Zekâttan kaçmak için hile ve oyun kullanmak ya da zekâtı ödedikten sonra geri almaya çalışmak, açıkça caiz değildir. Malikîler, bunun hem dinî açıdan hem de hukukî açıdan böyle olduğunu belirtirler. Ayrıca şunu eklerler: "Zekâtın vacip olmasından önce, zekât ödemekten kaçmak amacıyla yapılan her türlü işlem; örneğin zekâta tabi malların niteliğini değiştirmek, mülkiyeti farklı kişiler arasında paylaştırarak her birinin nisaptan az sahip olmasını sağlamak ya da sürünün bir kısmını kesip sayısını nisabın altına indirmek, bu işlemlerin zekâtı düşürmede hiçbir etkisi yoktur; yeter ki bu işlemlerin zekâtın vacip olmasını engellemek amacıyla yapıldığı ispat edilebilsin. Bu gibi durumlarda zekât vacip olur ve tahsil edilmelidir."1

Fraud and use of tricks in order to avoid zakah or to get it back after payment are obviously not permissible. Malikites note that it is so from the point of view of religion, as well as from the legal point of view. They add, "Any action intended to escape zakah payment before it becomes due, like changing the nature of zakatable assets, distributing ownership among different persons so that each of them owns less than nisab, or slaughtering some of the herd to reduce its number to below nisab, all do not effect in waiving zakah, as long as it can be proven that such actions were taken in order to avoid the accrual of zakah. In cases like those, zakah accrues and must be collected."1

Hanbelîler, zekâttan kaçmak amacıyla yapılan işlerle ilgili olarak Malikîlerin görüşüne katılmaktadır. İbn Kudâme şöyle der:

Hanbalites agree with the Malikite view on actions meant to escape zakah. Ibn Qudamah says:

Exchanging an asset for a different one interrupts the year period, and a new year must begin for the new asset. But if this is done in order to escape the accrual of zakah, zakah is levied just as if nothing happened. By the same token, if the owner gives away or destroys some assets in order to make the remainder fall below the nisab, zakah is not waived and still accrues at the end of the year. This opinion is also shared by Malik, al-Awza'i, Ibn al-Majashun, Ishaq, and Abu 'Ubaid..... This is founded on God's verses: "Verily We have tried them as We tried the people of the garden, when they resolved to gather the fruits (of the garden) in the morning. But made no reservation ('If it be God's will). Then there came on the garden a visitation from thy Lord which swept away all around while they were asleep, so the garden became by the morning like a dark and desolate spot." The penalty from God is given because such persons embark on an action intended to escape payment of sadaqah. It is known that any action meant to forsake or evade the right of another person cannot be allowed to succeed in Shari'ah. For example, a man who divorces his wife during his death-sickness in order to evade her sharing in his estate cannot succeed in withholding her right to the wife's share.3

Exchanging an asset with a different one interrupts the year period and a new year must start for the new asset. But if this is done in order to escape the accrual of zakah, zakah is levied just as if nothing happened. By the same token, if the owner gives away or destroys some assets in order to make the remainder below nisab, zakah is not waived and still accrues at the end of the year. This opinion is also shared by Malik, al Awza'i, Ibn al Majashown, Ishaq , and Abu 'Ubaid..... This is founded on God's verses, 'Verily We have tried them as We tried the people of the garden, when they resolved to gather the fruits (of the garden) in the morning. But made no reservation ('If it be God's will). Then there came on the garden a visitation from thy Lord which swept away all around while they were asleep, so the garden became by the morning like a dark and desolate spot.'2 The penalty from God is given because such persons embark on an action of intended escape payment of sadaqah. It is known that any action meant to forsake or evade the right of another person cannot be allowed to succeed in Shari'ah. For example, a man who divorces his wife during his death-sickness in order to evade her sharing in his estate cannot be successful in withholding her right to the wife's share.3

Öte yandan İbn Teymiyye, el-Kavâ'idü'n-Nuraniyye adlı eserinde, Ebu Hanife'nin zekâttan kaçmaya yönelik hileleri caiz gördüğünü ve Ebu Hanife'nin talebelerinin bu tür hilelerin mekruh olup olmadığı konusunda ihtilaf ettiğini söyler. Ona göre Muhammed bunları mekruh görmekte, Ebu Yusuf ise görmemektedir.4 Ancak Ebu Yusuf'un el-Harâc adlı eserine baktığımda, Ebu Yusuf'un şöyle dediğini görüyorum: "Allah'a ve ahiret gününe inanan hiç kimseye, zekât ödemekten kaçmak için, sahip olduğu bir nisabı, sadakanın tahakkuk etmemesi amacıyla birkaç kişi arasında dağıtması, ya da herhangi bir yolla ve herhangi bir vasıtayla sadakanın gereği gibi tahakkukundan kaçınması helal değildir."5 İbn Teymiyye'nin, Hanefi yazarlarının yaygın olarak yer verdiği bir görüşü kastetmiş olması muhtemeldir. Bu görüşe göre, hukuken geçerli olan hileler yoluyla zekâtın düşürülmesi mümkündür; ancak bu durumda zekât dinen yerine getirilmemiş olur. Hileye başvurmak bazen mekruh, bazen değildir. Nitekim Hanefiler, örneğin, zekâtı bir fakire, onun bunu ödeyenin muhtaç anne ve babasına hediye etmesi şartıyla vermenin mekruh olduğunu belirtirler. Aynı şekilde, zekât verilirken fakir üzerine konulan her şart geçersizdir; alan kişi bu şartı yerine getirmeye razı olsa bile.6 Şu da belirtilmelidir ki, bu tür hileler, mekruh olsun ya da olmasın, yalnızca zekâtın harcanmasına ilişkindir. Hanefi kitapları, zekâtın tahakkukundan kaçmak için yapılan aldatmayı ise hiç ele almaz.

On the other hand, Ibn Taimiyah, in al Qawa'id al Nuraniyah, says Abu Hanifah permits tricks aimed at escaping zakah, and that Abu Hanifah's disciples differ on whether such tricks are disliked or not. He says Muhammad dislikes them, while Abu Yusuf does not.4 However, upon looking into Abu Yusuf's al Kharaj, I find Abu Yusuf saying, "It is not lawful for anyone who believes in God and the last Day to elude zakah, to distribute the ownership of a nisab, that one owns, to several people in order to avoid the accrual of the sadaqah, or to escape proper accrual of sadaqah by any way or any means."5 It is likely that Ibn Taimiyah is referring to what is commonly found in Hanafites' writing that use of loopholes is legally valid in waiving zakah, although zakah remains unfulfilled religiously, and that use of legal loopholes is sometimes disliked and sometimes not. Hanafites state for example, that it is disliked to give zakah to a poor person on the condition that the latter give it as a gift to the payer's needy parents. By the same token, any condition made on the poor person when zakah is given him is invalid, even though the recipient may be willing to fulfill it.6 It must be noted that tricks like these, whether disliked or not, apply only to expending zakah. Hanafites books do not discuss cheating to escape zakah accrual in the first place.

Ayrıca İbn Teymiyye, eş-Şafiî'nin yalnızca zekâtın vacip olmasından kaçmak için hile kullanılmasını hoş görmediğini söylemektedir.

Additionally, Ibn Taimiyah says that al Shifi'i only dislikes use of loopholes in order to escape the accrual of zakah.

Son olarak, Zeydîler, zekâtın tahakkukundan kaçınmak, zekâtı hak sahiplerine fiilen ödememek veya ödedikten sonra geri almak için kullanılmış olsun, hile kullanılmasını onaylamazlar.7

Lastly, Zaidis do not approve of the use of tricks, whether they are used to avoid zakah accrual, to escape actual payment to deservants, or to get it back after payment.7

Hawashi Sharh al Azhar'ın yazarı Şevkânî'den şu alıntıyı yapıyor: "Haramı helal, ya da helali haram kılmaya yarayan her hilenin kesinlikle yasaklanması gerektiğinde hiçbir şüphe yoktur. Bu tür hilelere izin vermek, hiçbir şekilde Şeriat'a uygun değildir."8

The author of Hawashi Sharh al Azhar quotes al Shawkani, "There is no doubt that any fraud that ends up making lawful what is forbidden or vice versa must be completely prohibited. Permitting such tricks is not consistent with Shari'ah by any means."8

Zekâtın manevi boyutu, diğer tezahürlerinin yanında, zekât toplayan ile ödeyen arasında karşılıklı olarak edilen dualarda kendini gösterir. Zekât toplayıcısından, ödeyen adına dua etmesi istenir. Allah şöyle buyurur: "Onların mallarından bir sadaka al ki, onları temizleyip arındırasın; ve onlar için dua et. Şüphesiz senin duan, onlar için bir huzur ve teskin kaynağıdır." Abdullah bin Ebi Evfâ rivayet eder: "Allah'ın Resulü ﷺ, bir kimse zekâtını getirdiğinde şöyle derdi: 'Allah'ım, onlara rahmet et!' Babam Ebû Evfâ sadakasını getirdiğinde Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: 'Allah'ım, Ebû Evfâ'nın ailesine rahmet et!'" Bu dua belirli bir şekle bağlı değildir. Şâfiî şöyle der: "Toplayıcının, 'Verdiğiniz şeyin karşılığını Allah versin, onu sizin için temizlenme vesilesi kılsın ve geriye kalan malınızda bereket versin' demesini severim." Nesâî, Peygamber ﷺ'in iyi bir dişi deve gönderen bir adam için dua ettiğini bildirir: "Allah'ım, ona ve develerine bereket ver."11

The spiritual aspect of zakah is expressed - among other manifestations- in the prayers exchanged between the collector and the payer. The collector of zakah is asked to pray on behalf of the payer. God says, "out of their wealth take a sadaqah so thou might purify and sanctify them; and pray on their behalf. Verily your prayers are a source of security and comfort to them." 'Abd Allah bin Abu Awfa narrates, "The Messenger of God, when any person brought him zakah, used to say, 'O Lord, give them mercy!' When my father, Abu Awfa, brought him his sadaqah, the Prophet said, 'O Lord, give mercy to the family of Abu Awfa'."9 This prayer is not restricted to any specific form. Al Shafi'i says, "I like the collector to say 'May God reward you for that which you give, make it a cause for purification for you, and give you blessings on what you have left for yourself.'"10 Al Nasa'i reports that the Prophet (p) prayed on behalf of a man who sent a good she-camel, "O Lord, bless him and his camels."11

Zahiriler ve bazı Şafiîler, yukarıdaki âyetten lafzen anlaşılabileceği üzere, bu duaların zekât toplayan kişi açısından farz olduğunu düşünmektedirler. Ancak çoğunluk, bu duaların farz değil, müstehap olduğu görüşündedir; çünkü Peygamber ﷺ, zekât toplayıcılarına verdiği talimatların hiçbirinde bunu zikretmemiştir ve devlet memurları, zekât dışındaki diğer vergileri alırken de bu tür dualar yapmakla yükümlü tutulmamışlardır.13

Zahiris and some Shafi'ites consider such prayers obligatory on the part of the collector, as one can derive literally from the above verse. However, the majority believe these prayers are recommended and not obligated, because the Prophet (p) did not include it in any of his instructions to collectors,12 nor are government collectors required to make such prayers when they receive other dues from the payers.13

Zekât veren kişi, ödemeyi bizzat kendisi yapabileceği gibi, vekil, temsilci ya da yetkilendirdiği kişiler aracılığıyla da yapabilir; yeter ki bu kişiler güvenilir ve sadık olsunlar. Bazı fakihler, zekâtın bir ibadet türü olması sebebiyle bu vekillerin Müslüman olmasını şart koşar.17 Ayrıca bazı Malikîler, zekâtın temsilciler aracılığıyla ödenmesinin, malın sahibi tarafından doğrudan ödenmesine kıyasla gösterişe ve riyaya daha az açık olduğunu düşünür.18

Zakah payer may choose to actuate payment by himself or by agents, attorneys, or representatives, as long as the latter are trustworthy and dependable. Some jurists require that such agents be Muslims, since zakah is a form of worship.17 Additionally, some Malikites consider payment via representatives less open to pride and hypocrisy than direct payment by the owner.18

Nevevi, zekâtın başkalarının da görebileceği şekilde, alenen verilmesinin daha iyi olduğunu söyler; zira bu, diğer zekât verenlere bir hatırlatma niteliği taşır, tıpkı farz namazın cemaatle ve açıkta kılınmasının tavsiye edilmesi gibi. Bunun gerekçesi, zekâtın İslam'ın en önemli ibadetlerinden biri olması ve Müslüman toplumda çok görünür olması gerektiğidir. Zekâtı her zekât vermekle yükümlü kişi verdiğinden, bu bir övünme ya da küçümseme konusu değildir; buna karşılık gönüllü sadaka ise gizlice verilmesi daha iyi olan bir ibadettir. İslam'ın sembollerini ortaya koymaya ve onların baskın olmasını sağlamaya gösterilen istek, imanın bir alametidir ve takvanın bir göstergesidir. Allah şöyle buyurur: "Bu böyledir. Kim Allah'ın şiarlarını yüceltirse, bu, şüphesiz kalplerin takvasındandır."20 Peygamberin, "Allah'ın sevdiği gösteriş, bir adamın savaşta yaptığı ya da sadaka verirken yaptığı gösteriştir" buyurduğu da bu anlama gelebilir.21 Bu görüş, aslında "Sadakaları açıkça verirseniz, bu güzeldir" ayetine dayanmaktadır.22

Al Nawawi says it is better for zakah to be paid in public where it is seen by others, so it serves as a reminder to other payers, the same way obligatory prayer is recommended collectively in public.19 This is on the ground that zakah is one of the major rites of worship in Islam that must be very visible in the Muslim society. Since it is required from every zakatable person, it is not an object of pride or condescension, in contrast to voluntary charity, which is better done in privacy. Keenness to present the symbols of Islam and make them dominant is a sign of faith and an indication of righteousness. God says "Such, and who ever hold in honor the symbols of God, such should come truly from piety of heart."20 This may be what the Prophet meant when he said, "And showing off which is loved by God is that done by a man in battle, or when giving the sadaqah."21 This, in fact, is based on the verse, "If ye disclose acts of charity, it is well."22

Zekâtın bireyler tarafından dağıtılması durumunda, zekât alacak kişilere bunun zekât olduğunun söylenmemesi tercih edilir; özellikle de birçok hak sahibi, gerçekten hak sahibi olup olmadıklarına dair en küçük bir şüpheyle zekât almaktan çekinebilir. El-Mugnî'nin yazarı şöyle der: "Zekât, ödeyenin fakir olduğunu düşündüğü kimselere verildiğinde, alıcılara bunun zekât olduğunu bildirmeye gerek yoktur." El-Hasan şöyle der: "Onu aşağılamak mı istiyorsun? Ona söyleme." Ahmed bin el-Hasan ise şöyle anlatır: "Ahmed'e, zekâtını başka birine veren kimsenin ona bunun zekât olduğunu söylemesi mi, yoksa sessiz kalması mı gerektiğini sordum. Ahmed şu cevabı verdi: 'Neden alıcıyı böyle bir şey söyleyerek küçük düşürsün? Ödemeyi yorum yapmadan yapsın. Bu ödemeyi onun başına vurmasına gerek var mı?'" Bazı Malikîler ise zekât olduğunun belirtilmesini hoş karşılamaz, çünkü bunun fakirleri üzdüğünü düşünürler.24

When zakah is distributed by individuals, it is preferred that recipients not be told that it is zakah, especially since many deservants may hesitate to take zakah at the slightest doubt that they my not be truly deserving. The author of al Mughni says "When zakah is paid to those whom the payer thinks are poor, there is no need to inform recipients that it is zakah." Al Hasan says, ''Do you want to humiliate him? Do not tell him." And Ahmad bin al Hasan says, "I asked Ahmad if a person who pays his zakah to another should tell him it is zakah or remain silent. Ahmad answered, 'Why should he humiliate the recipient by saying that? have him pay it without comment. Does he need to beat him over the head with that payment?'"23 Some Malikites dislike mentioning that it is zakah since this disheartens the poor.24

Caferiler de zekâtın verildiğini alıcıya söylemenin gerekli olmadığına inanırlar.

Ja'farites also believe there is no need to tell the recipient that what is paid is zakah.

Ebu Basir şöyle dedi: "El-Bakır'a, zekâttan kaçınabilecek bir kimse hakkında sordum."

Abu Basir says, "I asked al Baqir about a person who may shy away from taking zakah.

"Ona zekât olarak adını anmadan mı vereyim?" Bunun üzerine el-Bâkır şöyle cevap verdi: "Adını anmadan ver; müminleri küçük düşürme."25

Should I give him without calling it zakah? Al Baqir answered, 'Give him without naming it; do not humiliate believers.'"25

Nawawi der ki: "Borçlu olan ve borcunu geri ödeyemeyen bir kişinin borcunu, alacaklının zekâtı yerine silmesi, Şafiilerin en yaygın görüşüne göre geçerli bir zekât ödemesi sayılmaz. Bu görüşü Ebû Hanife ve Ahmed de paylaşır, çünkü zekât ödemesi, hak sahiplerine gerçekten verilmeyi gerektirir. Şafiiler arasındaki başka bir görüşe göre ise böyle bir silme zekât ödemesi yerine geçerli sayılır; bu görüş Hasan el-Basrî ve Atâ tarafından da benimsenmiştir. Bu görüşün gerekçesi şudur: Alacaklı zekâtını borçluya nakit olarak verirse, borçlu bunu alacaklıya borcu karşılığında geri öder. Alacaklının zekâtını borçluya, borcu geri ödemesi şartıyla vermesi ise caiz görülmemiştir." Ebû Ubeyd, Hasan'ın geri ödeyemeyen borçlunun borcunu zekât yerine silmesinde bir sakınca görmediğini nakleder. Ebû Ubeyd'in kendisi ise bu uygulamaya şiddetle karşı çıkar; çünkü bu yolla zekât vermenin, tahsil edilemeyen alacakların tahsil edilmesi niyetini gizleyebileceğini söyler. Ayrıca şöyle ekler: "Bu uygulama zaten Sünnet'e aykırıdır." İbn Hazm ise bu tür bir silmeyi zekât ödemesi olarak uygun görür. Müslim'in Ebû Saîd'den rivayet ettiği bir hadisi nakleder: "Allah'ın Resulü ({ﷺ}) zamanında bir adam, satmak için aldığı meyvelerden dolayı mali sıkıntıya düşmüştü. Borçlar altında ezilmişti. Allah'ın Resulü ({ﷺ}) şöyle buyurdu: 'Ona sadaka verin.'" Bu görüş Atâ'nın da görüşüdür. Cafer'î mezhebi de bu görüşü benimsemiştir. Bir adam Ca'fer'e, geri ödeyemeyen bazı kişilere verdiği borçları sormuştu. Bu borçlular zekât almaya dahi hak kazanmış kişilerdi. Adamın sorusu, bu borçları zekât ödemesi yerine silip silemeyeceğiydi. Ca'fer "Evet" diye cevap verdi.29

Al Nawawi says "Waiving the debt of a person who is unable to pay the debt back as payment of the creditor's zakah is not acceptable fulfillment of zakah, according to the most predominant opinion among Shafi'ites. This opinion is shared by Abu Hanifah and Ahmad, because zakah payment requires actually giving the deservants. Another view among Shafi'ites is to accept such waiving as fulfillment of zakah payment, a view shared by al Hasan and 'Ata', on the grounds that if the creditor gives the debtor zakah in cash, the debtor would pay it back to the creditor as payment of the debt. It is not approved that the creditor give his zakah to the debtor under the condition that the latter pay it back in fulfillment of the debt."26 Abu 'Ubaid quotes that al Hasan does not have any objection to waiving the debt of one who is unable to pay it back, in fulfillment of zakah. On the other hand, Abu 'Ubaid himself strongly opposes such action, on the grounds that payment of zakah in this manner may hide an intention of collecting bad debts. Abu 'Ubaid adds, "It is inconsistent with Sunnah anyway."27 Ibn Hazm approves of such waiving as zakah payment. He quotes a saying reported by Muslim from Abu Sa'id: "A man was financially strained at the time of the Messenger of God (p) as a result of fruits he purchased to sell. He became overburdened by debts. The Messenger of God (p) said, 'Give him sadaqah."28 This is also the opinion of 'Ata', Ja'farites also subscribe to this view. A man asked Ja'far about loans he had given to some people who were not able to pay back. The debtors even deserved zakah, so his question was whether he may waive the debts in fulfillment of zakah payment. Ja'far answered "Yes".29

Bazı fıkıhçılar, zekât verenin evine fakirlerin yemeğe davet edilmesinin zekâtın yerine getirilmesi sayılıp sayılamayacağını tartışmaktadır. Hanefîler ve diğerleri, fakirlerin verilen miktara sahip kılınmasının zekâtın yerine getirilmesi için vazgeçilmez bir şart olduğu gerekçesiyle, onlara ödeyenin evinde yemek yedirmenin zekât ödemesi sayılamayacağını, buna karşılık onlara yemek vermenin, pişmiş olsa bile, zekât yükümlülüğünü yerine getirdiğini savunmaktadır.31

Some jurists discuss whether inviting poor persons to eat in the house of the zakah payer can be accepted in fulfillment of zakah. Hanafites and others argue that since making the poor own the amount given is an indispensable condition for fulfillment of zakah, providing them food to eat in the payer's house cannot be considered zakah payment, while giving them food, even cooked, fulfills the requirement of zakah.31

Zeydîler, aşağıdaki şartlar altında yoksullara yiyecek sağlamanın zekât ödemesi olarak geçerli olduğunu onaylarlar:

Zaidis approve of making food available to the poor as zakah payment under the following conditions:

1. Zekât ödemenin niyeti.

1. The intention of zakah payment.

2. Yiyecek çabuk bozulan türden olmamalıdır. Hurma ya da kuru üzüm gibi olmalıdır.

2. Food must not be quickly perishable. It should be like dates or raisin.

3. Verilen miktar önemli olmalıdır, yani insanların genellikle hesaba katmadığı miktarın ötesinde olmalıdır.

3. The amount given should be substantial, i.e. beyond what is usually not counted by people.

4. Yiyecek, fakirlerin hizmetine sunulmalıdır; ve 5. Fakir kimseler, bunun zekat karşılığında verildiğini bilmelidir.32

4. The food should become at the disposal of the poor, and 5. The poor persons must know that this is in payment of zakah.32