Şirketlerin hisseleri ticaret malı gibi kabul edilip zekâta tabi tutulursa, hissedarların zekâtına ek olarak şirketlerin kendi kazancına da zekât uygulamak caiz midir?
If shares are treated like trade inventory and subjected to zakah, is it lawful to impose zakah on the earning of the corporations themselves, in additions to the zakah on the shareholders?
Profesör Ebu Zehre ve iki meslektaşı, hisselerin hissedarlar tarafından sahip olunan emtialar gibi ele alındığı için, şirketlerin kendi faaliyetleri üzerinden zekâta tabi olduğunu düşünmektedir; çünkü şirketlerin varlıkları iş ve sanayiye yatırılmış, büyüyen varlıklardır. Hisse ticareti yapanlar ve bunları elinde tutanlar için ise hisseler yalnızca ticaret malıdır.7
Professors Abu Zahrah and his two colleagues consider that since shares are treated like commodities owned by shareholders, corporations are zakatable on their own activities, because their assets are growing assets invested in business and industry, while shares for those who trade shares and hold them are merely trade inventory.7
Bu görüşe göre şirketler, dağıtımdan önce kazançları üzerinden zekât ödemeli, hissedarlar da kendi hisseleri üzerinden, dağıtılan kârlar dahil, ayrıca zekât ödemelidir. Bu durumda hissedarlar, şirketin kazancı üzerinden bir kez, kendi varlıkları ve dağıtılan kârları üzerinden bir kez daha zekâta tabi tutulmuş olur. Şeriat'ta zekâtta bu tür bir çifte ödeme engellenmiştir. Bence iki zekâttan yalnızca birinin uygulanması gerekir ki bu tekrar önlenmiş olsun.
According to this opinion, the corporations should pay zakah on their earnings before distribution, and shareholders must also pay another zakah on their shares, including earned dividends. This means that the shareholders are zakated once on the earnings of the company and once on their own assets and distributed profits. This kind of duplication in zakah is prevented in Shari’ah. I believe that only one of these two zakahs must be applied in order to avoid such duplication.
Bu konuya ışık tutabilecek fakihlerin yazılarından bazı örnekler vermek faydalı olabilir. İkinci bölümde, sürülerin zekâtının (sâime hayvanlar üzerinde) oybirliğiyle farz olduğunu ve hayvan tüccarlarının hayvanları ticaret malı olarak elde ettiklerinde, bunların ya hayvan oranında ya da ticaret malı oranında zekâtlarının verildiğini, ancak kesinlikle hem ticaret malı hem de sâime hayvan olarak aynı anda iki kez zekâtlarının verilmeyeceğini incelemiştik.
It may be useful to give some examples from jurists' writings that can shed some light on this matter. We studied in chapter two that zakah is obligated on pastured livestock unanimously, and when livestock is obtained as business inventory by livestock merchants, it is only zakated either at the rate of livestock or at the rate of business inventory, but definitely not twice as business inventory and pastured livestock at the same time.
İbn Kudâme, bu iki durumun hükmünün farklı oluşunu şöyle açıklar:
Ibn Qudamah discusses the difference in their treatment as following:
Malik ve el-Şafiî'nin yeni görüşüne göre bu hayvanlar, hayvan zekâtının oranıyla zekâtlandırılmalıdır; çünkü hayvan zekâtının dayanağı daha güçlüdür, zira üzerinde icma edilmiştir ve hadislerde adı açıkça zikredilmiştir. Buna karşılık Ebû Hanîfe, es-Sevrî ve Ahmed, bu hayvanların ticaret malı olarak zekâtlandırılması gerektiğini söylerler; çünkü bu zekât, oransal olmasının yanı sıra zekât alanlara daha fazla fayda sağlar. Tüccarın elindeki hayvanların değeri ticaret zekâtının nisabına ulaşır, ancak sayıca hayvan zekâtının nisabına ulaşmazsa, ticaret malı zekâtının uygulanacağı tartışmasızdır. 8. . . Ancak iki çeşit zekâtın birlikte farz kılınması mümkün değildir, çünkü bu, Peygamber ﷺ'in "Sadakada tekrar yoktur" buyruğuna uygun olarak kaçınılması gereken bir mükerrerliğe yol açar.9
Malik and the new opinion of al Shafi'i say this livestock must be zakated at the rate applied to livestock on the grounds that zakah on livestock is stronger, being unanimously agreed upon and mentioned by name in the sayings. On the other hand, Abu Hanifah, al Thawri, and Ahmad say it must be zakated as trade assets because this zakah gives more benefits to the zakah recipients in addition to being proportional. If the number of livestock held by the merchant reaches, in value, nisab of business, but does not reach in number the nisab of livestock, zakah on trade assets applies indisputably.8 . . but it is impossible to obligate the two kinds of zakah together, because this leads to duplication, which must be avoided in accordance with the saying of the Prophet (p), "No duplication in sadaqah."9
Eğer hayvanların nisabı (40 koyun) tamamlanmışsa, ancak iş varlıklarının nisabı (200
If nisab of livestock (40 sheep) is fulfilled, while the nisab of business assets (200
dirhem) değilse, zekât, ticaret için tutulmuyormuş gibi hayvanlara uygulanan oranla farz olur.
dirhams) is not, zakah becomes obligated at the rate applied on livestock, as if they were not being held for trading.
Mughni sahibi bir başka örnek daha verir: satılmak üzere satın alınmış hurma ağaçları veya arazi durumu. Ancak bu arazi, envanter olarak tutulduğu sürede ekilmiş veya ağaçların ürünleri toplanmış olabilir. Eğer ticaret malının zekat yılı hasat zamanında sona erer ve arazinin ve/veya ağaçların değeri nisaba ulaşırsa, ekin ve meyvelerin zekatı yüzde on veya yüzde beş oranında verilmelidir; arsanın ve ağaçların zekatı ise ayrıca yüzde 2,5 oranında ödenmelidir. Bu görüş Ebu Hanife ve Ebu Sevr'e göre böyledir. El-Kadi ve Hanbeli meslektaşları ise arazinin ve ürünlerin tamamının ticari envanter olarak kabul edildiğini, bu nedenle ticari varlıkların oranıyla tamamen zekata tabi tutulması gerektiğini söylerler. İbn Kudame, ilk görüşün daha fazla gelir sağladığını ve bu nedenle fakirler için daha iyi olduğunu savunur ve bu durumun, hayvanların envanter olarak tutulması durumundan farklı olduğunu iddia eder; çünkü hayvanların oranı zaten ticari envanterin oranından düşüktür.19 Buna şöyle cevap verilebilir: zekatın gelirini artırmak tek başına yeterli bir gerekçe değildir, çünkü zekat aynı zamanda ödeyenler üzerinde adil ve taşınabilir bir yük oluşturmayı da amaçlar. İslam'ın adaleti, yüksek olan onda birlik oranın yalnızca getiri üzerine uygulanmasında kendini gösterir; zekat asıl sermaye üzerine uygulandığında ise, ticari varlıklarda olduğu gibi oran yüzde 2,5'tir.
The author of al Mughni gives another example, the case of palm trees or land purchased for resale, but while held as inventory, the land was farmed, or the trees harvested. If the zakah year of business ends at the time of harvest, and the value of the land and/or trees equal nisab, then zakah on crops and fruits must be paid at the rate of ten percent or five percent, and zakah on the lot and trees must also be paid at the rate of 2.5%. This is according to Abu Hanifah and Abu Thawr. Al Qadi and his Hanbalite colleagues say that land and crops must totally be zakated at the rate of business assets, because all are considered business inventory. Ibn Qudamah argues that the first opinion gives more proceeds and is thus better for the poor and claims that this case is different from the case of livestock as inventory, since the rate of livestock is anyway below that on trade inventory.19 One can reply that increasing the proceeds of zakah is not reason enough since zakah aims at providing a just and bearable burden on payers as well. The justice of Islam is featured in applying the high rate of one-tenth only on the return, while when zakah applies on the principal, the rate is 2.5 percent, as in business assets.
Aynı anapara ve onun geri dönüşü üzerinde iki oranın birlikte uygulanabileceği bilinmemektedir. Aynı yılda tekrarlamaktan veya birden fazla zekât ödemekten kaçınmak için iki zekât türünden birini seçmek zorunludur.
It is not known that two rates can be applied together on the same principal and on its return. It is imperative to select one of the two forms of zakah in order to avoid duplication or payment of more than one zakah in the same year.
Argümanın, yukarıda sözü edilen örneklerde zekâtın iki sebebinin, yani ticaret ve tarımın bulunduğu yönündeki iddiası geçerli değildir, çünkü aslında bunlardan yalnızca biri amaçlanmıştır. Diğeri arızi olarak ortaya çıkmıştır, ancak yalnızca bir çeşit zekâtın uygulanması gerekir. Bu konuyu, Hanbeli mezhebinden olan Şerhu'l-Gâye'nin yazarı ele almış ve şöyle demiştir: "Yalnızca ticaret amacıyla nisap miktarında otlatılan hayvana sahip olan kimse, hayvanların nisap yılı, ticaret malının nisabına ulaşılmadan dolsa bile, yalnızca ticaret mallarının zekâtına tabidir; çünkü stok tutma niyeti, onu hayvan sayılmaktan çıkarır." Aynı mantıkla, ticaret için stokta tutulan arazinin, ürün ve meyveleriyle birlikte, ticaret mallarına uygulanan zekât türüyle zekâta tabi olduğunu savunmaktadır; çünkü zekâta tabi ürün ve meyveler, malikin sahip olduğu stokta açıkça bir artıştır. Ancak toplam 200 dirheme ulaşmaz, buna karşılık yalnızca meyve kendi nisabına ya da hayvan kendi nisabına ulaşırsa, bunlar kendi durumlarına uygulanan zekâta tabi olmalıdır; böylece zekât hiçbir şekilde düşürülmüş olmaz.11
The argument that in the above-mentioned examples there are two reasons for zakah, namely, trade and agriculture, is not valid, because only one of them was originally intended. The other came incidentally, but only one form of zakah must apply. This is taken up by the author of Sharh al Ghayah, a Hanbalite, who says "A person who owns nisab of pastured livestock for the purpose of trading only is subject to zakah on trade assets alone, even if the year of nisab of livestock ends before nisab of business is reached, since the intention of holding inventory removes the description as holding livestock." By the same token, he argues that land held as inventory for trade is zakatable along with its crops or fruits at the form of zakah applied to trade assets, because crops and fruits at the form of zakah are clearly an increase in the inventory the owner had. But if the total does not reach 200 dirhams, while the fruit alone reaches their own nisab, or the livestock reaches its nisab, they must be subject to zakah applied on their own cases, so that zakah may not be waived at all.11
İbn Hazm, el-Hasan bin Hay'dan şöyle nakleder: "Ticaret için ekilen şeyin zekâtı yalnızca ticaret zekâtıdır, başka bir şey değildir."12 El-Kâsânî ise şöyle der: "Hanefî mezhebindeki meslektaşlarımız, ticaret için satın alınan öşrî veya haracî arazinin yalnızca öşür veya haraç ile yükümlü olduğunu, ticaret zekâtının ise haraç veya öşürle aynı anda gerekmeyebileceğini söylerler. Bu, onların bilinen görüşüdür. Muhammed'in ise ticaret zekâtını öşür veya haraçla birlikte, yani arazinin değeri üzerinden ticaret zekâtı ve ürünler üzerinden öşür olmak üzere, bunların iki ayrı mal olduğu varsayımıyla yükümlü kıldığı rivayet edilmektedir. Bunun gerekçesi şudur: Ticaret zekâtı arazi üzerinden, ziraat zekâtı ise ürünler üzerinden farz kılınmaktadır; dolayısıyla aynı mala iki zekât birden uygulanmamış olur."13
Ibn Hazm quotes al Hasan bin Hay, "What is farmed for business is subject to zakah on business, and nothing else."12 Al Kasani says that "Our colleagues, the Hanafites, say 'ushri or kharaji land purchased for trade is only subject to 'ushr or kharaj, and zakah on trade may not be obligated at the same time as kharaj or 'ushr. This is their well-known opinion. Muhammad is said to have obligated 'ushr or kharaj along with zakah on trade, i.e. zakah of trade on the value of the land, and 'ushr on the crops, assuming these are two different properties. The rationale behind this is that trade's zakah is obligated on the land while agriculture's zakah is obligated on the crops; thus no two zakahs are charged to the same asset.13
Zekâtın iki biçiminden yalnızca birinin uygulanması gerektiğine ve Hanefiler ile diğerlerinin yaygın görüşü olduğu üzere zekâtta çifte uygulamaya izin verilmesinin doğru olmadığına inanıyorum. Hangi iki biçimden birinin seçilmesi gerektine gelince, bence bu konu zekât idaresine ya da zekât verene bırakılmalıdır; bu iki alternatifin her birinin kendine göre gerekçeleri vardır. Şunu da hatırlamalıyız: Müslüman fakihlerin çoğu, belki hepsi, aynı mal üzerinde zekâtın herhangi bir çifte uygulanmasını onaylamamaktadır; yine de bazı durumlarda, yukarıda sözü edilen Muhammed örneğinde olduğu gibi, buna karşı çıkanlara rastlanmaktadır.
I believe only one of the two forms of zakah must be applied, and that it is not correct to allow duplication in zakah, as is the common view of the Hanafites and others. As for which of the two forms of zakah should be selected. I think this should be left to the zakah administration or the zakah payer, each of these two alternatives has its reasons. We must recall that the bulk of Muslims jurists, perhaps all of them, do not approve of any duplication of zakah on the same asset, although in certain instances, we find some 'who disagree, such as the above-mentioned case of Muhammad.