول او د ښکاره دلیلونو له راتلو وروسته یې په خپلو کې اختلاف وکړ. دوی دي چې د دوی لپاره سخت عذاب دی.» [TMQ 3:105]. او د هغه ﷺ ویناوې دي: «بیشکه هغه کسان چې خپل دین یې ټوټې ټوټې کړ او فرقې شول، ته (ای محمده ﷺ) د دوی له کار سره هیڅ تعلق نه لرې. د دوی کار یوازې الله ته پریږدل شوی دی، هغه به بیا دوی ته خبر ورکړي چې دوی څه کول.» [TMQ 6:159].

“And be not as those who were divided and differed among themselves after the clear proofs had come to them. It is they for whom there is an awful torment.” [TMQ 3:105]. And His 􀀬 saying; “Verily, those who divided their religion and break up into sects, you (O Muhammad􀁕) have no concern in them in the least. Their affair is only with Allah, Who then will tell them what they used to do.” [TMQ 6:159].

دا دلیلونه هم په هغه واقعیت باندې نه پلي کیږي چې دوي لپاره کارول شوي دي۔

These evidences are also not applicable to the reality for which they have been used.

دا دوه آیتونه د ډلو د موضوع سره هیڅ تعلق نه لري. د دوی موضوع عقیدې دي، نه شرعي احکام. د {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} تفسیر دا دی چې دا د واضحو عقایدو او قطعي دلیلونو معنا لري. دلته د یهودو او نصارا خبرې کیږي.

These two ayaat have nothing to do with the subject of groups. Their subject is the beliefs and not the Shar’ee rules. The tafseer of ‘be not as those who were divided and differed among themselves after the clear proofs had come to them’ is that it means the clear beliefs and definite proofs. It is the Jews and Christians that are being mentioned here:

«دوی هغه خلک دي چې د دوی لپاره یو سخت عذاب دی۔» امام البیضاوي وایي په دې آیت کې:

‘It is they for whom there is an awful torment.’ Imam al-Baydawi says about this verse:

«نه شئ هغو کسانو په څیر کیږئ چې په خپل منځ کې ويشل شوي او اختلاف يې کړی و»، لکه یهودان او نصاری، چې د توحید (د خدای یووالي)، د تنزیه (د خدای د مخلوقاتو په شان کیدو له هرې بڼې څخه د پاکولو) او د وروستي ورځې د احوالو په اړه اختلاف کړی و، لکه څنګه چې په دې کتابونو کې بیان شوي دي.

“Be not as those who divided and differed among themselves’ such as the Jews and Christians, who differed in: Tawheed (divine unity), removing any elements of tanzeeh (anthropormorphism) and the conditions of the Last Day, as defined by:

«بعد اینکه واضح دلیلونه ورته راغلل۔» هغه نښې او دلیلونه چې حق واضح کوي باید په دې باندې متفق وي۔ دا ډېر ښکاره دی چې منع کول د اصولو (عقایدو) په اختلاف پورې ځانګړي دي، نه د فروع (احکامو) په اختلاف، ځکه چې ده ﷺ ويلي دي:

‘after the clear proofs had come to them.’ The signs and proofs that clarify the truth must be agreed upon. It is most apparent that the prohibition is specific to the division over the Usool (beliefs) and not the furu’ (ahkam), became to his 􀁕 saying:

"جو څوک اجتهاد وکړي او حق ته ورسيږي، هغه ته دوه اجرونه دي، او څوک چې غلطي وکړي، هغه ته يو اجر دی۔" او "هغوي دي چې د دوی لپاره سخت عذاب دی" د هغو کسانو لپاره ګواښ دی چې ويشل شوي وو، او د هغو کسانو لپاره خبرداری دی چې د هغوی پيروي کوي۔ په بل عبارت، هغه ډله چې د واقعيت د بدلولو لپاره کار کوي، د شرعي احکامو له مخې له نورو ډلو څخه توپير لري۔ دا ډله له نورو سره توپير لري، او نورې ډلې هم د شرعي احکامو په اړه له دې ډلې سره توپير لري۔ دا يوه مسلمانه ډله ده او د هغې عقيده اسلامي ده۔ د هغې اختلاف له نورو سره د عقيدې په اړه نه، بلکې د احکامو په اړه دی۔ له همدې امله دا آيت هغه څوک له دين څخه وباسي چې د مسلمانانو له عقيدې سره مخالفت وکړي، نه هغه څوک چې د احکامو په اړه اختلاف لري۔ يقيناً دا آيت د اجتهاد د تعدد له موضوع سره هيڅ اړيکه نه لري۔

“Whosoever made Ijtihaad and was right, he shall get two rewards and whosoever made a mistake, he will get one reward.” And ‘It is they for whom there is an awful torment.’ is a threat to those who were divided, and a warning to those who emulate them.” In other words, the group that works to change the reality is distinguished from other groups by Shar’ee rules. It differs from others, and other groups differ with it regarding the Shar’ee rules. It is a Muslim group and its ‘Aqeedah is Islamic. Its disagreement with others is not over ‘Aqeedah, rather it is to do with rules. That is why this ayah takes a person outside of the deen if he goes against the ‘Aqeedah of the Muslims, and not if he disagrees about rules. Definitely, this ayah has nothing to do with the subject of the plurality of Ijtihaad.

که وئیلی شی چی آیت عام دی، او چی د (الفاظو عمومیت) په پام کی نیول کیږی، د (سبب خاصیت) په پام کی نه نیول کیږی، نو مور ورته ځواب ورکوو چی: (عمومیت د هغه موضوع څخه تیر نه کیږی چی د هغی لپاره نازل شوی)۔ دا د عقیدو د اختلاف په اړه عام دی او بل هیڅ شی ته نه شامليږی۔ دا د یو لید له پلوه دی۔ د بل لید له پلوه، د دوی فهم هغو احادیثو سره ټکر کوی چی په اجتهاد کی اختلاف جائز ګڼی۔ د دریم لید له پلوه، د دوی فهم دا معنا لری چی د دوی څخه جلاکیدل د دین څخه جلاکیدل دی۔

If it is said that the ayah is ‘aamm (general), and what is considered is ‘the generality of the wording and not the specificity of the cause’, we respond by saying that; ‘the generality does not go beyond the subject for which it was revealed’. It is general regarding the contradiction in beliefs and nothing else. This is from one perspective. From another perspective, their understanding contradicts the ahadith that permit difference in Ijtihaad. From a third perspective, their understanding means that separation from them is separation from the deen.

دویمه آیت په دې اړه ده: «په یقین سره هغه کسان چې خپل دین یې ټوټې ټوټې کړ او ډلې ډلې شول، ته (اې محمده!) د هغوی له کار سره هیڅ تعلق نه لرې. د هغوی کار یوازې د الله په لاس کې دی، بیا هغه به دوی ته خبر ورکړي چې دوی څه کول.» [سورۃ الأنعام: ۱۵۹] ابن کثیر وویل؛ [مجاهد، قتاده، الضحاک او السدي وویل: «دا آیت د یهودو او نصارا په اړه نازل شوی.» عائشه رضي الله عنها روایت کوي چې رسول الله ﷺ هغې ته وویل:

As for the second ayah; “Verily, those who divided their religion and break up into sects, you (O Muhammad􀁕) have no concern in them in the least. Their affair is only with Allah, Who then will tell them what they used to do.” [TMQ 6:159] Ibn Katheer said; [Mujahid, Qatadah, ad-Dahhaak and as-Suddi said; ‘This ayah was revealed regarding the Jews and Christians.’ ‘A’ishah 􀁗 narrated that the Rasool of Allah 􀁕 told her:

دوی د بدعت خاوندان دي او د ډلو (شیعه) وو، یعنې داسې ډلې لکه د مِلَل (مختلفو دینونو) او نِحَل (مختلفو عقیدو) خاوندان، خواهشات او ګمراهي. الله ﷻ خپل پیغمبر ﷺ د هغو شیانو څخه پاک اعلان کړ چې دوی پرې ولاړ وو. د حمزه او الکسائي په قرائت کې، علي بن ابي طالب د دې آیت په اړه داسې ویلي دي:

“They are the people of Bid’ah (innovation) and they were shi’ah (factions)” ie sects like the people of milal (different religions) and nihal (different creeds), whims and misguidance. Allah 􀀬 cleared His Messenger 􀁕 from what they were upon. In the reading of Hamzah and al-Kasa’i, that ‘Ali b. Abi Talib said regarding the ayah:

بې شکه، هغه کسان چې خپل دین یې ټوټې ټوټې کړ، یعنې دا چې هغوی هغه دین پرېښود چې دوی ته یې امر شوی وو، او دوی یهودان او نصراني دي. "تا (اې محمده ﷺ) د دوی سره هیڅ کار نه لرې په هیڅ ډول." البیضاوي وايي: [یعنې دوی ټوټې ټوټې شول، نو ځینو ایمان راوړ او ځینو کفر وکړ، او دې موضوع پر دوی تفرقه راغله.] یقیناً په عقیدو کې اختلاف د فروعو (احکامو) له اختلاف څخه توپیر لري.

‘Verily, those who divided their religion’ ie they abandoned their religion with which they were enjoined, and they are the Jews and Christians; ‘You (O Muhammad 􀁕) have nothing to do with them in the least.’] Al-Baydawi says: [ie they became divided, so some of them believed and some disbelieved and they split up over this.] Indeed, disagreement in the beliefs is different from the furu’ (rules).

د عقیدې په برخه کې، د دې دلیلونو او نورو ډیرو دلیلونو له مخې د اختلاف څخه منع شوې ده، ترڅو موږ د یهودو او نصرانیانو په څیر نه شو، څوک چې د خپلو پیغمبرانو په اړه اختلاف وکړ، خپل دین یې پریښود، بدعت او باطل ته ولاړل، او فرقې شول، یعنی ملل او نحل.

Regarding beliefs, the disagreement in these evidences and many others has been forbidden, so that we do not become like the Jews and Christians, who differed over their Prophets and left their deen to follow bid’ah (innovation) and falsehood, and became sects, ie milal and nihal.

دا د الله ﷻ د دې قول په ذریعه بیان شوی دی:

This is explained by the saying of Allah 􀀬:

«خو دوی اختلاف وکړ - ځینو ایمان راوړ او ځینو کفر وکړ.» [TMQ 2:253]

“But they differed - some of them believed and others disbelieved.” [TMQ 2:253].

دا موضوع د ایمان او کفر یوه برخه ده. په فروعو (احکامو) کې د اختلاف په اړه داسې ډیر دلیلونه شته چې د متن او د هغه د معنا په دننه کې مختلف فهمونه جائز ګرځوي، خو د هغې څخه بهر نه. دا خبره د مسلمانو علماؤ ته د ضرورت په توګه معلومه ده. دا خورا ساده او ناپوهه طریقه ده چې د عقایدو کې د اختلاف د منع کولو دلیلونه د ډلو د تعدد د منع کولو دلیل وګرځول شي، تر هغو چې دا ډلې د شرعي احکامو پر بنسټ ولاړې وي.

Thus, the subject is one of Imaan and Kufr. As for disagreement in the furu’ (the rules) there are numerous evidences that permit different understandings within the text and its meaning but not outside it. This matter is known by necessity by the Muslim scholars. It is too simplistic and naive to use the evidences prohibiting disagreement in beliefs as a proof for the prohibition of plurality of groups, as long as these groups are based on the Shar’ee rules.

د دلیلونو په اړه:

As for the evidences:

"دا به ځینې عیبونه او ګناهونه وي، نو هر هغه چا چې غوښتل د دې امت کار وویشي پداسې حال کې چې هغه یو ځای راټول دی، هغه ته په تورې ووهئ، هر څوک چې وي۔" او "هغه څوک چې وویشي زموږ له ډلې نه نه دی۔" او "د الله رسول ﷺ موږ وبللو او موږ د هغه سره بیعت وکړ، نو هغه وفرمایل چې هغه له موږ نه داسې بیعت اخلي چې موږ اوریدل او اطاعت وکړو، په خوښۍ یا په ناخوښۍ، په سختۍ او په بدو حالاتو کې؛ او دا چې موږ به له واکمنانو سره نه جنجالیږو، مګر دا چې څرګند کفر (کفر بواح) وویني۔"

“There will be flaws and faults, so whosoever wanted to divide the matter of this Ummah while she is gathered, strike him with the sword, whoever he may be.” And “Whosoever divides is not one of us.” And “The Rasool of Allah 􀁕 called us and we gave him our bai’ah, so he said that he would take from us a bai’ah that entails us to hear and obey, willingly or unwillingly, in case of hardship and in evil circumstances; and that we would not dispute with the people in authority, unless we witness a kufr buwah (flagrant act of disbelief)

هغه دلیلونه چې موږ یې د الله ﷻ له جانبه لرو. دا دلیلونه د خلیفې، د هغه د بیعت، د هغه اطاعت او د هغه پر وړاندې د بغاوت د منعې پورې اړه لري، مګر په هغه حالت کې چې هغه ښکاره کفر ښکاره کړي.

for which we have proof from Allah 􀀬.” These evidences are related to the Khaleefah, his bai’ah, obedience to him and the prohibition of rebelling against him, except in a situation where he manifests open kufr.

که څوک د دې امت د یووالي د ویشلو په نیت د جګړې لپاره ورشي، نو ورته په تُوره وُهل شي، هر څوک چې وي. دا دلیلونه د مسلمانانو له ډلې د ډلې د موضوع سره، نه نږدې او نه لرې، هیڅ اړیکه نه لري. دا ډله د خلیفې قاعدې نه اخلي او نه هغه استازیتوب کوي، بلکې یوازې د خلیفې د ټاکلو او د هغه د حساب ورکولو لپاره کار کوي.

If someone comes to fight him, wishing to divide the unity of this Ummah, then let him be struck with the sword, whoever he is. These evidences have no connection, whether close or remote, to the subject of the group from the Muslims. The group does not take the same rules of the Khaleefah nor does it represent him, rather it only works to establish the Khaleefah and account him.

د الله لاس د جماعت سره دی، او دا حدیث چې «جماعت رحمت دی، او تفرقه عذاب ده» د ډلو د تعدد د منع کولو سره هیڅ اړیکه نه لري. مسلمانان به د مسلمانانو د ټولنې یا د مسلمانانو د یوې ډلې د سیوري لاندې ژوند کولو سره رحمت احساس کړي. څه چې تفرقه او جلا جلا کېدل راځي، هغه شیطان ته دا لاره ورکوي چې مسلمان ته نږدې شي، او په دې باب کې د رسول ﷺ دا قول پلی کېږي:

The ahadith “The hand of Allah is with the jama’ah.”, and the hadith, “The jama’ah is mercy, and division is torment”, have nothing to do with prohibition of plurality of groups. Muslims will feel the mercy, living under the shadow of the Muslim community or a group from the Muslims. As for the separation and division, it enables Shaytan to get closer to the Muslim, upon which the following saying of the Messenger 􀁕 applies:

«بې شکه بغه (لېوه) یوازې هغه رمه (څارویه) خوري چې له ډلې څخه لیرې شوې وي۔» دا خبره د سزا مفهوم افاده کوي۔ د دواړو حدیثونو نه په منطوق (ظاهري عبارت) کې او نه په مفهوم (معنا) کې داسې څه نشته چې د اسلامي کار د یووالي او د الله ﷻ د حاکمیت د قائمولو د فرض والي ته اشاره وکړي۔

“Indeed, the wolf only eats the straying sheep.” This implies the punishment. There is nothing in the mantuq (wording) or mafhum (meaning) of these two ahadith that indicates the obligation of uniting the Islamic work to establish the rule of Allah 􀀬.

دا هغه شرعي دلیلونه دي چې د ډلو د متعدد کېدو د منع کولو لپاره کارول کېږي، او له هغو هېڅ یو هم په هغه څه نه پلي کېږي چې ذکر شوي دي۔

These are the Shar’ee evidences that are used to prohibit plurality of groups, and none of them apply to what has been cited.

جہاں تک ذکر کیے گئے عقلی دلائل اور متعدد جماعتوں کے منفی اثرات کا تعلق ہے، ان میں سے کوئی چیز بھی کسی چیز سے منع نہیں کرتی، نہ روکتی ہے اور نہ ہی کسی چیز کو واجب کرتی ہے۔ بلکہ جو چیز منع کرتی ہے، روکتی ہے یا واجب ٹھہراتی ہے وہ صرف شرع ہے۔ بُری حقیقت کو جیسی وہ ہے ویسا ہی سمجھا جاتا ہے اور اس کی ماہیت کو درست طور پر سمجھا جاتا ہے۔ پھر اس حقیقت کے علاج کے لیے ان دلائل کے لیے شرع کی طرف رجوع کیا جاتا ہے جو واجب کرنے یا منع کرنے والے ہوں۔ لہٰذا ہم حقیقت سے کوئی شرعی حکم اخذ نہیں کر سکتے۔

As for the rational justifications that have been mentioned, and the negative effects of having many groups; none of this prevents, prohibits or obliges anything. Rather what prevents, prohibits or obliges is only the Shar’a. The bad reality is understood as it is and its essence is understood precisely. Then we go to the Shar’a to get the evidences, which oblige or prohibit, for treating this reality. Hence, we cannot take any Shar’ee rules from the reality.